اباي • 26 قازان، 2020

قازاققا قانداي قاسيەتتەر قاجەت؟

144 رەت كورسەتىلدى

اباي مۇراسىنداعى جانە پرەزيدەنت جولداۋىنداعى ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ قاعيدالارى

دۇنيەنى وزىمىزشە تانىپ، وي توق­تات­قانشا جارىقتىق اباي ولەڭ­دە­رى مەن قارا سوزدەرىندە ءوز زامانى قازاقتارىنىڭ مىنەزى مەن نيەتىن، قىلىعى مەن قۋلىعىن، عادەتى مەن ادەبىن، بىلمەستىگى مەن بىلىمسىزدىگىن، ناداندىعى مەن ارامدىعىن، ءبىرىنىڭ بىرىنە قاسقۇنەم بولماقتىعىنىڭ، ءبىرىنىڭ تىلەۋىن ءبىرى تىلەسپەيتىندىگىن، راس ءسوزىنىڭ از بولاتىندىعى سياقتى وزگە دە ءبىر وتە جاعىمسىز قىلىقتارىنا كۇيىنىپ، سول جايىندا كەيدە اشىنىپ، ىزامەن دە جازعان بولار دەپ ويلادىق.ءتىپتى اباي حاكىم ءوزىنىڭ توعىزىنشى سوزىندە «وسى مەن ءوزىم – قازاقپىن. قازاقتى جاقسى كورەم بە، جەك كورەم بە؟»، – دەپ نەسىنە تورىعىپ، نەسىنە توسىلىپ، نەسىنە تاۋسىلدى ەكەن دەپ تە ويلاعىنىمىز وتىرىك ەمەس-ءتى. ويتكەنى ءبىزدىڭ سانامىزدا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى ورنىققان سوتسياليستىك قوعام حالقىمىزعا جاپپاي ءبىلىم بەرىپ، اباي زامانىنىڭ ناداندىعىنان قۇتقاردى دەپ ويلاۋشى ەدىك.

سولايى سولاي بولدى دەسەك تە، سول قازاقتىڭ بويىنداعى تاعى دا اباي ايتقانىنداي، «راس ءسوزى از بولاتۇعىنىنىڭ، قىزمەتكە تالاسقىش بولاتۇعىنىنىڭ، وزدەرىنىڭ جالقاۋ بولاتۇعىنىنىڭ سەبەبى نە؟» دەگەن ساۋالدى وي وسى كۇندەرى، قازىر دە سانا تۇپكىرىندە قىلاڭ بەرىپ وتىراتىنى دا بار. سويتەمىز دە، «قازاقتىڭ جاقسى دا كورەتىن، جەك تە كورەتىن مىنەزى قايسى وسى كۇنى؟» دەگەنگە بوي ۇسىنىپ، تولعاتا بەرەمىز. قازاقتىڭ بويى مەن ساناسىنداعى كەمشىن تۇستار، ءتىپتى سوراقىلىقتار ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارى ءتىپتى دە انىق تانىلا باستاعانداي

وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق،

ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق

– بەس دۇشپانىڭ، بىلسەڭىز!، – دەپ اباي كەزىندە وسىنى ايتتى، ادامدىقتان كەتىرەر بەس دۇشپاندى ءدوپ باسىپ ايتتى. جانە دە سول اباي: «جانى اياۋلى جاقسىعا قوسامىن دەپ، اركىم ءبىر يت ساقتاپ ءجۇر ىرىلداتىپ» دەپ تە اشىنا دا، اشىلا دا سويلەپ كەتتى. ءبىز تۇگەلگە جۋىق وسى بەس دۇش­پان­نىڭ ارباۋى مەن جالماۋىنان قازىر دە ارىلا الدىق پا؟جاقسىنىڭ جاعا­سىنان الا تۇسەر كەسەلدەن دە ارىل­دىق پا؟ وسى ءبىر الەۋمەتتىك-پسي­حولوگيالىق كەسەلدىڭ ءتۇپ توركىنى قايدا ەكەنىنە وي كوزىمەن تەرەڭدەپ بارا الدىق پا؟ سەبەبىن تۇسىندىرە الماساق تا، سالدارىن وسى قازاق ءبىر كىسى­دەي كورىپ كەلەدى. بىراق ويلانعان، تار­تىنعان ادام شامالى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حال­قى­نا ارناعان بيىلعى جولداۋىنان جالپاق جۇرتقا قاراتا قويىپ وتىرعان اباي ايتقان «بەس دۇشپاننىڭ ارباۋى مەن جالماۋىنان ارىلا الدىق پا؟» دەگەن ءبىر ساۋالدىڭ جاۋابى الدىمىزدان شىققانداي بولادى.«ىسىراپشىلدىق پەن داڭعازالىق قوعامنىڭ دا، ادامنىڭ دا ابىرويىن توگەدى، – دەيدى پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا. – جاۋاپسىزدىق، نەمقۇرايدىلىق بۇكىل ەلدى قاسىرەتكە ۇشىراتادى. ال بوس سوزدىلىك پەن بوسپەلىك، ماقتانشاقتىق قوعامنىڭ دامۋىن تەجەيدى. بۇل تۋرالى ۇلى اباي «وڭكەي جالعان ماقتانمەن، شىننىڭ بەتىن بويايدى» دەپ اشىق ايتقان. بۇل ماسەلە بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتى بولىپ وتىر».

مەملەكەت باسشىسى ءوز جولدا­ۋىن­دا تۇتاس بۇكىل ەلدى قاسىرەتكە ۇرىن­دىراتىن، بۇگىنگى قوعام دامۋىن تەجەي­تىن كەسەلدى ورىندى ايتىپ وتىر دەپ سانايمىز. ازاتتىقتى باعالاي بىلۋدە دە اعاتتىق كەتىپ جاتقانداي كورىنەدى. اتا-بابامىزدىڭ ەجەلگى توي جاساۋ، ءسان-سالتانات قۇرۋ ءداستۇرىن دامىتىپ الىپ كەتە الدىق تا، ادال ەڭبەكپەن مال تابۋعا قابىلەتسىز بولىپ قالدىق. ءبىزدىڭ اينالىساتىن ناقتىلى كاسىبىمىز جوق. سودان دا بولار، ىسىراپشىلدىق، داڭعازالىق، جاۋاپسىزدىق، نەمقۇرايدىلىق، بوس سوزدىلىك، ماقتانشاقتىق سياقتى قىلىقتار وسى كۇنگى قازاقتىڭ مىنەز كەسەلىنە اينالىپ بارادى. بەرەكەسىز بولا تۇسۋىمىزگە وسى قازاق ەلىندە ءوتىپ جاتقان بەرەكەسىز، داڭعازا تويلار دا اششى تۇزدىق بولىپ وتىرعاندىعى جانە دە بار.

ەندىگى جۇرتتىڭ ءسوزى ۇرى-قارلىق،

سانالى جان كورمەدىم، ءسوزدى ۇعار­لىق.

وسى كۇندە، وسى ەلدە دانەڭە جوق،

مەيىر قانىپ، ءماز بولىپ قۋا­نار­لىق،

دەگەن اباي ءسوزىنىڭ ءدال قازىرگى، جيىر­­ما ءبىرىنشى عاسىردىڭ بەل ورتاسىنا جاقىنداپ قالعان تۇستا الدىمىزدان قايىرا شىعىپ وتىرعاندىعى جانىڭا ۋ بولىپ تامادى.

جانە دە پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى» اتتى ءبولىمى وسى قۇجاتتىڭ ەڭ ءبىر ماڭىزدى دا وزەكتىسى ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ، قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ:«قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ، تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ. ادامدى جانە قوعامدى ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەت­تى­گىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. جا­ڭار­عان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جە­تىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى»، – دەۋى دە تەگىن بولماسا كەرەك. بۇل ۇلت بولاشاعىن تەرەڭ ويلاۋ­دان تۋعان وي دەپ قابىلدار ەدىك تە، تاعى دا اباي حاكىمگە جۇگىنەر ەدىك. سول قايران ابايدىڭ: «جۇرتىم-اي، شالقاقتاماي سوزگە ءتۇسىن، ويلانشى، سىرتىن قويىپ، ءسوزدىڭ ءىشىن»، – دەپ كۇيزەلە، تاپتىشتەي ايتقانىن وقىساق تا، تۇسىنبەگەن سىرداڭ قالپىمىزبەن نەگە ايني الماي كەلەمىز؟ قازىرگى قاتال عاسىردىڭ جاھاندانۋىنىڭ جىلانشا جىلجىپ كەلە جاتقان قاۋپى مەن قاتەرلى جاعدايىندا وسى كۇنگى دۇنيە ءبىلىمىن الىپ جاتقان حالقىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ «ۇلتى­مىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستا­نى­مى­مىز دا وزگەرۋى كەرەك»، – دەگەنىنە تەرەڭ زەر سالساق ەتتى. ابزالىندا اباي ءۇنى دە، پرەزيدەنتتىڭ ايتىپ وتىرعانى دا جالپاق جۇرتتىڭ ساناسىندا جاڭعىرىپ تۇرسا ەتتى دەپ ويلاناسىڭ.

جانە دە سول دانىشپان اباي: «...ءبىزدىڭ قازاق سارتتى كورسە، كۇلۋشى ەدى... نوعايدى كورسە، ونى دا بوقتاپ كۇلۋشى ەدى... ورىسقا دا كۇلۋشى ەدى...»، – دەي كەلىپ، سوناۋ 1890 جىلى جازعان ءوزىنىڭ ەكىنشى سوزىندە «ەندى قاراپ تۇرسام، سارتتىڭ ەكپەگەن ەگىنى جوق، شىعارماعان جەمىسى جوق، ساۋداگەرىنىڭ جۇرمەگەن جەرى جوق، قىلماعان شەبەر­لىگى جوق. وزىمەنەن ءوزى اۋرە بولىپ، بىرىمەنەن ءبىرى ەشبىر شاھارى جاۋلاس­پايدى! ورىسقا قاراماي تۇرعاندا قازاقتىڭ ءولىسىنىڭ احيرەتتىگىن، ءتىرىسىنىڭ كيىمىن سول جەتكىزىپ تۇردى. اكە بالاعا قيمايتۇعىن مالىڭدى كىرەلەپ سول ايداپ كەتىپ تۇردى عوي. ورىسقا قاراعان سوڭ دا، ورىستىڭ ونەرلەرىن بىزدەن ولار كوپ ۇيرەنىپ كەتتى. ۇلكەن بايلار دا، ۇلكەن مولدالار دا، ەپتىلىك، قىرمىزىلىق، سىپايىلىق – ءبارى سولاردا. نوعايعا قاراسام، سولداتتىققا دا شىدايدى، كەدەيلىككە دە شىدايدى، قازاعا دا شىدايدى، مولدا، مەدرەسە ساقتاپ، ءدىن كۇتۋگە دە شىدايدى. ەڭبەك قىلىپ، مال تابۋدىڭ دا ءجونىن سولار بىلەدى، سالتانات، اسەم دە سولاردا»، – دەپ باياعى قازاق كۇلە قاراعان حالىقتاردىڭ قازاقتان مال تابۋ، ساۋدا جاساۋ، ونەرلى بولۋ جاعىنان دا وزىق بولىپ كەتكەندىگىن سۇيىنە دە، كۇيىنە دە قاعازعا ءتۇسىرىپتى. وزگەدەن ونەرى دە، ءبىلىمى دە كەمشىن تۇسپەيتىن قازاقتىڭ ەتەگىنەن تاستاي قىلىپ ۇستاعان ەنجار­لىق نەگە ۇلتتىق مىنەزىمىزگە ءسىڭىستى بولۋى كەرەك؟

وزىمەنەن ءوزى اۋرە بولىپ، بىرىمەنەن ءبىرى ەشبىر شاھارى جاۋلاسپايدى!» دەيتىن اباي ءسوزىن 130 جىلدان سوڭ قايىرا جاڭعىرتىپ پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 2020 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا، «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا («قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى تاريح ساحناسىندا تۇر») كورشى مەملەكەت حالقى جايلى: «وزبەكتەر قوعامدىق قاتىناستاردى ساياسيلاندىرماي، ەڭبەك پەن ساۋداعا باسىمدىق بەرىپ، حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى از عانا حالىقتان قازىر ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن ۇلتقا اينالدى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ وزبەك حالقىنا قاتىستى ايتقان پاراساتتى وي-پىكىرى قازىرگى تەحنولوگيا عاسىرىندا دا ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتپاعانىن بايقايمىز. وزبەكتەر ساياساتقا قۇمار ەمەس، ولار ەڭبەك ەتكەندى قۇپتايدى. بۇل ەل كوشەدە ۇرانداتىپ شەرۋگە شىعىپ جۇرگەن جوق. قايتا جاسامپازدىققا جەتەلەيتىن ەڭبەكپەن اينالىسىپ جاتىر»، – دەيدى.

بۇگىنگى كۇننىڭ ءبىر اقيقاتى وسى، مىنە!

«قۋلىق ساۋماق، كوز ءسۇزىپ، تىلەنىپ، ادام ساۋماق – ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى. اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ، ەكىنشى ءوز قاي­راتىڭا سۇيەنىپ، ەڭبەگىڭدى ساۋ، ەڭبەك قىلساڭ، قارا جەر دە بەرەدى، قۇر تاستامايدى»، – دەگەن ء(تورتىنشى ءسوز) اباي حاكىم ايتقاندى، بولماسا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ جول­داۋىن­دا ايتىلعان: «بيىك مۇراتقا جەتەلەيتىن ەڭبەك دەگەن ۇلى ۇعىمدى ءار ازاماتتىڭ ساناسىنا سىڭىرگەنىمىز ءجون»، – دەگەن قاعيدانى قالايشا ىسكە اسىرامىز؟ مىنە، ءبىزدى وسى ويلاندىرسا ەتتى!

ءبىزدى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىنداعى «ۇلتى­مىز جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستا­نى­م­دا­رىمىز دا وزگەرۋى كەرەك. قازاق قو­عا­مىندا جاڭا قاعيداتتار جانە جاڭا باعدارلار سالتانات قۇرۋعا ءتيىس»، – دەگەن ءسوزى ۇلكەن ويعا جەتەلەيدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتىپ وتىرعان جاڭا ۇلت بولمىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ابايدىڭ وتىز سەگىزىنشى سوزىندەگى: «كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سونان قاشپاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشى – زالىمدىق دەپ بىلەرسىڭ!»، – دەگەنىن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ وتىرعانىمىز ابدەن ابزال بولار ەدى. اباي حاكىمنىڭ بۇل ايتقانى بۇگىنگى وتباسىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى جانە ارقايسىمىزدىڭ ۇستانىمىمىز بولسا كەرەك-ءتى. جانە دە وسى وتىز سەگىزىنشى سوزىندە اباي «ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى، دۇنيەدە ەشبىر نارسەنى ولارسىز ءبىلىپ بولمايدى. بىلىمسىزدىك حايۋاندىق بولادى. ەرىنشەكتىك – كۇللى دۇنيەدەگى ونەردىڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق، جىگەرسىزدىك، ۇياتسىزدىق، كەدەيلىك – ءبارى وسىدان شىعادى. زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا، ادامنان بولىنەدى، ءبىر جىرتقىش حايۋان قيسابىنا قوسىلادى»، – دەپ ادام بالاسىن قور قىلاتىن «ناداندىق»، «ەرىنشەكتىك»، «زالىمدىق» قانداي قاسىرەتكە ۇرىندىراتىندىعى جايلى عاقلياسىن، ياعني اقىل ءسوزىن وتباسى تاربيەسىنىڭ تاعى ءبىر وزەگىنە اينالدىرا بىلسەك، وسىنى ءوز ۇرپاعىمىزعا ايتۋمەن بىرگە حالقىمىزدىڭ ساناسىنا سىڭىرە بىلسەك ۇلتىمىزدى جاڭا ساپاعا كوشىرۋدىڭ ءبىر تەتىگى بولارى دا انىق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «مەن حالقىمىزدىڭ الەم ۇلگى تۇتارلىق جاقسى قاسيەت­تە­رى­نىڭ كوبىرەك بولعانىن قالايمىن»، – دەگەن اڭسارلى ءسوزىن ءوز جولداۋىندا تەگىن ايتقان جوق دەپ بىلەمىز. الايدا قازاقتىڭ الەم ۇلگى تۇتارلىق جاقسى قاسيەتتەرى كوبىرەك بولۋى ءۇشىن ءالى دە بولسا اباي ايتقان ء«ھامما عالامعا بەلگىلى دانىشپاندار الدەقاشان بايقاعان: ءاربىر جالقاۋ كىسى قورقاق، قايراتسىز تارتادى; ءاربىر قايراتسىز قورقاق، ماقتانشاق كەلەدى; ءاربىر ماقتانشاق قورقاق، اقىلسىز، نادان كەلەدى; ءاربىر اقىلسىز نادان، ارسىز كەلەدى; ءاربىر ارسىز جالقاۋدان سۇ­رامساق، ءوزى تويىمسىز، ونەرسىز، ەش­كىم­گە دوستىعى جوق جاندار شىعادى»، دەگەن ءۇشىنشى ءسوزىنىڭ قاعي­دا­لارىن ەسكەرگەنىمىز دە ءجون شىعار. ويتكەنى بويىمىزدا وسى كەسەلدەر بار بولسا، ولار ءبىزدىڭ جاقسى قاسيەتتەرىمىزدى ورگە باستىرا دا قويماس دەپ ويلايمىز.

ء«بىراز ءسوز بۇدان بۇرىن كوپ ايتقانمىن، ءتۇبىن ويلاپ ۋايىم جەپ ايتقانمىن»، – دەگەن اباي حاكىمنىڭ سول ۋايىم جەپ ايتقانىن تەرەڭ وي سانامەن زەردەلەي بىلسەك جانە دە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ء«بىز باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن اباي مۇراسىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. سەبەبى ۇلت رەتىندەگى جاڭارۋ يدەياسى دا ونىڭ كوزقاراسىمەن ۇندەسىپ جاتقانى انىق»، – دەگەنىن («Egemen Qazaqstan»، 10 تامىز 2020 جىل) العا تارتساق، ءبىز ءۇشىن اباي مۇراسىن ەستەن شىعارماۋ، ونى كۇندەلىكتى ومىردە قولدانا ءبىلۋ ماسەلەسى وزەكتى بولا تۇسەرى انىق.

بۇل ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلى ابايدى ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇلگىسى، مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى، جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى دەپ تانۋى جانە سولاي دەپ قاراستىرا وتىرىپ، اباي مۇرالارىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسىنىڭ ارقاۋى ەتۋگە جانە ۇلتتىق ۇستانىمىنا اينالدىرىپ، ورنىقتىرۋعا دەگەن قادامى مەن باعىتىن جوعارى باعالايمىز.

 

جابال ەرعاليەۆ،

جازۋشى-دراماتۋرگ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

 

كوكشەتاۋ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار