تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا «كيبەرقىلمىسپەن كۇرەستىڭ وزەكتىلىگى بارعان سايىن ارتا تۇسۋدە. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە «قازاقستان كيبەرقالقانى» جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ شارالارىن قابىلداۋدى تاپسىرامىن» دەگەن بولاتىن.
سودان بەرى بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. ماسەلەن, 2017 جىلى ۇكىمەت ارنايى تۇجىرىمداما ازىرلەدى. ونىڭ ماقساتى – جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك جاعدايىندا قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستار, اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن سىرتقى جانە ىشكى قاۋىپتەردەن قورعالۋىنا قول جەتكىزۋ جانە سول دەڭگەيدە ۇستاۋ.
«قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە مالايزيا, شۆەتسيا, ەستونيا, ليتۆا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا سەكىلدى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى زەرتتەلگەن. جوبانىڭ باستى ماقساتى – الەمدىك باceكەلecتىك ۋاقىتىندا ءeلiمiزدىڭ تۇpaقتى دaمyىن قaمتaمacىز eتiپ, ەلeكتpoندى اقپapaت رecypcتapىن, aقپapaتتىق-كoممyنيكaتسيالىق ينفpaقۇرىلىمدى سىpتقى, iشكi قayiپتepدeن قopعaلyىن باقىلاپ, ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ. تۇجىرىم ەكى كەزەڭگە بولىنگەن: ءبىرىنشىسى 2017-2018 جىلدارى جۇزەگە استى, ەكىنشىسى 2019-2020 جىلدارعا ارنالعان.
«كيبەرقالقاننىڭ» قاجەتتىگىن مىنادان-اق بايقاۋعا بولادى. ەلىمىزدە 2010 جىلدان باستاپ 2016 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار سانى 75 پايىزعا ءوسىپ, ءموبيلدى ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلاردىڭ سانى 10 ميلليون قولدانۋشىعا جەتتى. ياعني, وسى ارالىقتا قازاقستانداعى ينتەرنەت اۋقىمى كۇرت ۇلعايدى.
سۇرانىس ۇسىنىستى تۋىنداتاتىنى بەلگىلى. ەندەشە, جاھاندىق جەلىدەگى قازاقستاندىقتاردىڭ ارتۋى سالدارىنان جەڭىل اقشاعا قىزىققان, جەكە دەرەكتەردى ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدى كوزدەيتىن حاكەرلەردىڭ دە سانى ارتاتىنى تۇسىنىكتى. كەيىنگى جىلدارى اقپاراتتىق شابۋىلعا ۇشىراعانداردىڭ ارتقانىن دا ستاتيستيكالىق دەرەكتەر كورسەتىپ وتىر. مۇندايدا ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ, جەكە مالىمەتىنىڭ تارالىپ كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
كيبەرقىلمىس جونىندەگى الەمدىك ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, حاكەرلەردىڭ وڭاي شاعىلار جاڭعاق ەمەس ەكەنى انىق اڭعارىلادى. ماسەلەن, 2018 جىلى يران حاكەرلەرى اقش-تاعى 144 ۋنيۆەرسيتەت پەن 33 كاسىپورىنعا كيبەرشابۋىل جاساپ, 3,4 ميلليارد دوللاردى قولدى ەتكەن. ال 2016 جىلى دايش-تىڭ (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان تەرروريستىك ۇيىم) ءبىر سودىرى PayPal جۇيەسى ارقىلى 8700 دوللاردى جىمقىرعان. ايتا بەرسەڭىز, مۇنداي مىسال وتە كوپ. Business Information Industry Association كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2009 جىلدان بەرى كيبەرشابۋىل كولەمى 440 پايىزعا ۇلعايعان.
كيبەر شابۋىلمەن كۇرەسۋدىڭ ءبىر قيىندىعى مىنادا. ادەتتە مەملەكەتكە سىرتتان شابۋىل جاسالسا, قارسىلاسىڭنىڭ كىم ەكەنىن ناقتى بىلەسىڭ. ونىڭ قانداي كەمشىلىگى مەن ارتىقشىلىعى بار ەكەنىن سارالاي كەلە, سوعان سايكەس قورعانىس ۇيىمداستىراسىڭ. ال كيبەرقاراقشىنىڭ ارەكەتىن بولجاپ, ءبىلۋ قيىن. ويتكەنى بىلدەي ءبىر ەلگە الەمنىڭ كەلەسى تۇكپىرىندەگى جالعىز ادام جاھاندىق جەلى ارقىلى قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن.
حالىقارالىق ەلەكتروبايلانىس وداعىنىڭ (ITU) ەسەبىنە سايكەس قازاقستان 2018/2019 كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق يندەكسىندە بىلتىرعى رەيتينگپەن سالىستىرعاندا (82-ورىن) 42-تارماققا كوتەرىلىپ, 40-ورىندى يەلەندى. سول ارقىلى مەملەكەت كيبەركەڭىستىكتەن شىعاتىن, قاۋىپتەرگە قارسى تۇرۋ دايىندىق دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەر تىزىمىنە كىردى.
«قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» تۇجىرىمداماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى كيبەركەڭىستىك سالاسىندا ۇلتتىق الەۋەتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. كۇن سايىن الەمدەگى بارلىق سالا ميلليونداعان كيبەرشابۋىلمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعاندىقتان, وسى باعىتتاعى كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. سوندىقتان 2020 جىلى قورعانىس مينيسترلىگى كيبەرقاۋىپتەردى تانۋدىڭ جاڭا جۇيەلەرىن, ماقساتتى شابۋىل اناليزاتورلارىن, ۆيرۋسقا قارسى قاۋىپسىزدىك ورتالىعىن جانە باسقا دا بىرقاتار جۇيەلەردى ىسكە قوستى.
الداعى ءۇش جىلدا, ياعني 2021-2023 جىلدارى قارۋلى كۇشتەردىڭ اقپاراتتىق (كيبەر) قاۋىپسىزدىك بولىمشەلەرىن قازىرگى زامانعى باعدارلامالىق جانە باعدارلامالىق-اپپاراتتىق قۇرالدارمەن, اقپاراتتى قورعاۋ جۇيەلەرىمەن تولىق قايتا جاراقتاندىرۋدى جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اسكەري ماقساتتاعى اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سارالانعان تاسىلدەر بەلسەندى ەنگىزىلىپ كەلەدى. اقپاراتتى بەرۋ ارنالارىنا تياناقتى مونيتورينگ جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك ينتسيدەنتتەرىنە ۋاقتىلى نازار اۋدارىلادى.
اسكەري ماقساتتا قورعالاتىن اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرىنە باعىتتالعان كيبەرقاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىن انىقتاۋ, باعالاۋ, بولجاۋ, وقشاۋلاۋ, بەيتاراپتاندىرۋ جانە الدىن الۋ راسىمدەرىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە شىعاراتىن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ۆەدومستۆولىق جەدەل ورتالىعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جوسپارلانىپ, ونىڭ ورىندالۋى جولعا قويىلعان.
سونداي-اق سەمينارلارعا قاتىسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ كونفەرەنتسيالارىن, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيالاردى ۇنەمى وتكىزۋ اسكەري عالىمدارعا كيبەريندۋستريانىڭ سوڭعى تەندەنتسيالارى مەن عىلىمدى دامىتۋ ۆەكتورلارى تۋرالى حاباردار بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى پروبلەمالارى مەن قاتەرلەرى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇيەلى نەگىزدە وتكىزىلەدى.
كيبەرقاۋىپتەرگە ۋاقتىلى دەن قويۋ ءۇشىن قورعانىس ۆەدومستۆوسىمەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ۇلتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ۇيلەستىرىلگەن.
قارۋلى كۇشتەردەگى سونى جاڭالىقتار مۇنىمەن اياقتالمايدى. قازىرگى تاڭدا اسكەرىمىز جاڭا تەحنولوگيالاردى دا قولدانىسقا كەشەندى تۇردە ەنگىزىپ جاتىر. جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, اسكەرلەردىڭ ۇتقىرلىعىن قامتاماسىز ەتۋ باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىنىڭ مىندەتىنە اينالدى.
اتاپ ايتقاندا, قازاقستاندىق اسكەري قارۋ-جاراقتىڭ تىزىمىندە پكسا-م اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ زاماناۋي دالالىق كەشەندەرى بار. بۇل – ستراتەگيالىق, جەدەل-ستراتەگيالىق جانە جەدەل-تاكتيكالىق بۋىنداعى باسقارۋ پۋنكتتەرىنىڭ جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋعا ارنالعان اسكەري ماقساتتاعى اپپاراتتىق-باعدارلامالىق كەشەن. قۇرىلعى اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ جۇمىس ىستەۋىن, اۆتوماتتاندىرىلعان جانە اۆتوماتتاندىرىلماعان رەجىمدەردە اقپاراتتى جيناۋدى, وڭدەۋدى, ساقتاۋدى جانە بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
جالپى العاندا, كەشەن اقپاراتتىق, تەحنولوگيالىق مىندەتتەردى شەشۋ جانە اسكەرلەردى باسقارۋ بويىنشا اۋقىمدى مۇمكىندىكتەرگە يە. پكسا-م بايلانىس ارنالارىن قابىلداۋ مەن جابۋدى (شيفرلاۋدى), اشىق جانە جابىق بايلانىس ارنالارى بويىنشا دەرەكتەردى بەرۋدى, كەمىندە 50 پايدالانۋشىنى قوسا وتىرىپ, جەرگىلىكتى ەسەپتەۋ جەلىسىن ورىستەتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى. بارلىق قاجەتتى اقپارات جەدەل تۇردە كوماندالىق پۋنكتتىڭ اياسىندا كورسەتىلىپ, پرينتەرلەر مەن پلوتتەرلەردە باسىپ شىعارىلادى.
كەشەن ۋلترا قىسقا تولقىن دياپازونى اقىلى راديو بايلانىسپەن جۇمىس ىستەيدى. ارنايى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ اسكەرلەردى جاۋىنگەرلىك ازىرلىككە كەلتىرۋ تۋرالى سيگنالداردى جەدەل قابىلداۋعا, كوماندالاردىڭ ورىندالۋى جانە باسقارۋ ورگاندارى, قۇرامالار مەن بولىمدەر اراسىندا كۇشتەردىڭ ءبولىنۋى تۋرالى بايانداۋعا, سونداي-اق جاۋىنگەرلىك مىندەتتەردى قويۋدى جۇزەگە اسىرۋعا جانە ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى كيبەر شابۋىلمەن كۇرەسۋگە تىڭعىلىقتى دايىندالىپ جاتىر دەسەك قاتەلەسپەيمىز. م. اۋەزوۆتىڭ «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ناقىلىن بۇگىنگى كۇنگە بەيىمدەپ, «ەل بولام دەسەڭ, كيبەرقاۋىپسىزدىگىڭدى تۇزە» دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
