شەكسىزدىك فورمۋلاسى

اق قاعازدىڭ بەتىنە وي قازانىڭىزدان نە تۇسىرسەڭىز دە پاتشا كوڭىلىڭىز بەن عازيز جۇرەگىڭىزدىڭ قالاۋى. تەك ۋاقىتىن ءبولىپ وقىعان وقىرماننىڭ تۇيسىگىنە ادامدىق قاسيەتتىڭ قىلداي ءبىر ساۋلەسىن تۇسىرە الساڭىز, ياكي ءومىردىڭ ءوزىن كورسەتە الساڭىز, بولعانداي-اق. تارازى – تالعامىڭىز عانا.

رۋحاني اشتىققا اياق باسقان قوعام, كۇن مەن ءتۇندى ۇرشىقشا يىرگەن ۋاقىت قا­لام­گەردىڭ ء«تاتتى تامۇعىن» ارقاشان باعا­لاي بەرمەيتىنىنە بۇگىندە كوزىمىز جەتتى. پسي­حو­لو­گيا­سى تەرەڭ ءھام ديناميكاسى جاقسى قانداي شىعارما بولسا دا سول ءداۋىردىڭ حالقى, ادەبي ورتاسى مەن ۋاقىتى نازارعا الىپ, سۇزگىدەن وتكىزبەگەن سوڭ شىعارما دا, ونىڭ يەسى دە كەيىنگى ۇرپاققا بەيمالىم كۇيدە قالا بەرمەك. يىعىنا جازۋشىلىقتىڭ قۇسى قونعانىن بىلە تۇرا ادەبي ساحنادان ءوزىن تاپپاي الاسۇرعان قالامگەردىڭ وبالى كىمگە ەكەنىن ويلانىپ كورمەپپىز. مىڭ ءبىر تۇندىك ازابىن تارك ەتىپ,  قالام-قاعازدان قولىن الشاق ۇستاۋعا تىرىسىپ, قۇم دالانى كەزىپ كەتكەن جازۋشىلاردىڭ اراعا ۋاقىت سالىپ ادەبيەتتەگى ءوز سۇرلەۋىمەن اياڭداپ ءجۇرىپ بارا جاتقانىن كورگەندە وعان جانە ونىڭ شىعارماشىلىعىنا ءىشىمىز جىلىپ قالاتىنداي.

ادام بالاسىنىڭ جارىق دۇنيەدە ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءومىر ءسۇرىپ, يگى ءھام ۇلى ىستەرگە بارىپ, قاي ارنادان باستاۋ العانى بەلگىسىز تاريح كوشىندە ءوز ءىزىن قالدىرعىسى كەلەتىنى قالىپتى جاعداي. تەك جەر بەتىندەگى ءار ادامنىڭ بۇل تىلەگى ورىندالمايتىنى تاعى ايان. وسى اقيقاتتى ادەبيەتكە سالار بولساق, قالام ۇستاعان ءار جازۋشى تاريحتا قالۋدى ماقسات تۇتپاسا دا سوعان مۇمكىندىگى جەتىپ-اق تۇر. قالامگەر ەسىمى مەن قولتاڭباسىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزەتىن جانە جازۋشىنىڭ ادەبيەتتە ءجۇرۋىن قۇقىلى ەتەر بىردەن-ءبىر قۇجاتى – ءبىز سەزىنىپ كورمەگەن ازاپتان تۋعان شىعارماسى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى مەن اعىلشىنداعى شەكسپير, فرانتسۋزداعى بالزاك, ۇندىدەگى تاگور, ورىستاعى تولستوي ەسىمدەرىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە جاڭعىرا جەتۋى ءسوزىمىزدى راستايتىنداي.

الەمدىك ادەبيەتتەگى ۇزدىك  كلاسسيكتەردىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنا ۇڭىل­سەك, ءار قالامگەردىڭ ادەبي دەبيۋتى قوعام­نان بىردەن جاقسى پىكىر الا الماپتى. ماسە­لەن, پاراسات الەمىنە اقىن اتانىپ ەنگەن گوگولدىڭ العاشقى ولەڭدەرى سىنعا ۇشى­راپ, ولاردى كوز كورمەستەي قىلىپ وتقا جاق­قان قالامگەردىڭ «رەۆيزوردى» جازارىنا سول ۋاقىتتا ەشكىم نانباعان ەدى. ال چەحوۆ اقساقالدىڭ ەرەكشە ىقىلاسىن العان («تولستويدان عانا قورقامىن. ويلاپ قا­را­ڭىز­شى, اننانىڭ قاراڭعىدا كوزىنىڭ جار­قى­لىن سەزىپ, كورگەنىن جازعان سول ەمەس پە؟!») لەۆ تولستويدىڭ العاش جازعان «بالالىق شاق» («دەتستۆو») پوۆەسىنەن ونىڭ شەبەر سۋرەتكەرلىگى جانە ناق وسى قارقىننان «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» («ۆوينا ي مير») روما­نىنىڭ تۋارى بىردەن بايقالعانداي. فرانتسۋز ادەبيەتىنە الەمدىك شىعارمالار سىيلاعان ونورە دە بالزاكتىڭ ادەبي دەبيۋتى سانالاتىن «شۋاندار» («شۋانى») تاريحي رومانى (1829 جىل) ايتارلىقتاي سىنعا ىلىكپەدى. ءساتتى قادامنىڭ ناتيجەسى اۆتوردى ادەبي ۇدەرىسكە جاڭاشا قالىپپەن كەلگەن «ادامزات كومەدياسى» («چەلوۆەچەسكايا كومەديا») ەپوپەياسىنا الىپ كەلدى. ايگىلى «شال مەن تەڭىز» پوۆەسىنىڭ اۆتورى ەرنەست حەمينگۋەي بولسا, العاش رەت ەرتەگى جازىپ جازۋشىلىق قابىلەتىن شىڭداعان ەكەن. ال تۇرىك ادەبيەتىنىڭ پەرزەنتى ورحان پامۋك شىعارماشىلىقتاعى قادامىن «دجەۆدەت-بەي مەن ونىڭ بالالارى» («دجەۆدەت-بەي ي سىنوۆيا», 1979) رومانىمەن اتتاپ, سوڭعى شىققان «جيرەن شاشتى ايەل» («رىجەۆولوسايا جەنششينا», 2016) كىتابىنا دەيىن ءبىرشاما پوۆەست-روماندارعا جان ءبىتىردى.

سۇبەلى ءسوز بەن جۇيرىك وي جارىسىندا اۆتور مەن ونىڭ جازعاندارىنا قاتىستى كەيدە ءادىل, كەيدە اسقاق بيلىك ايتىپ, تورەلىك ەتەر كۇش – قوعام مەن ۋاقىت دەيمىز. ءسىز ۇلىقتاپ جۇرگەن قالامگەر قاۋىمىنا «جازۋشىسىڭ» دەگەن ەنشىنى تاپسىراتىن دا, ياكي تەڭىز تۇبىندەگى ون شىعارماسىنىڭ بىرەۋىن عانا سۋ بەتىنە شىعاراتىن دا وسى «ەكەۋ». جانە ول «ەكەۋدىڭ» شەشىمى ءادىل بولاتىنىنا دا سەنىم جوق. ماسەلەن, قازاق ادەبيەتى قورجىنىنا مول مۇرا قالدىرعان مۇحتار اۋەزوۆتى, الەم حالقى دەمەي-اق قويايىق, ءوز وقىرماندارىمىز «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىمەن عانا تانيدى. جيىرما ءبىر جاسىندا «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىمەن ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن جازۋشى قالامىنان «قورعانسىزدىڭ كۇنىنەن» باس­تاپ قانشاما كوركەم تۋىندىلاردىڭ جارىق كورگەنى ءمالىم. بىراق كەي كوزقاراستارعا سۇيەنسەك, اۋەزوۆ «اباي جولىنان» باسقا ەشتەڭە جازباعان ەكەن.

حالىققا ايان وبرازىمەن جاقسى تانىس سايىن مۇراتبەكوۆ وقۋشىلارىنىڭ سايىن دەگەندە  جاڭىلىسپاي ايتار شىعارماسى – «جۋسان ءيىسى» عانا. ال بەردىبەك سوقپاقباەۆ ەسىمىن حالىق جادىندا جاتتاتقىزعان «مەنىڭ اتىم قوجا» شىعارماسى ەكەنىنە ەشكىم داۋ تۋدىرا الماس, ءسىرا. كوپ وقىرمان بىلە بەرمەيتىن اۆتور باققوجا مۇقاي ادەبي ورتاعا كورەرگە كوز, تانىماسقا ءسوز قىلىپ «ومىرزاياسىمەن» ەن قالدىرىپ كەتكەندەي. اۆتوردىڭ جىلدار بويعى توككەن تەرى مەن كورگەن بەينەتىنىڭ وتەمىن ءبىر شىعارماسىمەن ولشەپ جۇرگەن وقىرماننىڭ, قالا بەردى قوعامنىڭ ساناسى ساڭىلاۋ ما دەگەن وي كەلەدى.

بەلينسكي گوگولگە جازعان حاتىندا بىلاي دەپتى: ء«سىز رەسەيدى ويشىل ادام رە­تىندە ەمەس, تەك سۋرەتكەر تۇرعىسىنان عانا تەرەڭ بىلەسىز («ۆى گلۋبوكو زناەتە روسسيۋ تولكو كاك حۋدوجنيك, ا نە كاك مىسلياششي چەلوۆەك»)». بالكي, بۇگىنگى ادە­بيەت­تە ۇلكەن وزگەرىستىڭ بولماي جۇرگەنى دە وسى ويشىلدىق قاسيەتتىڭ جوقتىعىنان بولار. قازىر جازۋشىعا «نەگە بىلاي جازدىڭ؟» نەمەسە وقىرمانعا «نەگە وقىمادىڭ؟» دەپ دۇر­سە قويا المايمىز: ادەبيەتتە سوت جوق. ادە­بي ساحنانىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ, ءسوز بەن ويعا سەرت بەرگەن قالامگەر ءوز ارىنىڭ الدىندا عانا جاۋاپتى. شەكسىزدىك فورمۋلاسىنىڭ جازىلماعان زاڭى وسى عانا.