قامار سۇلۋ, اجار, قىز جىبەك, قارلىعاش, سول سياقتى, تاتيانا, دەزدەمونا, سوفيا, ميمي, چيو-چيو-سان پارتيالارىن ورىنداپ جۇرگەن روزا نۇركەي – ەلورداداعى ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءانشىسى. جاقىندا ول تۇركيادا وتكەن حالىقارالىق بايقاۋدا جەڭىمپاز اتاندى. ءبىزدىڭ انشىمەن اڭگىمەمىز وسى بايقاۋدان وربىگەن ەدى.
قامار سۇلۋ, اجار, قىز جىبەك, قارلىعاش, سول سياقتى, تاتيانا, دەزدەمونا, سوفيا, ميمي, چيو-چيو-سان پارتيالارىن ورىنداپ جۇرگەن روزا نۇركەي – ەلورداداعى ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءانشىسى. جاقىندا ول تۇركيادا وتكەن حالىقارالىق بايقاۋدا جەڭىمپاز اتاندى. ءبىزدىڭ انشىمەن اڭگىمەمىز وسى بايقاۋدان وربىگەن ەدى.
– بىلتىر ەرەۆاندا وتكەن ۇلكەن حالىقارالىق بايقاۋدا باعىم جانىپ, 1-ءشى ورىندى يەلەنگەن بولاتىنمىن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن روزا نۇركەي. سودان تبيليسي كونسەرۆاتورياسىنىڭ ديريجەرى باادۋرا ءساماداشۆيليدىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, تۇركياعا شاقىرعان سول بولاتىن. ءبىز تۇركياعا ەكى ءانشى باردىق. ارىپتەسىم گۇلجانات ساپاقوۆا ەكەۋمىز دە لاۋرەات اتانىپ, جاقسى كوڭىل-كۇيمەن قايتتىق. بايقاۋدى تۇرىكتەر مەن گرۋزيندەر ۇيىمداستىردى. سكريپكا, پيانينو جانە انشىلىك اتالىمى بويىنشا 100 شاقتى ونەرپاز قاتىستىق. كەز كەلگەن بايقاۋدىڭ دەڭگەيىن قازىلار قۇرامى انىقتايدى ەمەس پە؟ بۇل جەردە باادۋرا ساماداشۆيلي (گرۋزيا), نينو كاتامادزە (تۇركيا), داۆيدا بەر (اقش), شيرەل داشەۆسكي (يزرايل) سىندى ارقايسىسى ءوز سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدە تانىمالدىققا قول جەتكىزگەن تۇلعالار قازىلىق جاسادى.
انشىلەرگە تەك قانا ۇلكەن-ۇلكەن اريالاردى ورىنداۋ كەرەك دەگەن تالاپ قويىلدى. «مادام باتتەرفلياي» وپەراسىنان چيو-چيو-سان, «بوگەمادان» ميمي, «ەرناني» وپەراسىنان ەلۆيرا, «پاياتسى» وپەراسىنان نەددا باللادالارىن ورىندادىم. مۇنداي ۇلكەن دۇنيەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىق كەرەك. جاقسى كوڭىل-كۇيمەن ورالۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سىرى – يەرۋساليمدە وتەتىن حالىقارالىق بايقاۋعا شاقىرۋ الدىق.
– سوزىڭىزگە قاراعاندا, بايقاۋلارعا ءجيى قاتىساتىن سياقتىسىز...
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ون بەس شاقتى بايقاۋعا قاتىستىم. بايقاۋ دەگەنىمىز سىن عوي, سىننان سۇرىنگەن, 1-ءشى كەزەڭنەن وتە الماي قالعان كەزدەر دە بولدى. بىراق تاۋىم شاعىلىپ, جاسىعان ەمەسپىن. ويتكەنى, تەاتردا جۇمىس كوپ. اي سايىن وتەتىن سپەكتاكلدەر بار. پارتيالاردى جاتتايمىز. سوعان دايىندالۋ كەرەك. سوڭعى جىلدارى جەكە كونتسەرتتەر بەرىپ ءجۇرمىن. قازاقستانداعى رەسەي ەلشىلىگىندە بەس رەت – پۋشكينگە, چايكوۆسكيدىڭ ەكى ءجۇز جىلدىعىنا, نەاپوليتاندىق اندەرگە, يتالياندىق اندەرگە جانە 37 جىلى اتىلىپ كەتكەن كومپوزيتورلارعا ارناپ جەكە كونتسەرتتەر وتكىزدىم. وسكەمەندە ءان سالدىم, ەگەمەندىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جەكە ءان كەشىم ءوتتى. وعان قوسا ارا-اراسىندا تەاتردىڭ دا گاسترولدىك ساپارلارى بار. ەل ءىشىن ارالايمىز, سيرەك بولسا دا تمد مەملەكەتتەرىنە گاسترولدىك ساپارعا شىعامىز. ءانشى وسىنىڭ بارىنە دايىندالۋى كەرەك. ۋاقىت تاپپاي قينالىپ جاتامىز. سوندايدا بايقاۋلار تۋرالى ويلاۋعا مۇرشاڭ بولمايدى. ال كەيدە قازىلاردىڭ بۇرا تارتىپ كەتەتىن كەزدەرى دە بولادى. مىسالى, 2007 جىلى نەاپولدە وتكەن بايقاۋدا ءۇش كەزەڭنەن ويداعىداي ءوتتىم. بىراق, ءوزىمدى جۇلدەگەرلەر اراسىنان تاپپاي قالدىم. «نەگە بۇلاي بولدى؟» دەپ جانە سۇراعان جوقپىن. ءوز-ءوزىڭدى دامىتۋ, كاسىبي تۇرعىدان شىڭدالۋ اۋاداي قاجەت انشىگە.
– تەاتر ساحناسىنداعى رەپەرتۋارىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– «مادام باتتەرفليايدان» – چيو-چيو-سان, «بوگەما» وپەراسىنان – ميمي, «وتەللا» وپەراسىنان – دەزدەمونا, «ەۆگەني ونەگيننەن» – تاتيانا, «ۆەرتەردەن» – سوفيا, «فيگارونىڭ ۇيلەنۋىنەن» – گرافينيا, وعان قوسا وتاندىق وپەرالاردان قامار سۇلۋ, اجار, قىز جىبەك, قارلىعاش, ءدۇريا رولدەرىن وينايمىن. ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭبەك ەتكەن ون ءۇش جىلدا سومداعان رولدەرىم وسىلار. بۇلاردىڭ ءبارى دە جانىما جاقىن بەينەلەر. ايتسە دە سونىڭ ىشىندە ماعان ەڭ جاقىن بەينە – چيو-چيو-سان. وسى وبرازدى وزىمشە سومدايمىن دەگەن نيەتپەن كوپ تەر توكتىم. 2007 جىلى يتالياعا بارىپ تاعىلىمدامادان ءوتتىم. سول كەزدە بۇل پارتيانى دامىتتىم, جاڭارتتىم دەسەم بولادى. جاپونيادا «مادام باتتەرفلياي» اتتى بايقاۋ بار. سونىڭ كەزەكشى كونتسەرتمەيستەرى ريچارد باركەر دەگەن كىسىنى يتاليادا وقىپ جۇرگەنىمىزدە شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزۋگە شاقىردى. مەن ءوز پارتيامدى سول كىسىگە تىڭداتتىم. لا سكالانىڭ كونتسەرتمەيستەرىنە دە تىڭداتتىم. وسى پارتيا بويىنشا سول كىسىلەرمەن كوپ جۇمىس ىستەدىم. استاناعا كەلگەن سوڭ بۇل پارتيانى «مەتروپوليتەننىڭ» ديريجەرى كەرولاين ۋيلسونمەن بىرگە ورىندادىم. ياعني, وپەراعا سول ديريجەرلىك جاسادى. چيو-چيو-سان – وپەراداعى باعىندىرۋىڭ كەرەك ۇلكەن ءبىر بەلەس سىندى پارتيا. ءۇش ساعات بويى تىكەسىنەن تىك تۇرىپ ءان شىرقاۋىڭ كەرەك. ول ءۇشىن تەك ونەر تۇرعىسىنداعى دايىندىق قانا ەمەس, فيزيكالىق تا دايىندىعىڭ جاقسى بولۋى قاجەت. شىنىن ايتقاندا, وسى پارتيانى جاڭارتۋ بارىسىندا ءوزىمنىڭ دە ونەرگە دەگەن كوزقاراسىم تۇبىرىنەن وزگەرىپ كەتتى. ونەردەن, اننەن شابىت الۋدىڭ, وزگەگە قۋانىش سىيلاۋدىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭ ءتۇسىندىم دەپ ەسەپتەيمىن.
– ءانشى بولۋ بالالىق ارمانىڭىز با ەدى؟ وپەراعا قالاي كەلدىڭىز؟
– راسىن ايتقاندا, كەڭەس وداعى تۇسىندا تاربيەلەنگەن, ءبىلىم العان وقۋشىلاردىڭ بارلىعى دا ساباقتان تىس ۋاقىتتارىن بوسقا وتكىزبەيتىن, ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە قاتىسىپ, بويلارىنداعى قابىلەتتەرىن شىڭدايتىن. مەن حوردا ءان ايتاتىنمىن. بالا جاستان انگە جاقىن بولعانىممەن, ارقالىق مۋزىكا ۋچيليششەسىن ديريجەر ماماندىعى بويىنشا ءبىتىردىم. سول ۋچيليششەدە ۆيكتور پەتروۆيچ ايريح دەگەن ۇستازىمىز بولدى. ءوزى مەنىڭ داۋسىمدى جاقسى باعالاپ, «سەنىڭ وپەرا ايتاتىن داۋسىڭ بار. ديريجەرلىكتى تاستا. الماتىعا كونسەرۆاتورياعا بار», دەپ اقىل بەردى. وقۋدى تاستاپ كەتكەم جوق. بىراق, ءبىتىرىپ, قولىما ديپلومدى العان سوڭ, الماتىداعى كونسەرۆاتورياعا تۇسۋگە بەل بايلادىم. ءسويتىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ «جەكە ءان سالۋ» فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ۇستازىم – شاحماردان ءابىلوۆ. ءان ايتۋدىڭ قىر-سىرىن سول كىسىدەن ۇيرەندىك. ستۋدەنت كەزىمدە قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترمەن ءان ايتىپ ءجۇردىم. ديريجەرى ايتقالي جايىموۆ ەدى. ول كىسى «بالام داۋسىڭ جاقسى ەكەن» دەپ تالاي كونتسەرتتەرگە قوستى. قازىر ويلاپ وتىرسام, سول ساتتەردى باعالاي بىلمەپپىن. مەن وقۋ وقىعان 1993-99 جىلدار نارىقتىڭ ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭدەرى ەدى. ماقساتىمىز – قايتسەك تە ديپلوم الۋ. سول كەزدەردە انام ومىردەن ءوتتى. قاتتى قينالدىم. 2000-ءشى جىلى كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەندە «قايدا بارامىن» دەگەن سۇراق تۇردى الدىمدا. ۇستازىم شاحماردان اعا «استانادا جاڭادان بايسەيىتوۆا اتىندا تەاتر اشىلىپ جاتىر. ەلىڭ عوي, سول جاققا بار», – دەدى. اقىرى نە كەرەك, وسىندا كەلىپ, تەاترعا جۇمىسقا ورنالاستىم, ءبىر جاعىنان مۋزىكالىق اكادەميانىڭ اسسيستەنتۋراسىندا وقىدىم. بۇل جەردە اعا رەتىندە دە, ۇستاز رەتىندە دە كوپ كومەكتەسكەن, بىلمەگەنىمدى ۇيرەتكەن كىسى – كەنجەعالي مىرجىقباەۆ. مىنە, وسى ون ءۇش جىلدان بەرى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. وسى كۇندەردە ادام ءوزىنىڭ جانىنا جاقىن نارسەدەن ءبارىبىر قاشىقتاي المايدى ەكەن دەپ ويلايمىن. مەن دە اينالىپ كەلىپ انشىلىك ونەرمەن تابىستىم.
– تەاتر قابىرعاسىندا ءجۇرگەنىمە ون ءۇش جىل بولدى دەدىڭىز. بۇل كوپ ۋاقىت ەمەس, از دەۋگە دە كەلمەيدى. ال تىندىرعان ىستەرىڭىزبەن ولشەسەك...
– ءاربىر وپەرا ءانشىسىنىڭ ارمانى – يتالياعا بارىپ وقۋ. ويتكەنى, يتاليا وپەرانىڭ وتانى. مۇمكىن, قازىرگى كەزدە يتاليادا وقۋ تاڭسىق ەمەس شىعار؟ بىراق ءبىز كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەن 70-جىلدارى جۇلدىز بايمولدينا مەن امانگەلدى سەمبيننىڭ, 80-ءشى جىلدارى ءجاميلا باسپاقوۆانىڭ يتاليادا وقىعانىن ەستىگەنبىز. سونداي ساناۋلى ادامدار عانا يتالياعا بارۋعا مۇمكىندىك العان. سول كەزدە «شىركىن-اي, ءبىز دە بارساق قوي» دەپ ارمانداۋشى ەدىك. مەنىڭ بۇل ارمانىم 2007 جىلى ورىندالدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا يتالياعا ەكى اي وقۋعا باردىق. يتالياندىقتار وزدەرى كەلىپ, داۋىستارىمىزدى تىڭداپ كورىپ, 10 ءانشىنى تاڭداپ الدى. ونىڭ جەتەۋى ەر داۋىستى, ۇشەۋى ايەل داۋىستى انشىلەر ەدى. سول ۋاقىتتا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى كونتسەرتمەيستەرلەرىنەن, پەداگوگتارىنان, دەم مۇعالىمدەرى مەن ديكتسيا مۇعالىمدەرىنەن ءدارىس الدىق. بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ءبىر ايشىقتى كەزەڭ بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كوپتەگەن اريالارمەن جۇمىس ىستەدىم. ولار داۋىسقا كىرپيازدىقپەن, اسقان تالعاممەن قارايدى. داۋىستى ايالاي بىلەدى. قازاقستاننان انشىلەر بارعاندا «داۋىستارى قانداي كەرەمەت» دەپ تاڭعالعاندارىن كوردىك. بىراق بىزگە كوپ ۇيرەنۋ كەرەك. ويتكەنى, تىلگە, ۆوكالدىق تەحنيكاعا بايلانىستى كوپ ايىرماشىلىقتار بار. وسى ەكى اي كەرەمەت تابىسقا جەتكىزبەسە دە, «ارى قاراي قالاي ايتۋ كەرەك» دەگەن تۇرعىدا ۇلكەن وي سالدى. جەكە ماعان قاتىستى ايتقاندا ءوز-وزىمە دەگەن سەنىم پايدا بولدى. كەيبىر پارتيالاردى جاقسارتۋ, دۇرىس ايتۋ كەرەك دەگەن پىكىر قالىپتاستى. ونەرگە دەگەن كوزقاراسىم تۇبىرىمەن وزگەردى. ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىم وسى.
– ءبىر پارتيانى الىپ شىعۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت دايىندالاسىز؟
– بىزگە جارتى جىل بۇرىن ايتادى. نوتالاردى بەرەدى. «وسىنداي ۋاقىتتا رەجيسسەر كەلەدى, سوعان دەيىن دايىن بولىڭدار» دەگەن تالاپ قويىلادى. ءوزىم ءبىر پارتيانى الىپ شىعۋ ءۇشىن ءۇش ايدان جارتى جىلعا دەيىن دايىندالامىن. بىزدەگى 20 شاقتى قويىلىمنىڭ ەۋروپالىق جارتىسىن قويعان الەمدىك دەڭگەيدەگى اتاقتى رەجيسسەر يۋري الەكساندروۆ. «توسكا», «ايدا», «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى», «مادام باتتەرفلياي» سىندى ۇلكەن دۇنيەلەردىڭ بارلىعى وسى كىسىنىڭ قويىلىمىمەن جارىققا شىقتى. مىسالى, الەكساندروۆ ءبىر سپەكتاكلدى قويۋ ءۇشىن ءۇش اپتاعا كەلەدى. بىزگە تاڭەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن ءبىر رەت تە ءۇزىلىس بەرمەيدى. ەسەسىنە ونىڭ قويىلىمدارىن كورەرمەن وتە جاقسى قابىلدايدى. ءبىز بۇل رەجيسسەرمەن تەاتر اشىلعاننان بەرى بىرگە جۇمىس ىستەگەنبىز. تەاتردىڭ ەندىگى جاعدايى ءبىزدى قاتتى الاڭداتادى...
– راسىندا دا ەلوردادان جاڭا وپەرا جانە بالەت تەاترى اشىلعان سوڭ ون ءۇش جىلدىق تاريحىنا قاراماي كونە مەكەمەگە اينالىپ شىعا كەلگەن ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى تەاتردىڭ قازىرگى احۋالى قانداي؟ قويىلىمعا دايىندىق, پارتيا جاتتاۋ, كونتسەرت بەرۋ سىندى جۇمىستار توقىراپ قالعان جوق پا؟
– ءيا, سولاي دەۋگە بولادى. بىزدەن ءبىراز ادام جاڭا تەاترعا اۋىسىپ كەتتى. دەگەنمەن, 230 ادام ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ ءجۇر. ولار تەاتر اشىلعاننان كەلە جاتقان ماماندار. قىركۇيەك ايىندا قالعان ون ءانشىنىڭ تورتەۋىن قايتادان تىڭداپ, ستۋدەنت رەتىندە جۇمىسقا قابىلداناسىڭدار دەگەن. سونىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن.
– ستۋدەنتتى جۇمىسقا قابىلداۋشى ما ەدى؟
– ونى ءوزىمىز دە تۇسىنبەدىك. ءالى ەشقانداي كەلىسىمشارتقا قول قويعان جوقپىز. ءبىر تۇسىنگەنىمىز – ءبىز ءالى وقۋىمىز كەرەك ەكەن. وسى جاعداي تىپتەن قىزىق بولدى. «ستۋدەنت» اتانعان بىزدەر «توسكا», «ايدا», چيو-چيو-سان سىندى ەڭ ۇلكەن پارتيالاردى ايتىپ ءجۇرگەن انشىلەرمىز. ال ەسكى تەاتردا سپەكتاكلدەرگە قاتىسپاعان, ەسەسىنە كونتسەرتتەردە ءبىردى-ەكىلى پوپۋرري ايتىپ كوزگە ءتۇسىپ قالعان كەيبىر انشىلەر جاڭا تەاتردىڭ باس انشىلەرى بولىپ شىعا كەلدى. وسى جاعى بىزگە ءتۇسىنىكسىز.
– ءسىرا, ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى جابىلاتىن بولعانى عوي.
– ونى ءوزىمىز دە بىلمەيمىز. بىراق, اشىلعاننان باستاپ وسى تەاتردىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ جۇرگەن ادام رەتىندە تەاتردىڭ جابىلماۋىن, كۇلاش اپايىمىزدىڭ اتى-ءجونى حالىقتىڭ ساناسىنان وشپەۋىن قالايمىن. ءبىز بۇل ويىمىزدى مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە دە جەتكىزگەنبىز. سونداي-اق, جەرگىلىكتى كورەرمەندەردىڭ دە جوعارى بيلىككە وسىنداي ءوتىنىش جولداعانىنان حاباردارمىز. جازدا كەلگەندە اتاقتى رەجيسسەر يۋري الەكساندروۆ تا ءبىزدىڭ تەاتردىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىنىن بىلدىرگەن. ول كىسى جاڭا تەاتردا «ءبىرجان-سارانى» قويۋعا كەلگەندە بىزبەن كەزدەستى. سوندا: «وزدەرىڭدى ون ءۇش جىل بويى تاربيەلەپ ەدىم. سەندەرگە قانشا كۇش جۇمسادىم, بىلگەنىمدى ۇيرەتتىم. سەندەردىڭ پارتيادان پارتياعا وسكەندەرىڭدى كورىپ, قۋاندىم. ەندى نە بولدى؟» دەپ قىنجىلىس ءبىلدىردى.
– قالاي ويلايسىز, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءانشى رەتىندە ءوز مۇمكىندىگىڭىزدى تولىق اشا الدىڭىز با؟
– شىعارماشىلىق ىزدەنىستە شەك جوق قوي. كوپ نارسە قاراجاتقا, دەنساۋلىققا, ۇيىمداستىرۋ جاعىنا, ءتۇرلى قارىم-قاتىناستارعا تاۋەلدى. جالعىز ءوزىڭ ەڭبەكتەنسەڭ, كاسىبي جاعىنان مىقتى بولعانىڭمەن, بۇكىل ەل تانيتىن ءانشى اتانا الماۋىڭ مۇمكىن. ءانشىنىڭ جولى جەڭىل ەمەس. سودان دا شىعار, سوڭعى كەزدەرى مەنى ءار وپەرا ءانشىسىنىڭ ءوز پەداگوگى, ءوز ديريجەرى, ءوز ءپيانيسى بولىپ, ءوزارا ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتىپ جۇمىس ىستەسە, قايتارىمى مول بولار ەدى-اۋ دەگەن وي ءجيى مازالايدى. ءوز باسىم ەڭ الدىمەن, ءانشىنىڭ رەپەرتۋارى باي بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. رەپەرتۋاردى بايىتۋدى, ىزدەنىستى ەشۋاقىتتا توقتاتقان ەمەسپىن. سپەكتاكلدەگى پارتيالاردى ورىنداۋ ءبىر بولەك تە, رومانستار ايتۋدىڭ ءجونى باسقا. سوڭعى جىلدارى وسىعان قاتتى كوڭىل ءبولىپ, رومانستارمەن دە اينالىستىم. قازىر رەپەرتۋارىمدا جۇزدەن استام رومانس بار.
ونەر ادامى ءۇشىن ەڭ باستىسى – كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ, حالىقتىڭ قۇرمەتىنە ءبولەنۋ. ونداي ساتتەر ءوز باسىمدا دا بولدى. ءتىپتى بىردە الدىڭعى قاتاردا وتىرعان ءبىر قارت اجەنىڭ قولىنداعى جۇزىگىن شەشىپ: «بالام, ريزا بولدىم, ونەرىڭ ورگە جۇزە بەرسىن», دەپ ماعان ۇسىنعانى بار. وسىدان ارتىق ونەرگە قانداي باعا كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
