– ءسىز الەمدەگى ەپيدەميالىق جاعدايدى قالاي باعالايسىز؟ جاعداي قاشان تۇراقتالۋى مۇمكىن؟ ۆيرۋس مۋتاتسياعا ۇشىراي ما الدە ادامدار قىراعىلىقتى توقتاتتى ما؟
– الەمدەگى ەپيدەميالىق جاعداي تىم شيەلەنىسىپ تۇر. پاندەميا قارقىن الۋدا. بۇگىندە الەم بويىنشا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ 43 ميلليوننان استام جاعدايى تىركەلىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە سالعىرت قاراۋىنان دا ءورشىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, ەپيدەميامەن كۇرەسۋدىڭ ەڭ قولايلى ءادىسى – قىتايدىڭ ءتاسىلى. ونى تىنىق مۇحيتى جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى باسشىلىققا الىپ قولدانۋدا. ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە جاپونيادا – 620, مالايزيادا – 350, كورەيادا – 75, ال قىتايدا شامامەن 30 جاعداي تىركەلگەن. ءۇندىستاندا تاۋلىگىنە 70 مىڭنان استام ادام ىندەتتىڭ ىلمەگىنە ىلىنۋدە. سovid-19 ينفەكتسياسى الەم بويىنشا مۇلدەم زەرتتەلمەگەندىكتەن, امەريكاندىق جانە ەۋروپالىق ايماقتاردا ۆيرۋستىڭ مۋتاتسياسى جوققا شىعارىلمايدى. بۇكىل جاھان عالىمدارى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
– بۇگىندە پاندەميانىڭ ەكىنشى تولقىنىنا قاتىستى ءتۇرلى بولجامدار ايتىلۋدا. كەيبىر شەتەلدىك ساراپشىلار ەكىنشى تولقىن اۋقىمدىراق بولادى دەگەندى ايتىپ ءجۇر. ازاماتتار ىندەتتىڭ الدىن الۋ جانە ينفەكتسيانىڭ قارقىندىلىعىن تومەندەتۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاساۋ كەرەك؟
– بەلگىلەنگەن شەكتەۋ شارالارىن بۇزباي جانە جەكە ساقتىق شارالارىن ساقتاي وتىرىپ, حالىقتى كۆي – دەن بارىنشا قورعاۋعا بولادى. بەتپەردە تاعۋ, الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاۋ, ادامدار كوپ جينالاتىن جەرلەرگە بارماۋ, ءتۇرلى وتباسىلىق ءىس-شارالاردان باس تارتۋ اۋرۋدان اۋلاق بولۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. وكىنىشكە وراي, كارانتين تالابى ءسال باسەڭدەگەنى سول ەدى, جۇرت جاپپاي توي-تويلاۋعا كوشتى. بۇل اسىرەسە, ەگدە جاستاعى ازاماتتار ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قارتتار مەن بالالاردى بارىنشا قورعاۋعا ءتيىسپىز. اعىمداعى ەپيدەميالىق جاعدايدى ەسكەرە كەلە ينفەكتسيانىڭ ورشۋىنە جول بەرمەۋگە جانە قارقىندىلىعىن تومەندەتۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, بۇقارالىق ءىس-شارالارعا (اس بەرۋ, سالتاناتتى وتباسىلىق تويلار, ۇيلەنۋ تويلارى, ۇزاتۋ, مەرەيتويلار, ەسكە الۋ, ويىن-ساۋىق, كينوتەاترلار, كورەرمەندەردىڭ قاتىسۋىمەن سپورتتىق ءىس-شارالار جانە ت.ب.), ونىڭ ىشىندە ۇيدە وتكىزۋگە تىيىم سالۋ. وكىنىشكە وراي, بۇل تىيىمداردى بۇزۋ فاكتىلەرى ايىپپۇلدارعا قاراماستان جالعاسۋدا. ەكىنشىدەن, بارلىق كۇندەرى ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ (تۇنگى كلۋبتار, كاراوكە) جانە ارنايى قوعامدىق تاماقتانۋ وبەكتىلەرىنىڭ (بانكەت زالدارىنىڭ, بارلاردىڭ, فۋدكورتتاردىڭ), سونداي-اق جەكسەنبى كۇندەرى ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس جابىق بازارلاردىڭ جۇمىسىنا تىيىم سالۋ. ۇشىنشىدەن, نىسانداردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەرىمەن مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, قىزمەتكەرلەردىڭ كەمىندە 50% - ىن, ءبىرىنشى كەزەكتە 50 جاستان اسقان قىزمەتكەرلەردى قاشىقتىق فورماتتا قامتاماسىز ەتكەن ابزال. الماتىدا بۇل باعىتتا كەشەندى شارالار قابىلداندى. مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارداعى باستاۋىش سىنىپتارداعى كەزەكشى توپتاردىڭ جۇمىسىن جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ جانە مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسى قاشىقتىقتان جالعاسۋدا. كوپ پاتەرلى ۇيلەردىڭ كىرەبەرىستەرى مەن بالالار الاڭدارىن پروفيلاكتيكالىق دەزينفەكتسيالاۋ قايتا جاڭارتىلدى. قوعامدىق كولىكتە, قوعامدىق تاماقتانۋ وبەكتىلەرىندە جانە دەمالىس ورىندارىندا الەۋمەتتىك قاشىقتىق پەن بەتپەردە رەجىمىنىڭ ساقتالۋىن تەكسەرۋ جونىندەگى مونيتورينگتىك توپتاردىڭ جۇمىسى قايتا جانداندى.
– الماتىنىڭ باس سانيتار دارىگەرىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس, قالاعا كەلەتىن بارلىق حالىقارالىق رەيس جولاۋشىلارىندا پتر-تەكسەرۋدەن وتكەنى تۋرالى انىقتاما بولۋى ءتيىس. سونداي-اق, دياگنوستيكالىق شارالاردىڭ ءبىرى جاقىندا COVID-19 ءۇشىن يفت ءادىسىن زەرتتەۋ دەپ اتالادى. دياگنوستيكانىڭ وسى ءادىسى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز, ول پتر-دان نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ قانداي جاعدايلاردا تەست جاساۋ ۇسىنىلادى؟
– ۇكىمەت جانىنداعى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قازاقستانعا حالىقارالىق رەيستەرمەن كەلەتىندەردى ازاماتتىعىنا قاراماستان پتر-تەستتەن وتكەنى تۋرالى انىقتاماسىز ۇشاقتارعا وتىرعىزۋعا جىبەرمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. دياگنوستيكالىق ادىستەرگە كەلەتىن بولساق, ەڭ قولايلى ءادىس – پتر سىناقتارى, ونى جۇرگىزۋ ءۇشىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە مۇرىن مەن جۇتقىنشاقتىڭ شىرىشتى قابىعىنان تامپون الۋ جەتكىلىكتى. كوروناۆيرۋسقا IgG جانە IgM كلاستى انتيدەنەلەردى انىقتاي وتىرىپ, COVID-19-عا يفت (يممۋنوفەرمەنتتىك تالداۋ) ادىسىمەن زەرتتەۋ اناعۇرلىم كۇردەلى. بۇل رەتتە قان ۇلگىلەرى زەرتتەلەدى. يفت ءادىسىنىڭ نەگىزىندە كونتينگەنتتىڭ نەمەسە حالىقتىڭ توپتارىنىڭ كەڭ اۋقىمىن زەرتحانالىق تەكسەرۋ قاجەت بولعان كەزدە سيگنالدىق ءادىس رەتىندە پايدالانىلاتىن ەكسپرەسس-تەستىلەۋ دە جۇمىس ىستەيدى.
– سيپمتومى بىلىنبەيتىن ناۋقاستار تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. قالا تۇرعىندارى ءالى دە وزدەرىن وسى ينفەكتسيانىڭ قاۋىپتى ەمەستىگىنە سەندىرۋگە تىرىسۋدا.
– ەپيدەميالىق تۇرعىدان كۆي-ءدى سيمپتوپمسىز تاسىمالداۋشىلار – بەلگىلەرى بار كۆي ناۋقاستارىنا قاراعاندا قاۋىپتى, ويتكەنى ولاردىڭ وزدەرى اۋرۋدىڭ بار-جوعىن بىلمەيدى جانە باسقالارعا جۇقتىرىپ, ينفەكتسيانى ەرىكسىز تاراتادى.
– قازىر جاپپاي ۆاكتسينا ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز كورىپ وتىرعانىمىزداي, كۆي بالانىڭ دەنەسىنە قاتتى زيان تيگىزبەيدى-مىس. ولارعا ەكپە سالۋ كەرەك پە؟
– بۇگىنگى تاڭدا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن حالىقتىڭ قاۋىپتى توپتارىن تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينالاۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل, ارينە قاجەت بولعان سوڭ جاسالىپ جاتىر. كۆي اعىمىنىڭ اۋىرلىعى كۇردەلەنە تۇسسە ءولىم-ءجىتىم جاعدايلارى جوعارى بولادى. ءار ازامات ءوز جانۇياسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا ءتيىس. سەبەبى ينفەكتسيا وينايتىن زات ەمەس. ىندەتتىڭ العاشقى تولقىنى قانشاما جاننىڭ ءومىرىن جالمادى. سودان ساباق الىپ, جاقىندارىمىزعا قورعان بولۋىمىز كەرەك.
– قىس مەزگىلى جاقىنداپ كەلەدى. كۆي-دەن باسقا قانداي قاۋىپتى ينفەكتسيالار قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن؟ ءارتۇرلى ينفەكتسيالاردى جۇقتىرۋ قاۋپىن قالاي ازايتۋعا بولادى؟
– قىسقى كەزەڭدە ادام اعزاسىنا, اتاپ ايتقاندا تۇماۋ, جرۆي ء(جىتى رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار), مەنينگيت (مەنينگوكوكك, سەروزدى), تۋبەركۋلەز, پنەۆمونيا, تونزيلليت سياقتى كۇزگى-قىسقى ماۋسىمدىلىعى بار كەڭ تارالعان ينفەكتسيالار قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. ولاردى ازايتۋ جانە الدىن-الۋ ءۇشىن ساقتىق شارالارىن بەرىك ۇستانىپ, اعزامىزدى دارۋمەندەرمەن بايىتقانىمىز ءجون. تازا اۋادا كوبىرەك تىنىستاپ, دەنە جاتتىعۋلارىمەن اينالىسقاننىڭ ارتىقتىعى جوق. بەتپەردە رەجىمى, الەۋمەتتىك الىستاۋ, قولدى جۋ, اعزانى نىعايتاتىن تاعامداردى كوبىرەك تۇتىنۋدىڭ ماڭىزى زور.
– وتكەن جىلى ۋلانۋ نەمەسە دۇرىس تاماقتانباۋ وقيعالارى كوپ بولعانى تۋرالى ايتىلعان. اعىمداعى جىلى جاعداي قانداي؟ ۋلانۋ قاۋپىنە قانداي تاماق ونىمدەرىنەن قولدانۋ جاتادى؟
– سالىستىرمالى تۇردە قارايتىن بولساق, اعىمداعى جىلى تاماقتان ۋلانۋ جاعدايى تومەندەگەنىن بايقايمىز. بۇل كۆي-گە قارسى شەكتەۋ شارالارىمەن-قوعامدىق تاماقتانۋ مەن ءۇي جاعدايىندا جاپپاي وتباسىلىق ءىس-شارالار (توي, ۇيلەنۋ تويى, ۇزاتۋ, ەسكە الۋ جانە ت.ب.) وتكىزۋگە تىيىم سالۋمەن, سونداي-اق حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ جەكە قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋىمەن بايلانىستى. قولدى سابىنمەن, انتيسەپتيكتەرمەن ءجيى جۋ كوپ قيىندىقتىڭ الدىن الادى. ۋلانۋ نەگىزىنەن ۇيدە دايىندالعان كونسەرۆىلەرگە, سونداي-اق گيگيەنا مەن قول جۋدىڭ قاراپايىم ەرەجەلەرىن ەلەمەۋدەن تۋىنداپ جاتادى.
