يادرولىق قارۋدى باقىلاۋ شارتى ۇزارا ما؟

كەلەر جىلعى اقپاندا The New START دەپ اتالاتىن ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ باعىتىندا قارۋلانۋدى بولدىرماۋ جونىندەگى رەسەي مەن اقش اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ مەرزىمى اياقتالادى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, اقۇي اكىمشىلىگى رەسەيمەن اراداعى The News START دەپ اتالاتىن وسى كەلىسىمدى ۇزارتۋعا ىقىلاس تانىتقان.

ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن تاريحقا ۇڭىلەيىك. The New START شارتىنا 2010 جىلى وسى ەكى ەلدىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى باراك وباما مەن دميتري مەدۆەدەۆ قول قويعان-دى. سوعان سايكەس وقتۇمسىقتار سانى 1550-گە دەيىن, قۇرلىقارالىق بالليس­تيكالىق زىمىراندار, سۇڭگۋىر قايىق­تارد­اعى بالليستيكالىق زىمىراندار جانە اۋىر بومبالاۋشىلار سانى 700 داناعا دەيىن قىسقارتىلۋى ءتيىس. جال­پى, بۇل باستامانى 1982 جىلى امەري­كا قۇراما شتاتتارىنىڭ سول كەز­دەگى پرەزيدەنتى رونالد رەيگان كوتەر­گەن ەدى. كەيىنىرەك 1991 جىلى ۇل­كەن دجوردج بۋش پەن ميحايل گور­باچەۆ ونىڭ مەرزىمىن ۇزارتتى. جال­پى, اقش پەن رەسەي اراسىندا وسىنداي بىر­نەشە كەلىسىم جاسالىپ, ەكى ەلدەگى وق­تۇم­سىقتار سانى ايتارلىقتاي قىسقارعان.

كەلەسى جىلى اقپان ايىندا وسى كەلىسىمنىڭ مەرزىمى اياقتالادى. بۇعان دەيىن اقۇي باسشىسى دونالد ترامپ يادرولىق قارۋعا قاتىستى جاسالعان بىرقاتار حالىقارالىق كەلىسىمدى بۇزعان ەدى. سوعان بايلانىستى كەي ساراپشىلار The New START شارتى ۇزارتىلماي قالۋىنان قاۋىپتەنگەن-ءدى.

قازان ايىنىڭ ورتاسىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قازىرگى كەلىسىمدى ەشقانداي وزگەرتۋسىز تاعى ءبىر جىلعا ۇزارتۋدى ايتقان بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي قادام ار­قى­لى الداعى ءبىر جىلدا شارتتى جان-جاقتى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋماق. ال وتكەن اپتادا رەسەيدىڭ سىرتقى ىس­تەر مينيسترلىگى مالىمدەمە جاساپ, كەلى­سىمدى تاعى ءبىر جىلعا ۇزارتۋعا ىقى­لاس­تى ەكەنىن ءبىلدىردى. ءارى ۆاشينگ­تونعا ءوز ۇسىنىسىن جىبەرگەنىن جەتكىزگەن.

اقۇي اكىمشىلىگى كەلىسىمدى ۇزارتۋعا ىڭعاي تانىتقانىمەن, شارتقا ءوز تالابىن قويۋدى كوزدەپ وتىرعان كورىنەدى. ء«بىز رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ يادرولىق قارۋدى باقىلاۋ ماسەلەسىنە ەكپىن بەرگەنىن جوعارى باعالايمىز. اقش تاراپى كەلىسىمدى ناقتىلاپ, اياقتاۋ ءۇشىن ءوز تالابىن ازىرلەپ قويدى. رەسەيلىك ديپلوماتتار دا وسىنداي قادام جاسايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى مەگار ورتاگۋس.

اقش-تىڭ كەلىسىمدى جاڭا تالاپپەن قابىلداۋ تۋرالى ۇسىنىسى رەسەيگە ۇنا­مايتىنى انىق. مۇنى لاۋازىمدى تۇل­عالار اشىق ايتتى. ماسەلەن, سىرتقى ىس­تەر ۆيتسە-ءمينيسترى سەرگەي ريابكوۆ رە­سەي تاراپى كەز كەلگەن ساتتە يادرولىق قارۋ­­دى باقىلاۋدا ۇستاۋ جونىندەگى كەلى­سىمدى سوزۋدان باس تارتا سالۋى مۇمكىن. ونىڭ ايتۋىنشا, كرەملدىڭ شەشىمى اقش-تىڭ الداعى ارەكەتىنە بايلانىستى.

رەسەي مەن اقش تاراپىنىڭ The News START شارتىنا مۇنشالىقتى شۇي­لىگۋىنىڭ سەبەبى بار. كەيىنگى جىل­دارى يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىن­دەگى كەلىسىمدەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى بۇزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, اقش تاراپى يرانمەن جاسالعان كەلىسىمنەن شىقتى. سونداي-اق قىسقا جانە ورتا قاشىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ شارتى دا بۇزىلدى.

بۇدان بولەك, اقش يادرولىق ارسەنالىن كۇشەيتۋدەن ەشقاشان باس تارتقان ەمەس. The New START شارتىن سەنات راتيفيكاتسيالايتىن كەزدە باراك وباما اقش-تىڭ يادرولىق ارسەنالىن جاڭعىرتۋعا ۋادە بەرگەنى ەسىمىزدە. ناتيجەسىندە, اقش «سمارت بومبا» ازىرلەدى. سالماعى 350 كيلو تار­تاتىن جاڭعىرتىلعان B61-12 مو­دەلى جەر سەرىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, نى­سانانى ءدال كوزدەي الادى. ودان قالا بەردى, بيىل اقش پرەزيدەنتى دو­نالد ترامپ نەۆاداداعى يادرولىق سى­ناق الاڭىن قايتا جانداندىرۋ جوسپار­دا بار ەكەنىن جەتكىزدى. كەلەسى جى­لى اقۇي يادرولىق قارۋعا ارنالعان بيۋد­جەتتى 37,3 ملرد دوللاردان 44,5 ملرد دول­لارعا كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

كرەملدىڭ دە يادرولىق قارۋعا قاتىستى ۇستانىمى وزگەرۋى ىقتيمال. بىرىنشىدەن, رەسەي الەمدەگى يادرولىق ارسەنالى ۇلكەن مەملەكەت سانالادى. قازىرگى تاڭدا سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدە التى مىڭعا جۋىق وقتۇمسىق بار. سونىڭ 1500-دەن استامى كەز كەلگەن ساتتە قولدانىلۋعا دايىن تۇر.

ەكىنشىدەن, رەسەي جىل سايىن يادرو­لىق ارسەنالىن جاڭارتىپ وتىرادى. ماسەلەن, «بۋرەۆەستنيك» قۇرلىق­ارالىق زىمىرانى الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىن نىساناعا الا الادى. «پو­سەيدون» يادرولىق تورپەدوسىنىڭ قۋاتى ەرەكشە. قۇرلىقارالىق «سارمات» زىمىرانى, دىبىستان جىلدام ۇشاتىن «اۆانگارد», مۇنىڭ ءبارى – رەسەيدىڭ يادرولىق قارۋدى جاڭعىرتۋداعى جوسپارىنا كىرگەن. قازىرگى تاڭدا وسىلاردىڭ ىشىندە «اۆانگارد» قولدانىلىپ ءجۇر. ال «سارمات» 2021 جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك.

سونداي-اق دىبىستان جىلدام ۇشا­تىن زىمىران جاساۋعا كەلگەندە سولتۇس­تىكتەگى كورشىمىز باسقا ەلدەر­گە قاراعاندا الدەقايدا الدا تۇر. سون­داي-اق راكەتاعا قارسى قورعانىس جۇ­يە­سىن اينالىپ وتۋدە دە ماسكەۋدىڭ باسىم­دىعى بايقالادى. قىسقاسى, رەسەي دە كەلىسىم بۇزىلسا يادرولىق ارسەنالىن كۇشەيتۋگە جەدەل كىرىسۋگە ءازىر.

يادرولىق قارۋ تۋرالى ءسوز قوزعال­عاندا قازاقستانعا توقتالماۋ استە مۇم­كىن ەمەس. ويتكەنى ەلىمىز بومبا سىناعى­نىڭ زاردابىن از تارتقان جوق. كسرو 1947 جىلى سەمەيدە پوليگون اشۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلداپ, 1949 جىلعى 29 تا­مىزدا العاشقى اتوم بومباسىن سىناق­تان وتكىزگەلى بەرى ۇلى دالانىڭ توپى­راعىندا 468 يادرولىق قارۋ جارىل­دى. بۇل – بۇكىل كسرو-دا جاسالعان سىناق­تاردىڭ ۇشتەن ءبىرى. وسىنىڭ ءوزى سەمەي­دەگى پوليگوندا جارىلعان يادرولىق قارۋ قۋا­تىنىڭ قاسىرەتىن انىق اڭعارتسا كەرەك.

مۇنداي اپاتتى قارۋدىڭ قاسىرەتىن جاقسى تۇسىنگەن ەلىمىز الەمدەگى ءتور­تىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل شەشىم جەر-جاھاندى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات ەتۋگە باعىتتالعان سونى قادام بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى. بۇگىندە مەملەكەتىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ىسىندە وزگەلەرگە ۇلگى. جالعىز قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن شارتاراپتى اتوم بومباسىنان قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەسى تۇسىنىكتى. ەندەشە, الەم­نىڭ يادرولىق دەرجاۆالارى يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋعا تالپىنىس جاساۋعا ءتيىس.