ادەبيەت • 29 قازان، 2020

ءبۋنيننىڭ شابادانى

102 رەت كورسەتىلدى

الدىمەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الايىق. «قاپ، بالەم!» ءمۋلتفيلمىنىڭ كەيىپكەرلەرىن جازۋشى بۋنينمەن تەك شابادان عانا بايلانىستىرادى. ءيا، كادىمگى جۇك سالاتىن شابادان. الايدا بۇل شاباداننىڭ ىشىندە جازۋشىنىڭ قيلى تاعدىرى بار ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، EQ

 

ال، شابادان، تۇرا تۇر!

يۆان بۋنين 1931 جىلى «شابادان حي­كاياسى» («يستوريا س چەمودانوم») اتتى اڭ­گىمەسىن جازدى. ءھام شىعارما جارىق كور­گەن ءدال وسى جىلى نوبەل سىيلىعىن الا الماي قالدى. بۇل – ءبۋنيننىڭ ءتورتىنشى رەت ايگىلى ماراپاتتان ءۇمىتىن ءۇزۋى ەدى. كە­زەكتى ساتسىزدىكتەن سوڭ ول: «سىيلىق بە­رىل­­مەدى، دەمەك، ءبارى ءبىتتى»، دەپ جازبا قالدىردى.

ارينە، شىعارمانى اۆتوردىڭ بۇل «جە­ڭىلىسىمەن» تىكەلەي بايلانىستىرا ال­مايمىز، اڭگىمەدە سول تۇستاعى احۋال، جازۋ­شىنىڭ وتكەرگەن سەزىمدەرى عانا بايان­دالعان. بىراق بۇنىڭ ءوزى دە از ولجا ەمەس.

«مەنىڭ ارتىمداعى ەدەن قايتا كۇيرەدى، ال الدىڭعى جاعىمداعىسى جوعارىعا شاپشىدى – شابادان دەنەمنىڭ استىنان جىلدام سۋسىپ شىعىپ، تاستوبەمنەن سارت ەتكىزدى دە، شىركوبەلەك اينالعان كۇيى، اينالانى شۋعا بولەپ، كەرەۋەتتىڭ استىنا زىمىراي جونەلدى. مەن لەزدە اۋناپ ءتۇستىم دە، ونى ءبىر-اق سوققىمەن سوندا سۇڭگىتىپ جىبەرمەكشى ەدىم، الايدا ول دوپشا سەكىرگەن كۇيى ەسىككە قاراي جونەپ بەردى. ال مەن بولسام، كوزدەگەن جەرىمنەن كەرەۋەتتىڭ تەمىر تورىنىڭ استىنان ۇرىپ، يىعىمدى قاتتى جارالاپ الدىم».

اڭگىمە قاhارمانى كايۋتادان قاشىپ شىعىپ، جىن سوققان شاباداندى قارعاپ-سىلەۋمەن بولادى، بۇل «قاپ، بالەم!» بو­لا­شاق مۋلتيپليكاتورلارى ءۇشىن دا­يىن تىركەس ەدى. يۆان ءبۋنيننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىندا شاباداننىڭ ءرولى ەرەكشە. اڭگىمە تەك سونىڭ كىلتى عانا.

ءبىر قاراعاندا، جازۋشىنىڭ تۇركياعا شىققان العاشقى ساياحاتى تۋرالى ەستەلىك­تەرىنەن تۇراتىن «شابادان حيكاياسى»، نەگىزىنەن، جۇكتەردى تاسۋعا ارنالعان ءھام ادام ومىرىندە ەلەۋسىز ءبىر ورىن الاتىن وسى م ۇلىك جونىندە. ال شاباداننىڭ سىرتى ارقاشان يەسىنىڭ مارتەبەسىن كورسەتەدى ەكەن. ءبۋنيننىڭ ايتۋىنشا، ول «ادامنىڭ ەڭ جاقىن جانسەرىگى». اڭگىمەشى شابا­داندى دۇكەننەن تاپقاندىقتان، بۇل ولار­دىڭ عاشىقتىق كەزدەسۋىنە اينالدى. ول ونىڭ ق ۇلىپتارىنا، قاپسىرمالارى مەن با­عالى بىلعارىسىنا سۇيسىنە قارايدى، ءوزىنىڭ عاشىعىنا ايەلگە ءتان نازىكتىكپەن باعىنادى. ءتىپتى، شاباداننىڭ ب ۇلىگىنە دە ناق­سۇيەرىنىڭ ەركەلىگىنە قاراعانداي، تۇسى­نىستىك تانىتادى: «ەركىندىك العاننان كە­يىن، ول كايۋتا ىشىندە الاسۇرا جۇگىرە بەر­دى. بۇرىنعى باعىنىشتىلىعى ءۇشىن ال­دە­كىمنەن كەك الىپ جۇرگەندەي اسەر قال­دىردى».

ەگەر بولاشاققا كوز جۇگىرتەر بولساق، ەكى جىلدان سوڭ نوبەل سىيلىعىن ال­عان­دا، بۋنين ەركىندىك تۋرالى (بىراق شابادان­نىڭ ەمەس، جازۋشىنىڭ) نوبەلدىك اكادە­ميكتەرگە بىلاي دەيدى: «جازۋشى ءۇشىن مۇنداي ەركىندىك ايرىقشا قاجەت – بۇل ول ءۇشىن دوگمات، اكسيوما...»

 

المالار مەن ماحابباتقا تولدى

ءبىز العاشقى قوماقتى شاباداندى 1897 جىلى جازىلعان «تەكسىز» اڭگىمەسىنەن تابامىز. بۋنين جيىرما التى جاستا ەدى. ونىڭ كەيىپكەرى ماحاببات شىرعالاڭىنا ءتۇسىپ، كوڭىلدەسىنىڭ تاباندىلىعىنان قۇتىلا الماي الەككە تۇسەدى: «ماعان ءسىزدىڭ قارابايىر سەزىمىڭىزدىڭ قاجەتى جوق». الگى دە ايتقانىنان قايتا قويمايدى: «ال ماعان دەكادەنتتىك دوستىق كەرەك ەمەس!»

كۇللى كوڭىلدەستەرىنەن قۇتىلعان ونىڭ «كەرەۋەتتىڭ استىنان حاتتارعا، قاعاز­دار مەن نوتالارعا تولى شابادانىن الىپ شىعىسىمەن»، كوڭىل كۇيى نىلدەي بۇ­زى­لادى. ويتكەنى ەسكى جىلدارداعى جىپ-جىلى ەستەلىكتەرىنىڭ ءبارى وسىندا ەدى. بۇل شابادان جالعىز ءارى سەنىمدى دوسىنا اينالعالى قاشان؟! ونى اشقان بويدا، ەستەلىكتەر مەزەت ويعا ورالا بەردى: ۋەزدىك قالاشىق، تاس-تالقانى شىققان شونجار ءۇيى، جاستىق شاعى مەن ۇمىت قالعان وتا­نى. «وسى توزىعى جەتكەن شابادانعا زات­تارىمدى سالعان سايىن وزىمە بىلاي دەيمىن: مىنە، تاعى دا بالەنباي جىل وتە شىقتى، ءومىرىمنىڭ تاعى ءبىر بولىگى كەلمەسكە كەتتى... ءتىپتى، بۇل تۋرالى ايتۋعا سۇمدىق قينالامىن».

ءبۋنيننىڭ اتا-باباسىنان مۇراعا قال­عان، كەيىن باۋىرلارىمەن بىرگە ساتىپ جىبەرگەن وزەركي ءۇيىن ءومىر بويى سا­عى­نىپ وتكەنىن بىلەمىز. جازۋمەن اينا­لىسا باستاعان ون سەگىز جاسىنان بەرى ول ءبىر دامىل تاپپادى. ورەلدان پولتا­ۆا­دا­عى اعاسىمەن ەكى ورتادا ءجۇردى دە قوي­دى. ولەڭ جازدى: قاشان مويىندالاتىنىن تا­عاتسىزدانا كۇتتى. جاريالانعان دۇنيە­لەرىنەن جاقسى قالاماقى كۇتتى. بىراق تۇس­­­كەن اقشا سۋداي اعا بەردى. ۆارۆارا ەسىم­­دى كوررەكتورى بار ەدى – ۇشتى-كۇي­لى جوعالدى. ءوزى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن انتون چەحوۆتىڭ قارىنداسى مارياعا قۇ­دا تۇسكەنىمەن، ول دا توعىشارلىقتى جەك كو­رەتىن بولىپ شىقتى. ءسويتىپ، ودەسسالىق باسپاگەردىڭ قىزى، قالىڭمالى مول اننا تساكنيگە ۇيلەنىپ ەدى، سوڭى داۋ-دامايمەن اياقتال­دى. كەيىن ماسكەۋلىك شەنەۋنىكتىڭ قىزى ۆەرا مۋرومتسەۆامەن باس قوستى. وسىنىڭ ءبارى شابادانداردىڭ سارت-سۇرت دىبىسىمەن وتكەن ەدى.

اشسا – ىشىنەن اسا قىزىقتى «انتونوۆ المالارى» شاشىلدى. اڭگىمەنىڭ وقىر­مان­دارى مەن سىنشىلارىن ءبۋنيننىڭ سا­عىنىشى تاڭعالدىراتىن: «مەن كرەپوست­نويلىق قۇقىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەدىم ءھام كورگەن دە ەمەسپىن. بىراق اپايىم اننا گەراسيموۆنانىڭ ۇيىندە ونى سەزەتىنمىن». اڭگىمەدە بۇرىنعى زاماننىڭ قانشالىقتى بەرىك بولعاندىعى ەگجەي-تەگجەيلى، كوركەم تىلمەن سۋرەتتەلەدى: «اۋلاعا كىرگەنىڭدە، قىزمەتشىلەر دەرەۋ جينالىپ، تاعزىم ەتە­تىن. ال باۋ-باقشادا شەتەن ۇستىنە جاي­عاسقان سايراقتار شىقىلىقتايتىن، شە­لەكتەرگە ءتۇسىپ جاتقان المالاردىڭ دىبىسى ەستىلەتىن. الەمنىڭ سونشاما ۇي­لەسىمدىلىگى مەنى قايران قالدىراتىن. ار­كىم ءوز ورنىن بىلەتىن ەدى».

ء«شوپ بەرۋشى كەنەپ كويلەگىن كيىپ جاتىپ: «قانەكي، قىزدار!» دەپ ايقايلاي­تىن. قىزدار قىرمانداعى جۇمىسىن جىلدام اياقتاپ، زەمبىلدەرى مەن سىپىرتقىلارىن ۇستاپ زىر جۇگىرەتىن. قوجايىن قاقپا الدىندا تۇرىپ، قاراڭعىدا قىزىلدى-جا­سىلدى ورامالداردىڭ، قولداردىڭ، تىر­مالاردىڭ، ساباننىڭ ءارى-بەرى قوزعالعانى­نا قاراپ تۇراتىن. وسىنىڭ بارلىعى بارا­باننىڭ بىرقالىپتى سوققىسىمەن جانە ات ايداۋشىنىڭ ىسقىرىعىمەن بىرگە ىستەلىپ جاتاتىن».

شاباداندا نە بار ەدى؟ بۋنين چەحوۆ­تىڭ شىعارمالارىنا ءسۇيسىنىپ: «سىزدە حا­لىق­تىڭ قانى بار»، دەدى. ول بولسا: «ال سىز­دە اقسۇيەكتىڭ قانى بار» دەپ جاۋاپ قا­تاتىن دا، ءبۋنيننىڭ ەسىندە قالعانىنداي، دە­رەۋ «مۇنىڭ الدەقايدا جاقسىراق» ەكە­­نىن قوسىپ قوياتىن، سەبەبى «مۇجىقتار مەن كوپەستەر وتە جىلدام ازعىندالىپ بارادى».

وسى ازعىنداۋ حاقىندا ءبۋنيننىڭ «دە­رەۆنيا» اتتى اڭگىمەسى بار. مۇندا انتو­نوۆ­كانىڭ ءيىسى دە شىقپايدى، ازعىنداۋ تۋرالى باياندالىپ، اڭگىمەنىڭ ورتاسىندا جاس بالا دەنيسكا پايدا بولادى. ول توزىعى جەتكەن شابادان مەن «زورلىق شىنجىرىنا ماتالعان كۇناسىز قىز» بەن «رەسەيدەگى پرولەتارياتتىڭ ءرولى» جونىندە كىتاپشالار ساتىپ الادى. كىتاپشالار قالتادا (كىشكەنتاي ءارى تۇككە تۇرمايتىن)، ال شابادان يەسىنىڭ جانى ءتارىزدى بوس.

سىنشىلار ءبۋنيندى بايلارعا ءتان قى­لىقتارى ءۇشىن سوگىپ، ءمىن تاعاتىن. ال جازۋشى بۇل سوزدەردەن سوڭ ماكسيم گوركيگە: «مەنىڭ باتىڭكەلەرىم (جۇرت لاكتالعان دەپ جاتادى)، ءزاۋلىم ۇيلەرىم، باسىمنىڭ ساقيناسى مەن مۇجىق كوتەرىلىستەرىنە دەگەن قورقىنىشىم بار دەپ جاتادى. ال مەنىڭ شاباداننان باسقا ەشتەڭەم بولعان ەمەس»، دەپ مۇڭ شاعادى.

ىلە-شالا «سان-فرانتسيسكولىق مىرزا» جارىق كوردى. مۇندا بايلىققا قول جەتكىزە العان بەيباق، جاڭا بۋرجۋا، «كەزىندە ۇلگى ەتىپ العان» اقسۇيەكتەرگە ءوزىن تەڭ ساناي باستايدى. ونىڭ شاباداندارى دا تاماشا – ولاردى «الىپ كاپريلىك قاتىندار» كوتەرىپ جۇرەدى. بىراق بارلىعى بەكەر ەكەن. تابيعاتتى الداي المايسىڭ. الگىنى تالما الىپ ۇرادى. سانسىز كوپ «وتتى كوزدەرى بار» پاروحود قايتاردا ونى جوعارعى پالۋبادا ەمەس، تريۋمدە الىپ قايتادى: شاباداننىڭ ورنىندا – تابىت. وزگەنىڭ ورنىن الماۋى كەرەك ەدى.

ءبۋنيننىڭ تۋىسقانى پۋشەشنيكوۆ جازۋشىنىڭ كاپريگە بارار جولدا شابادانىن ەرەكشە قاستەرلەگەنىن كورىپتى. يۆان الەكسەەۆيچ شابادانىن ارقالاعان كۇيى جوعارىعا شىعىپ، ونىڭ سىيماي جاتقانىنا كەيىس بىلدىرگەن. شابادانى قويىلعان سوڭ زاتتارىن قالاۋىنشا ورنالاستىرىپ، ديۆانعا تيتىقتاي وتىرىپ، پاپيروسىن شەگىپتى. سودان سوڭ استارى قىزىل بىلعارىدان تىگىلگەن قارا بىلعارى كۇرتەسىن جامىلىپ، باسىنا قارا جىبەك تەلپەگىن كيەدى دە، شابادانىنان جينالمالى كۇمىس شامدالىن الىپ شىعىپ، تەرەزە الدىنداعى بالاۋىز مايشامدى جاعىپ، ولەڭ جازىلعان ساقتيان داپتەرلەرىن قاراي باستايدى...

 

شاباداندار تالكەگى

رەۆوليۋتسيادان سوڭ قاسىرەتكە تولى زا­مان تۋدى – بۋنيندىك شاباداندار ءۇشىن ناعىز سىناق ەندى باستالدى. الدىمەن «وراق پەن بالعا استىندا» («پود سەرپوم ي مولوتوم») كەيىن «قارعىس اتقان كۇن­دەر» («وكاياننىە دني»). بۋنيندەر ودەس­ساعا ەميگراتسيا الدىندا كەلەدى. الىپ­­­­قاشپا اڭگىمەلەر ولاردىڭ ۇرەيىن ۇشى­­­رادى: «ساندىقتاردى، شاباداندار مەن سەبەتتەردى تارتىپ الاتىن كو­رى­نەدى».

بىردە بۋنيندەر گالانتەرەيالىق دۇكەنگە ش ۇلىقتار مەن باتىڭكەلەر الۋعا بارادى. باعالار شارىقتاپ تۇرعاندىقتان، ەشتەڭە الماپتى. ال كەيبىر البا-جۇلبا ادامدار ەش تالعاماستان ءبارىن بىردەي ساتىپ الىپ جاتادى. تۇسىنىكتى، «بۇلار قاشىپ بارا جاتقانداردىڭ ەسەبىنەن پايدا كورۋشىلەر»، دەدى ۆەرا بۋنينا، – پاروحودقا الىپ كىرۋ ءۇشىن ءار شابادان ءۇشىن 1000 رۋبلدەن الاتىن، ال ۇرلاپ العاندارى قانشاما».

ءوزىمىز قۇرمەت تۇتاتىن دە ريباستارعا قوناققا بارىپ كەلدىك: ولاردىڭ بارلىق شاباداندارىن تاستاي سالا، كيەۆتەن قا­شۋىنا تۋرا كەلىپتى.

«1920 جىلعى اقپاننىڭ باسىندا جول­عا شىقتىق»، دەپ جازدى ۆەرا بۋنينا كۇن­دەلىگىندە. شابادانداردى شاعىن ار­باعا تيەدىك، ونى وتە كارى، ماس ادام سۇي­رەپ ءجۇر­دى. ساندىقتار، شاباداندار مەن سەبەتتەر تيەلگەن اربالاردىڭ اراسىمەن اي­لاق­قا ازەر كىردىك. اقىرى «سپارتا» پاروحودى­نا «شا­باداندارىمىزدى سۇيرەپ كىرگىزدىك». فرانتسۋزدار فرانتسۋز پاروحودىنداعى ­كايۋتالار تەك ورىستارعا بۇيىرعانىنا قاتتى اشۋلاندى». بۇل بۋنيندەردىڭ ەل­دەن ماڭگىلىككە كەتۋلەرى ەدى.

سوفيادا جازۋشى قوناق ءۇي بولمەسىنەن ون مينۋتقا شىققانى سول-اق ەكەن، كەلى­سىمەن، ەسىنەن تانىپ قالا جازدادى: ء«بىز­دىڭ كۇللى مۇلكىمىز سالىنعان شابادان تىپ-تيپىل ەتىپ تونالعان ەكەن، ەدەندە ەشقانداي قۇنى جوق ۇساق-تۇيەكتەر عانا شاشىلىپ جاتتى، ءسويتىپ، ءبىز دىمسىز، اسا اۋىر جاعدايدا قالدىق. شاباداننىڭ قۇلپى سيرەك كەزدەسەتىن بولعاندىقتان، وعان كىلت تابۋ قيىن ەدى. بىراق مەن ۇيقىدان ويانا سالىسىمەن، شاباداندى ءوزىم اشىپ، ۋاقىتتى قاراۋ ءۇشىن التىن حرونومەتردى الدىم دا... قاراعان سوڭ، شاباداندى اشىق تاستاپ كەتتىم».

كەيىن ءبۋنيننىڭ شابادانىنان ەرتە­گىدەگىدەي جۇقا «ميتيانىڭ ماحابباتى» («مي­تينا ليۋبوۆ») شىعادى، وندا ال­عاش­قى ماحاببات كەنەتتەن قازامەن اياق­تا­لادى. كەيىپكەردىڭ ءومىرى ەكىگە بولىنەدى – سۇيىكتى كاتياسىمەن بىرگە جانە جالعىز ءوزى «ەدەن سۇراپىلىندا». شەكارانى شابادان بەلگىلەپ بەردى، جولعا شىعار الدىندا ول «شاباداندى تۇنشىقتىرماقشى بول­دى»، قالتىراعان قولدارىمەن «شاباداندى بايلادى».

 

شابادانداعى نوبەل

ورىستىڭ كلاسسيكالىق پروزاسىنىڭ داستۇرلەرىن دامىتقان جي­ناقى شەبەرلىگى ءۇشىن 1933 جىلى ول نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.

جولعا اقشانى قارىزعا الىپ، ۆەرا­مەن جانە وتباسىلىق دوستارى گالينا كۋز­نە­تسوۆامەن بىرگە شىعادى. ستوكگولمگە بارار جولدا بەلگيالىق كەدەنشىلەر ولار­دىڭ شاباداندارىنان سەكەم الىپتى. ءبۋنيننىڭ حاتشىسى اندرەي سەدىح «سىي­لىق تۋرالى بىردەڭە ايتقانىمەن، بۇل بەلگيالىقتارعا اسەر ەتپەدى». شا­باداندى اشقاندا، ىشىنەن داپتەرلەر، البومدار مەن قولجازبالار شىققاندا، بەلگيالىقتار «دارمەنسىزدىكتەن قول­دا­رىن ءبىر-اق سىلتەدى».

سونداعى سىياقى 733 514 فرانتسۋز فرانكى ەدى. چەك سالتاناتتى ءراسىم كەزىندە جوعالىپ كەتە جازداعان. بۋنين ونىڭ جار­تىسىنا جۋىعىن ادەبيەتشىلەرگە، جاردەم­شىلەر مەن قايىرشىلارعا تاراتىپ بەرىپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باسىنا قاراي اقشا تىم از قالدى، ايتەۋىر ءبىر سەبەپتەرمەن قۇرتىلا بەردى.

1933 جىلى ءبۋنيننىڭ ءساتتى شىعار­ما­لارىنىڭ ءبىرى «ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» («جيزن ارسەنەۆا») جارىق كوردى. ادەت­تە، نوبەل سىيلىعىن وسى ليريكالىق-اۆتوبيوگرافيالىق رومانمەن بايلا­نىستىرىپ جاتادى. ەگەر مۇقيات وقىسا، مۇندا دا كوپتەگەن جاسىرىن سەرىپپەلەر مەن قۇپيا تەتىكتەر جەتەرلىك: «بار باي­لىعى شابادان مەن بىرنەشە كىتاپشادان تۇراتىن»، ء«دالىز قىزمەتشىسى شاباداندى بولمەنىڭ ورتاسىنداعى كىلەمگە اقىماق كەيىپپەن قويىپ جاتادى» نەمەسە كەيىپكەر «شابادانىن الىپ، ەسىكتىڭ قاسىنداعى بۇرىشقا جايعاسادى دا، ەستەلىكتەرگە بوي الدىرادى». سودان سوڭ «شابادانىن الادى» جانە «قوش، گيمنازيا!» – العاشقى ماحاببات كورگەن تۇستەي وتە شىقتى».

1936 جىلدىڭ قازانىندا بۋنين پرا­گاعا وقىرماندارمەن كەزدەسۋگە بارىپتى. ول قالاي قايتقانى تۋرالى كۇندەلىگىنە بىلاي دەپ جازادى: لينداۋ قالاسىندا نەمىس كەدەنشىلەرى «مەنىڭ شاباداندارىم مەن پورتفەلىمدەگى ءار زاتتى ءۇش ساعات بويى مۇقيات قاراعانى سونشالىق، مەنى ءبىر كىسى ءولتىرۋشى دەپ ويلاپ قالۋعا بولار ەدى. مەن نەمىسشە سويلەمەيتىنىمدى، ويتكەنى بۇل ءتىلدى تۇسىنبەيتىنىم تۋرالى ءجۇز قايتارا ايتسام دا، ولار ماعان سۇراقتار جاۋدىر­ۋىن قويمادى». ءسويتىپ، كەدەندىك باقى­لاۋ قورلاۋعا ۇلاستى: ءبۋنيندى تىرجالا­ڭاش شەشىندىردى، قالپاعىنىڭ استارىن ج ۇلىپ الدى، باتىڭكەسىنىڭ تابانىنا بىر­دەڭە تىعىلمادى ما دەگەن ويمەن، ونى دا جۇ­لىپ الماقشى بولدى. مۇنداي «قار­عىس اتقان كۇندەردى» باسىنان كەشىرىپ كور­مەگەن ەدى.

سوعىس جىلدارىن وتكەرگەن گراس قالا­سىنا كەتەر الدىندا ولار بار جىلى كيىم­دەرىن جينادى. سوندا ءبىر عانا شابادانعا سىيىپتى.

 

سوعىس جىلدارىندا

قىرقىنشى جىلى جازىلعان «گەن­ريح» اڭگىمەسىندە (ول «قاراڭعى ساياجول­دار» («تەمنىە اللەي») جيناعىنا ەندى) ءبۋنيننىڭ شاباداندارى تاعى «ساحناعا» شىعادى – بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. الدى­مەن كىرىسپەسى بار: «بارلىعى جينالعان، شاباداندار دايىن» كەيىپكەرى سەكىلدى ولار دا تەكتى، اسەم. اتقوسشى كاساتكين ونى شاباداندارىمەن قوسا، پويىزعا اپارا جاتىپ، باسىن كۇيزەلە شايقاپ قويادى: «دەمەك، شەكارا اسىپ بارامىن دەڭىز...» بۇل دەگەنىڭ، ازاتتىقتان ايىرىلۋ ەمەي نە­مەنە!» «شىنىمەن، وسى مەن نەگە كەتىپ بارامىن؟» اقىن ناديانى، كەربەز ءليدى، سىعان ماشانى تاستاپ، اۋدارماشى ەلەنا گەنريحوۆنامەن (گەنريح – لاقاپ اتى) نيتستساعا باقىت ىزدەپ بارادى. ۆەناعا پو­يىزبەن بارا جاتقانداعى ءتۇن – ماحاببات ءتۇنى. ول اۋستريالىق جازۋشى، بولاشاق كۇيەۋىمەن جۇزدەسۋ ءۇشىن سوندا قالدى. ەلەنانى نيتستسادا قانشا كۇتسە دە كەلمە­دى. وقيعا كەيىپكەردىڭ شاباداندارعا زات­تارىن مۇڭايا ءھام ىزالانا سالۋىمەن، ء­«مان-ماعىناسىز، بايانسىز ساپارىن ۇمىتۋعا تىرىسۋىمەن» اياقتالادى. بىردە كەز­دەيسوق كوزىنە تۇسكەن گازەت وعان قاتتى اسەر ەتەدى: سۇيىكتى گەنريحىن قىزعانشاق جىگىتى ۆەنادا اتىپ تاستاپتى.

ءارى قاراي سوعىس باستالدى.

بۋنين تۇراتىن گراسە شىعىستان كە­لەتىن حابارلارعا مۇقيات زەر سالاتىن. جازۋشىنىڭ كۇندەلىگى شايقالعان پا­رو­حودتاعى شابادانداي تەربەلەتىن. اري­نە، قىرىق ءبىرىنشى جىلدىڭ قازانىندا جاسالعان مىنا ءبىر جازبا جۇرەككە وقتاي قادالادى: «نەمىستەر جەڭىسكە جەتەتىن سياقتى. بالكي، بۇل جامان ەمەس تە شى­عار؟..» دەگەنمەن كۇندەلىك ءوزى ءۇشىن جازىلاتىن دۇنيە عوي، وعان جازۋشىنىڭ عانا ەمەس، اينالاسىنداعى ادامداردىڭ دا ويلارى اسەر ەتپەي مە؟!

كۇللى ەۋروپا گيتلەرمەن بىرگە ونىڭ رەسەيگە جابايى جورىعىن «كوممۋنيزمگە قارسى كيەلى سوعىسىمەن» اقتاعىسى كەلگەندەي. مۇمكىن، بۇل راس تا شىعار؟ ونىڭ ءوزى دە قىزىل «چەلكاشتاردى»، بولشەۆيكتەردى، توڭكەرىسشىلەردى جەك كورمەۋشى مە ەدى. دەسەك تە، تۋلا ماڭىنداعى ەفرەموۆ تۇبىن­دەگى شايقاستاردان حابار كەلىسىمەن ونىڭ جان-دۇنيەسى توڭكەرىلىپ كەتەتىن. بۇل جەردە «انتيكوممۋنيزمنىڭ» قاتىسى قانشا؟  ونىڭ بارلىق جاقىندارىنىڭ مولالارى ورتەنىپ جاتىر. قىرىق ءبىردىڭ جەلتوقسانى: «اپوكاليپسيس! ورىستار ەفرەموۆتى، ليۆ­نانى جانە تاعى باسقا جەرلەردى قايتارىپ الدى. نەمىستەر ەفرەموۆتا بولعان! بۇل اقىلعا سىيار ەمەس! قازىر ەفرەموۆ قانداي كۇيدە ەكەن، مۇندا اعاسى ەۆگەنيدىڭ ءۇيى، ونىڭ، ناستيانىڭ، ءبىزدىڭ انامىزدىڭ مولالارى جاتىر عوي».

كۇندەلىكتەر جازىلعان قويىن داپ­تەر­­­­­لەر كەزەكتى شاباداندارعا سالىنۋ­دا. قىرىق ەكىنىڭ قىسىندا حابار كەل­دى: «نە­مىستەر ورىستاردىڭ ايرىق­­شا قا­سا­­رىسا قارسىلاسۋىن فران­تسيا­­داعى­داي، بەلگياداعىداي جانە ت.ب. ەل­دەردە­گى­دەي «l intelligence» بار ادامدار­مەن سو­عىسپاۋىمەن، رەسەيدەگى سوعىس ءوز ءومى­رىن باعالاي بىلمەيتىن، ولىمگە نەم­قۇ­راي­دى قارايتىن تاعىلارمەن ءجۇرىپ جات­قان­دىعىمەن تۇسىندىرەدى». وسى جولداردان سوڭ ىلە-شالا بىلاي دەپ جازىلعان «رەسەيدە 35 گر. اياز (تس. بويىنشا). ورىستار شابۋىلداۋدا جانە اياماي سوققىلاۋدا».

ول شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىن»، بابەل مەن زوششەنكونى وقىپ ءجۇردى. بۇل بىردە كەرەمەت، بىردە قايتادان «وزبىرلىق»، «ۇساق تا ازعىن ءومىر» تۋرالى «قارابايىر تىلمەن جازىلعان». دەگەنمەن ول قايتادان وقيدى. «ەلگە قايتۋ جايىندا ءجيى ويلايمىن. ول كۇنگە جەتە الامىن با؟ مەنى وندا نە كۇتىپ تۇر؟» قايتادان: «ولەرىمنەن بۇرىن رەسەيگە جەتۋ تۋرالى ءجيى ويلايمىن! نەلىكتەن؟ امان قالعانداردىڭ قارتتىعىن (كەزىندە بىرگە بولعان ايەلدەردىڭ دە)، كە­زىندە بىرگە تىنىستاعان جانداردىڭ مولالارىن كورۋ ءۇشىن بە؟»

سوعىستا بەتبۇرىس بولادى دەگەن ءۇمىت سىيلاعان 1942 جىلى، بۋنين كۇندەلىگىندە ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك اڭگىمەلەر جيناعى – «قا­راڭ­­عى ساياجولداردى» اياقتاعانىن اتاپ وتكەن.

بىراق بۇل وعان جەڭىلدىك اكەلمەدى. ءبۋ­نيننىڭ كۇندەلىگى مايدان حابارلارى­نا، قۋانىشتى سەزىمدەرگە تولى: «ورىستار كەلەدى، كەلەدى. ودەسسا الىندى. قۋا­نىش­تىمىن. جاعداي قالاي وزگەرىپ شىعا كەلدى! پسكوۆ الىندى. بۇكىل رەسەي ازات ەتىلدى. بۇل ناعىز الاپات شارۋا اتقارىلدى دەگەن ءسوز!»

سوعىستان سوڭ ولار پاريجگە كەلدى، شا­­باداندار تاعى دا ءوز جۇمىستارىنا كىرىستى. وسى تۇستا ۆەرا بۋنينا: «كۇ­يەۋىم ءوز مۇراعاتىمەن جۇمىس ىستەي باستادى، ونىڭ كابينەتى شاباداندارعا تولى ەدى. بۇل جاقسى بەلگى، دەمەك، ول جۇمىسقا بەل شەشە كىرىسكەنى»، دەپ ەسكە الادى.

ول سيمونوۆپەن جانە كەڭەس ەلشىسىمەن كەزدەستى، تۆاردوۆسكيدى، پاۋستوۆسكي مەن كاتاەۆتى ماقتادى. گوركيدەگى ورتاسىنا جاتاتىن ەسكى دوسى تەلەشوۆپەن حات الماسا باستادى. ەندى وعان كوممۋنيستكا ەلزا تريولە حات جازىپ ءجۇر. بۋنين مۇراعاتىنىڭ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە رە­سەيگە قايتاتىنىنا ءالسىز ءۇمىت بىلدىرەتىن.

1950 جىلى كوكشىل جاعالاۋداعى ان­تيبكە بارىپ قايتادى. ء«بىزدىڭ شابادان­دارىمىزعا بولا، پويىز بىرەر مينۋتقا كە­شىكتى. ولاردىڭ سانى جەتەۋ ەدى، ۇشە­ۋىن مەن ءوزىم الدىم. مۇندا مۇلگىگەن تى­نىشتىق، ادامدار جوقتىڭ قاسى. تا­ماقتارى جاقسى»، دەپ جازادى بۋنينا. وسى­لايشا، سەكسەن ءتورت جاستاعى بۋنين 1953 جىلى پاريجدە، شاباداندارىنىڭ قاسىندا كوز جۇمدى.

 

سونىمەن...

بۇل تاعدىرلى شاباداندى قايدان كو­رۋگە بولادى؟

يۆان ءبۋنيننىڭ ەلەتستەگى ادەبي-مەمو­ريالدىق مۋزەيىندە جازۋشىنىڭ 1933 جىلى ستوكگولمگە نوبەل سىيلىعىن الۋ­­عا بارعاندا ۇستاعان شابادانى ساق­تا­لىپ تۇر. شابادان فرانتسۋزدىكى، بەرىك، ايتارلىقتاي جەڭىل، كەنەپ ماقتامەن قاپ­تالعان، بۇرىشتارىندا بىلعارى جاپسىرمالارى بار.

قاسكويلەر 2009 جىلى مۋزەيگە تەرەزە ارقىلى كىرىپ، باسقا ەكسپوناتتارمەن قوسا، شاباداندى دا ۇرلاپ كەتكەن. جوعالعان زاتتار جارتى ميلليون رۋبلگە باعالانعان. كەيىن ۇرىلار قولعا ءتۇسىپ، يۆان ءبۋنيننىڭ شابادانى قايتا ورالدى.

ايتپاقشى، بيىل ءبۋنيننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر.

سوڭعى جاڭالىقتار

ارىپتەستىك الەۋەتى جەمىس بەرۋدە

ايماقتار • بۇگىن، 19:21

قالامگەرگە قۇرمەت

رۋحانيات • بۇگىن، 18:13

الماتى «قىزىل» ايماققا كىردى

ايماقتار • بۇگىن، 16:50

اقتاۋدا بۋىنسىز بالا تۇرادى

ۆيدەو • بۇگىن، 16:04

iPhone 12 دەنساۋلىققا زيان دەپ تانىلدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 15:38

ۇقساس جاڭالىقتار