تازىنىڭ اتاسى – ساليۋكي
كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر تازى تۇقىمداس ءيتتىڭ قازاق دالاسىندا پايدا بولۋ كەزەڭىن يسلام ءدىنىنىڭ العاش تارالۋ ۋاقىتى IX-X عاسىرعا سايكەستەندىرىپ ءتۇسىندىرىپ ءجۇر. ويتكەنى بىزدەگى تازىلاردىڭ تۇقىم-تەگى جاعىنان ەرتەدە اراب جازيراسىندا پايدا بولعان بادەۋيلەردىڭ تازى تەكتەس ساليۋكي يتىنە اسا ۇقساس. وسى جاقىندىقتى نەگىزگە العان قازىرگى تازىتانۋشىلار قازاق دالاسىنا تازى تۇقىمى ارابتارمەن بىرگە كەلگەن دەيدى. ۋاقىت وتە كەلە اراب تازىلارى, ياعني اڭشى يتتەرى ورتا ازيانىڭ قاتال تابيعاتىنا بەيىمدەلىپ, ۇزىن سابالاق ءجۇندى, سالپاڭ قۇلاق جاڭا سۇرىپقا اينالعان.
قازاقتار اڭشى ءيتتى تازى دەپ اتاۋىنىڭ ءمانى پارسىلاردىڭ «تازا, العىر, شاپشاڭ, جۇيرىك» سوزىمەن تۇبىرلەس جانە وسى ماعىنادان شىققان دەپ جورامالدانۋدا («ساياتشىلىق قازاقتىڭ ءداستۇرلى اڭشىلىعى» الماتى, 2007 ج. 148-ب).
تازىنىڭ كورۋ, سەزۋ, ەستۋ قابىلەتى جاقسى دامىعان جانە اڭشىلىق قابىلەتى, امال-ايلاسى باسقا يتتەرگە قاراعاندا كوش ىلگەرى. العىر تازى سەكۋندىنا 30-40 مىڭ دىبىستىق تەربەلىستى, ءتىپتى كەي كەزدەردە 70-100 مىڭ تەربەلىستى قابىلداپ, اجىراتا الادى. ءارى ءيىس سەزۋ مۇمكىندىگى – 1,5 ح 1,5 مەتر (بۇل ولشەم ادامدا 5 ح 5 سم).
قازاقتار تازىنى جارعاق قۇلاق جانە شاشاق قۇلاق دەپ ەكىگە بولەدى. ال تۇقىمىنا قاراپ: قۇماي تازى, قۇنى تازى, دۇرەگەي تازى, قايىڭ قاپتال تازى دەپ قاراستىرعان. سوڭعىسى قاسقىر الاتىن تازىلارعا ءتان اتاۋ.
سونداي-اق بىزدەگى تازىلار تارالۋ ايماعىنا بايلانىستى: سامارقان تازىسى, جەم بويى نەمەسە اتىراۋلىق تازى, ءسىبىر تازىسى, تۇركىستان تازىسى سىندى اتاۋلارعا يە.
سامارقان تازىسى – الاسا بويلى, سۇيرىك تە, سۇيكىمدى سۇلۋ بولىپ كەلسە, اتىراۋلىق تازىلار – شاشاق قۇلاق, تابان جۇندىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءسىبىر تازىلارى – ءسۇيىر تابان, كۇشى كوپ بولادى. تۇركىستان تازىسى – قازاق دالاسىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە مول تاراعان تۇقىم.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ تەرريتوريالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى تاۋ تازىسى جانە دالا تازىسى دەپ تە بولەنەدى. دالا تازىسىنىڭ كەۋدەسى مەن بوكسەسىنىڭ بيىكتىگى بىردەي, وتە جىلدام, سۇيەگى جەڭىل, نازىك بولعاندىقتان قازاقتار ونى شي تازى دەپ دە اتايدى. ال تاۋ تازىسىنىڭ بوكسە جاعى بيىك, اياعى ءسىڭىرلى, موينى جۋان بولادى. بۇلار قاسقىر اۋلاۋعا بەيىم.
جاقسى تازىنىڭ سيپاتى
قازاق تازىسى – ءبىتىمى سيداڭ, ءجۇنى سۇيىق, تاناۋى ۇشكىل, قۇلاعى دەلدەڭ, جونى دوڭەس, باسى ۇزىن سوپاقشا, جانارى وتكىر, موينى قىسقالاۋ, جاۋىرىنى جالپاق, كەۋدەسى كەڭ ءارى ومىراۋلى, سالقى ءتوس, ارقاسى ءتۇزۋ, قارنى قابىسقان, اياقتارى ءسىڭىرلى, بۋىندارى ادىرايعان, شىنتاعى سىرتىنا قاراي ويىستى, تىرناقتارى وتكىر, ساۋساقتارىنىڭ اراسى ۇلپىلدەك ءجۇندى, ارتقى جاعى شالقاق, تابانى جالپاق, ءتۇر-ءتۇسى ارقيلى بولىپ كەلەدى.
اسا الىمدى تازىنىڭ بەلگىسى: جامباس ەتى سىرتىنان قاراعاندا بىلەۋلەنىپ تۇرادى جانە اياعىن مايماقتاتپاي تىك باسادى. جاق سۇيەكتەرىنىڭ پريكۋسى (تىستەۋى) قايشى سياقتى, ءدال تىستەسەدى. ەگەر يەك سۇيەگى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەي كەميەكتەنىپ تۇرسا, بۇل ناشار تازى بولعانى. كانىگى اڭشىلار بۇنداي تازىلاردى كۇشىك كۇنىندە تانىپ, اسىرامايدى.
تازىنىڭ قۇيرىعى شاشاقتى ءھام جىڭىشكە جانە سوڭعى ۇشىنا دەيىن سۇيەكتەنبەگەن بولسا, ونى اڭشىلار «ويۋ قۇيرىق» دەپ اتايدى. بۇنداي تازى اڭشىلىق كەزىندە ءابجىل قيمىل-قوزعالىس جاسايدى, بۇرىلعاندا, جۇگىرگەندە, ەكپىن العاندا قۇيرىعى زور قىزمەت اتقارادى. سونداي-اق تازىنىڭ قۇيرىعى ارتقى تىرسەگىن سوعىپ تۇرسا, ول جاقسى تۇقىمنان دەپ ەسەپتەلەدى.
ال قۇيرىعى قامشى سياقتى تازىنى «قامشىقۇيرىق» دەپ اتايدى. مۇنداي تازىنىڭ قۇيرىعىنىڭ ۇشىندا ومىرتقا سۇيەك بولمايتىندىقتان قۇيرىعى يىرلەنىپ, كوتەرىلىپ تۇرادى. بۇل تايعان تۇقىمداس تازىلارعا ءتان قۇبىلىس. تايعان تۇقىم دەپ العىر تازىلاردى ايتادى (ماحمۇد قاشعاري «تۇرىك سوزدىگى», الماتى, 1998 ج. 3-توم, 238-ب). قىرعىز اعايىندار العىر تازىلارىن كۇنى بۇگىن «تايعان» دەپ اتايدى. تايعان تازىسى تاۋلى جەردە اڭ اۋلاۋعا وتە قولايلى.
قازاق تازىسىنىڭ ءبىتىمى: ەركەك تازىنىڭ بيىكتىگى – 65-70 سم, سالماعى – 20-25 كەلى. قازاق تازىسى ساليۋكي نەمەسە اۋعان تازىلارىنا قاراعاندا 2-5 سم الاسا, قىرىم-كاۆكاز تازىلارىمەن سالىستىرعاندا تۇرقى 5-6 سم ۇزىن, سالماعى 4-5 كەلى اۋىر بولادى.
تازىنى باپتاپ, باۋلۋ
تازى يتتەردىڭ ىشىندە دەگدار, ادام ءتارىزدى تالعامپاز, كەز كەلگەن دۇنيەنى جەي بەرمەيدى. قارنى اش بولسا دا, اشتىعىن بىلدىرمەيتىن ءتوزىمدى جانۋار. ۇيرەتىپ باۋلىعان كەزدە تازىنىڭ مىنەز-قۇلقى تۇراقتى بولۋىنا باسا نازار اۋدارعان ءجون. تازىنى جاستاي ۇيرەتكەن دۇرىس. ويتكەنى ءبىر ايلىق كۇشىكتىڭ وزىندە تازىعا ءتان بەلگىلەرى بىلىنە باستايدى. ۇيرەتۋ وسى شامادان باستالادى. وعان ورىنسىز ايقايلاپ, جەكۋگە بولمايدى.
كۇشىك تازىنى الدىمەن قارعىباۋعا ۇيرەتۋ كەرەك. ودان كەيىن جەتەككە داعدىلاندىرادى. كوپ جاعدايدا تۇلكىنىڭ قۇيرىعىمەن ويناتىپ, ونى ۇستاۋعا ادەتتەندىرگەن ابزال. ويتكەنى قۇيرىقپەن ويناعان تازىنىڭ موينى قاتايادى. التى-جەتى ايعا تولعان سوڭ تازىعا ات قويىپ, اتىن ميىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. سول اتىمەن شاقىرىپ ۇيرەتكەن دۇرىس. ەڭ باستىسى يەسىن تاستاپ بەتالدى لاعىپ كەتپەيتىن, ۇنەمى يەسىنىڭ ماڭىندا جۇرەتىن جاعدايعا باۋلىعان ءجون. ءارتۇرلى بۇيرىقتار بەرىپ (وتىر, تۇر, جات, جۇگىر) ونى مۇلتىكسىز ورىندايتىن ەتىپ تاربيەلەۋ كەرەك. ول ءۇشىن جىڭىشكە قايىس قامشىنى پايدالانىپ, قاجەت كەزدە ەپتەپ شىقپىرتىپ العان دۇرىس دەيدى كانىگى اڭشىلار.
وسىلاي باۋلۋ ون ايعا جۋىق جالعاسادى. ودان سوڭ اڭعا اۋىزداندىرۋ باستالادى. ول ءۇشىن بۇرىننان اڭ ۇستاپ ۇيرەنگەن كانىگى تازىلارعا قوسىپ جىبەرىپ, باۋلىسا تەز ۇيرەنەدى. سونداي-اق تازى ءيتتى كۇشىگىنەن باستاپ مىلتىقتىڭ داۋىسىنا ۇيرەتىپ, اڭنىڭ ىزىنە تۇسۋگە ماشىقتاندىرادى.
جالپى, قازاقتا تازىنى باۋلۋدىڭ قاتىپ قالعان قاعيداسى جوق. دەيتۇرعانمەن مالدى اۋىلدىڭ ادامدارى تازىنى جاسىنان مالعا ۇيىرسەك ەتەدى. كەيدە ۇيرەتكەننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ جاس كۇشىكتى زورىقتىرىپ الۋعا بولمايدى.
بابى كەلىسكەن تازىنى اڭشىلار تىلىمەن ايتقاندا, كەلەر جىلى ياكي ەكىنشى قار باسقاندا اڭعا سالادى. ول ءۇشىن اۋەلى الا جازداي سەمىرگەن توق تازىنىڭ ءىشىن ايداتىپ, قوياسىن تۇسىرەدى. سەبەبى, سەمىز تازى ۇزاق جۇگىرمەي, قىزىلمايلانىپ تۇتىگىپ تۇرىپ قالادى. سوندىقتان كانىگى اڭشىلار اۋەلى تازىسىن سەمىرتىپ, ارتىنان قايىرىپ باپتايدى.
تازىنىڭ قوياسىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن ء(ىش مايىن كەتىرۋ) قويدىڭ قۇيرىق مايىن نەمەسە جىلقىنىڭ ءىش مايىن ەرىتىپ ءبىر شاراسىن ىشكىزسە جەتىپ جاتىر, تازىنىڭ ءىشى تازارادى. ونىمەن قوسا اڭشىلار تازىنى اڭعا سالماس بۇرىن مايى الىنعان ىركىتتى قايناتىپ, جىلىلاۋ كۇيىندە (قۇرتتى ەزىپ بەرۋگە دە بولادى) يتىنە ىشكىزەدى. بۇل زات ءيتتىڭ ىشىندەگى تاسپا قۇرتتاردى ايداپ تۇسىرەدى. تازىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى تەز اريدى جانە زار كۇيىنە تەز تۇسەدى.
تازىنى باپتاپ, قايىرۋدىڭ مەزگىلى قار تۇسەردەن ءبىر اي بۇرىن ىسكە اسادى. جىل سايىن ءدال ءبىر مەزگىلدە قايىرىپ, باپتاپ ۇيرەتكەن تازى ۋاقىتى كەلگەندە ءوزى-اق بابىن ساقتاپ, دايىندالادى. قايىرعان تازىنى اۋەلى اۋىل ماڭىنا جۇگىرتىپ, بۇلشىق ەتتەرىن, ءسىڭىرىن سوزىپ جاتتىقتىرادى. كۇن وزعان سايىن اۋىلدان الىسقا الىپ شىعىپ, بىرگە جۇگىرتىپ, جاز بويى قاتتى جەردى كوپ باسپاعان تابان ەتىن شىنىقتىرادى. قايىرۋ جاتتىعۋى كەزىندە تازىعا تاماقتى دەنەسى سۋىعان سوڭ, ياعني ءبىر ساعاتتان سوڭ بەرەدى.
وسىلاي ءبىر اپتا نەمەسە 10 كۇن دالا باستىرىپ, جۇگىرتىپ, تىنىسىن اشادى. ەگەر دە تازى جۇگىرىپ كەلگەن سوڭ تابانى ىسىپ, ورتەنىپ تۇرسا بۇل جاقسى ەمەس. بۇل تازىنىڭ ءىش مايى ءالى كەتپەدى دەگەن ءسوز. ونداي جاعدايدا ءيتتى كۇن ارالاتا جۇگىرتىپ, مايىن كەتىرەدى. كۇن رايى تىم سۋىق بولماسا دالانىڭ اعىندى سۋىنا شومىلدىرعان دۇرىس.
بابى قانعان تازىنىڭ بەلگىسى: بۇلشىق ەتەرى تىعىرشىقتاي قاتايادى, جۇندەرى قۇلپىرىپ, جىلتىلداپ تۇرادى. باسىن تىك, كەۋدەسىن كەرىپ ۇستايدى. اياق باسقاندا اراسىن كەڭگە تاستاپ, نىق جۇرەدى. كوزىنىڭ قاراسى ەلگەزەكتەنىپ, ء«تايت» دەسەڭىز ۇشىپ كەتۋگە ءازىر, جۇتىنىپ, ەلەڭدەپ تۇرادى. داۋىسى اشىلىپ, مىنەزى جايدارىلانادى.
تازىمەن اڭ اۋلاۋ
قازاق اڭشىلارى تازى ءيتتى اڭ قاعۋ ونەرىنە قاتىستى بىرنەشە توپقا بولگەن. ءبىرىنشى توپقا قاسقىر الاتىن تازىلاردى جاتقىزعان. ونداي تازى كۇشتى, ءارى جۇيرىك, جۇرەكتى كەلەدى. العىر تازى قاسقىردى كورگەن بويى قاپتالداسىپ شاۋىپ, ءبىر-ەكى ج ۇلىپ تارتىپ, اۋجايىن (قاسقىردىڭ كۇش-قۋاتىن) بايقايدى. ودان كەيىن قاتارلاسا بەرىپ, قاسقىردى القىمداپ جىعىپ, قىلقىندىرىپ ولتىرەدى.
ەكىنشى توپقا جاتاتىندار – شاعىن تازىلار. بۇلار قاسقىردى القىمداپ ۇستاي المايدى, تەك قۋىپ جەتىپ, تىستەلەپ, مىسىن قۇرتادى. يەسى كەلىپ سوعىپ نەمەسە اتىپ العانشا قاسقىردى الىسقا جىبەرمەي, دىڭكەلەتەدى. كەيبىر جاعدايدا, ياعني يەسى الىستا قالعان بولسا, قاسقىردى قۋماي توقتاپ قالادى. مۇنداي تازىلاردى اڭشىلار قوسالقى نەمەسە كومەكشى تازى دەپ اتايدى.
ءۇشىنشى توپقا جاتاتىندار قويان, تۇلكى ۇستايتىن تازىلار. بۇلاردىڭ كۇشى ءالسىز بىراق جۇيرىك بولادى. كۇنىنە 2-5 قويان الاتىن مۇمكىندىگى بار. ال تۇلكىنى كەز كەلگەن تازى الادى. جاس تازىنى تۇلكىگە سالعاندا بايقاۋ كەرەك. كارى تۇلكى جاس تازىنى تىستەپ بەتىن قايتارىپ تاستايدى. بەتى قايتقان تازى جاسقانشاق كەلەدى.
تازىمەن اڭ قاعۋ ءۇشىن قايتكەن كۇندە قار جاۋىپ, سونار باستالۋى شارت ەمەس. اڭنىڭ ءجۇنى جەتىلىپ, قاجەتكە جارايتىنداي بولسا جەتىپ جاتىر. سوندىقتان دا تازىمەن اڭ اڭلاۋدى قاراسونار دەپ تە اتايدى. سونارعا شىعاردا تازىنىڭ تۇياقتارىن تازالاپ, تىم ارتىق وسكەنى بولسا قىسقارتىپ, تەگىستەيدى. ارتىق وسكەن تىرناق ەركىن قيمىل-قوزعالىسقا كەدەرگى جاسايدى. سونىمەن قاتار تازىنىڭ سابالىق ءجۇنىن ءتۇسىرىپ, بولماسا جۇقارتادى.
تازىلاردى جەكە-جەكە نەمەسە توپ-توبىمەن اڭعا سالادى. اڭشىلار اڭدى جاتقان جەرىنەن ۇركىتىپ, الىپ شىعادى. سوسىن قاشقان اڭعا تازىنى جۇمسايدى. ال توبىمەن شىققان ساياتشىلار شامامەن 200 مەتردەي دوڭگەلەك شەڭبەر جاساي ءجۇرىپ, قاشقان اڭعا كەزەكپەن تازىلارىن جۇمسايدى.
وتە العىر تازىلار دالانىڭ قوڭىر اڭدارىن (كيىك, بوكەن, قاراقۇيرىق, جيرەن) قۋىپ جەتىپ, شابىن جارىپ ۇستاي بەرەدى. 1895 جىلى وسىنداي وقيعاعا كۋا بولعان ل.مەيەر, قازاقتار اڭشى يتتەرمەن دالانىڭ تۇياقتى جانۋارلارىن ۇستاتىپ جۇرگەنى جايلى دەرەك قالدىرعان. ءتىپتى توپتى تازىمەن كانىگى اڭشىلار ءىلبىس (قار بارىسى) پەن سىلەۋسىندى دە اۋلايتىن بولعان.
مىنا ءبىر ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانعان دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق: الماتى ماڭىنداعى شامالعان بەكەتىنىڭ اتاقتى اڭشىسى ە.اتابەرگەنوۆ ءۇش اي ىشىندە ەكى تازى, ءبىر بۇركىتىمەن 115 تۇلكى, 3 قاسقىر, ءتورت بورسىق ۇستاعانى جايلى ايتىلسا, اقتوبەلىك ءبىر اڭشى تازىسىمەن ءبىر ماۋسىمدا 16 تۇلكى, 79 قويان ۇستاپتى. مايدانگەر اڭشى, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك بايەتباي يسابەكوۆ ءوزىنىڭ «ۇشار», «جەلتابان» اتتى قوس تازىسىمەن تۇسكە دەيىن ەكى باس قورجىن قويان الدىراتىن بولعان. سىر وڭىرىندە, دالىرەك ايتساق, جاڭاقورعاننىڭ كەلىنتوبە اۋىلىنىڭ اڭشىسى ە.اليەۆ «لاشىن» اتتى كوك قاسقا تازىسىنا ءبىر قىستا 47 ءشيبورى الدىرعان. الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانى, العاباس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ا.اقمولدا ۇلى ءبىر ماۋسىمدا تازىسىنا 47 تۇلكى ىلدىرگەن. الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانىنىڭ جىلىساي اۋىلىنداعى اڭشى ج.مۇقاەۆتىڭ اق تازىسى قاسقىردى قۋىپ جەتىپ, ءسىڭىر تىرسەگىن قيىپ جىبەرىپ, يەسى كەلگەنشە ونى جىبەرمەي ۇستاپ تۇراتىن بولعان.
