ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, سۋديالاردىڭ VII سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارى, «رۋحاني جاڭعىرۋ», «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلامالارى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارى رەسپۋبليكا سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن, ايقىن باعىت بەرىپ, ناقتى باعدار ۇسىندى. جاڭاشىل باستامالاردىڭ ناتيجەسىندە سوت بيلىگىنىڭ تولىققاندى قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى. سوت قۇرىلىمىندا بۇرىن بەس ساتىلى جۇيە بولسا, ەندى ءۇش ساتىلى جۇيەگە: ءبىرىنشى – اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق دەڭگەيدەگى جۇيە بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق سوت كورپۋسىنا جانە سوت اكتىلەرىنە تالاپ ارتتى. ينۆەستيتسيالىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ قولعا الىندى. سوت تورەلىگى اكادەمياسى قايتا قۇرىلىپ, سۋديالار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. كەلۋشىلەرگە سوت قولجەتىمدى بولا ءتۇستى, پروتسەستەر قاشىقتان جۇرگىزىلۋدە, ەلەكتروندى سوت قارقىندى دامۋدا.
ەكى جارىم جىلدان بەرى جوعارعى سوتتىڭ «سوت تورەلىگىنىڭ جەتى ءتۇيىنى» جاڭا باعدارلاماسى سوتتاردىڭ جۇمىس ءستيلىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. وعان سەبەپ, بۇل رەفورما جوعارىدان ەمەس, تومەننەن باستاۋ الدى: جوبالىق مەنەدجمەنتتىڭ نەگىزىندە وعان تەك سۋديالار عانا ەمەس, سونداي-اق سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى – ادۆوكاتتار, پروكۋرورلار, مەدياتورلار, زاڭگەرلىك قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى بەلسەنە اتسالىستى. اتاپ ايتساق, كاسىبي سوت كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كاسىبي باعالاۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارى ەنگىزىلدى, سوتتى اكىمشىلەندىرۋ كەلۋشىلەرگە جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى قىزمەت كورسەتە باستادى: 2018 جىلى سوتتاردا 229 فرونت-كەڭسە اشىلىپ, كەلۋشىلەر بارلىق قاجەتتى قىزمەتتى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى ارقىلى جەدەل ءارى ساپالى الاتىن بولدى.
بىرىڭعاي سوت پراكتيكاسى قولدانىلۋدا, سۋديالار جۇمىسى وڭتايلاندىرىلدى, ارتىق سوت پروتسەدۋرالارى جويىلدى. سوت اكتىلەرىنىڭ جاڭا فورماتى ەنگىزىلىپ, تاراپتاردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپتار قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ بەرىلەدى. سوتتاردىڭ IT-قىزمەت پروتسەسى ودان ءارى جەتىلدىرىلىپ, جاڭعىرتىلۋى ناتيجەسىندە ساپاسى, جەدەلدىگى, كەڭ كولەمدى قامتۋى ارتا ءتۇستى.
الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى سوتتار مەن قوعام اراسىندا ديالوگ ورنادى: سۋديالار مەن ءباسپاسوز حاتشىلارى بارلىق بايلانىس ارنالارى ارقىلى تىعىز بايلانىس ورناتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ تولعاقتى ماسەلەلەرى مەن ساۋالدارىنا تاۋلىكتىڭ قاي مەزگىلىنە قاراماستان جەدەل جاۋاپ بەرەتىن ءۇردىس ناقتى جولعا قويىلدى.
جالپى, سوتتار زاڭ ۇستەمدىگى مەن الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن مىقتى قۇرال بولۋى – باستى مىندەت. حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى بىرنەشە ەسە ارتۋى قاجەت. سوتتىڭ بەدەلى – مەملەكەتتىڭ بەدەلى.
بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋدە ەلباسى مەن مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا قويعان ءۇش مىندەتتى ايتار ەدىك. بىرىنشىدەن, سۋديالىق كادرلاردى جاقسارتۋ. ەكىنشىدەن, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ. ۇشىنشىدەن, سوت قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن ەكى جارىم جىلدا 30 زاڭ جوباسى ازىرلەندى, ونىڭ 17-ءسى كۇشىنە ەندى, 3 زاڭ جوباسى – پارلامەنتتە, 10-ى – مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋدە.
الدىمەن ءبىرىنشى تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىنا توقتالايىن. سۋديالاردى ىرىكتەۋ پروتسەسى تۇبىرىمەن وزگەرتىلدى, ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۋديالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى قايتا قۇرىلدى. وبلىستىق سوتتارداعى سوت القاسىنىڭ توراعالارىنا كونكۋرستىق ىرىكتەۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى جانە سوت توراعالارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمدەرى شەكتەلدى, ت.ب. جۇمىستار اتقارىلدى.
بيىلعى 10 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەگەر بۇرىن سۋديانىڭ ازاماتتىق پروتسەستەگى ءرولى شەكتەۋلى بولىپ كەلسە, ەندى ول وزگەرەدى. سۋديانىڭ پروتسەستەگى بەلسەندىلىگى ارتتى, جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيدى. سۋديانى تالاپ-ارىز قىسپاعىنان شىعارمايتىن شەكتەۋلەر كەلمەسكە كەتتى. سۋديا ءىستىڭ شىنايى ءمان-جايىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا دالەلدەمەلەردى سۇراتۋعا قۇقىلى. ءوز بەتىنشە اقيقاتقا كوز جەتكىزۋگە ۇمتىلىپ, پروتسەسس بارىسىندا تاراپتاردىڭ ۋاجدەرىنە قاتىستى ءوز ويىن باتىل ايتا الادى. ول ءۇشىن زاڭ قاجەتتى وكىلەتتىك بەرىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتسام, جاڭا تۇزەتۋلەرگە سايكەس ەندى ادام قۇقىعىن سوتتا قورعاۋ دەڭگەيى ارتا تۇسەدى.
تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىق, بيىلعى 29 ماۋسىمدا قول قويىلعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس ءبىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەمىزگە جاڭا ەرەجەلەردى بەلگىلەپ بەردى. بۇل – ءبارىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءارى مۇلدەم جاڭا قۇجات. ونىڭ ءمانى – سوتقا تالاپ-ارىز بەرگەن ادام ەمەس, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك ورگان ءوز شەشىمىن نە ارەكەتىن ءتۇسىندىرىپ, نەگىزدەپ, دالەلدەپ بەرۋگە مىندەتتى. زاڭ تىلىمەن ايتساق, «مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كىنالىلىگى پرەزۋمپتسياسى» ەنگىزىلەدى.
اكىمشىلىك ادىلەت مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ادامدار مەن بيزنەسكە كوزقاراسىن جاقسارتادى. زاڭ بويىنشا سوت الدىندا ءبارى تەڭ دەسەك تە, ءىس جۇزىندە قاراپايىم ادام مەن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كادرلىق, قارجىلىق, باسقا دا رەسۋرستارىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ەندى مۇنداي تەڭسىزدىك جويىلماق. جالپى, اكىمشىلىك ادىلەت ەنگىزىلگەن ەلدەردە مەملەكەتتىك اپپارات تارتىپكە كەلگەن, ەكونوميكالىق احۋال ساۋىققان, ينۆەستيتسيا كولەمى ارتقان.
ەكىنشى تاپسىرما بويىنشا سوتتار تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن كادر ماسەلەسى جوعارعى سوتتان الىنىپ, جوعارى سوت كەڭەسىنە بەرىلدى. قازىرگى كەزدە جسك جەكە قۇرىلىم, سوت جۇيەسىنە قاتىسى جوق, سۋديالاردى ىرىكتەۋ, تاعايىنداۋ جانە قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى شەشىمدى القا بولىپ قابىلدايدى.
ۋاقىت تالابىنا ساي سۋديا كادرلارىن ىرىكتەۋ تالابى كۇشەيتىلدى. بۇل – قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. قازىرگى كەزدە ۇمىتكەر الدىمەن كەشەندى پسيحولوگيالىق تەستىلەۋدەن وتەدى. سودان كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىندە زاڭداردان تەست تاپسىرادى, كەيستەردى شەشەدى, ەسسە جازادى, اڭگىمەلەسۋدەن وتەدى. كونكۋرستان ءساتتى وتە مە, وتپەي مە, ول تولىعىمەن ۇمىتكەردىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتىنە بايلانىستى. 2018 جىلعا دەيىن ءاربىر 4 ۇمىتكەردىڭ 1-ءۋى سۋديالىققا وتسە, قازىر كونكۋرستان 20 ۇمىتكەردىڭ تەك 1-ءۋى وتۋدە. ەلباسى تاپسىرعانداي, كەزدەيسوق زاڭگەرلەرگە سۋديالىققا جول جابىلدى دەگەن ءسوز.
ال قىزمەتتەگى سۋديالاردى باعالاۋدى جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ جۇمىس ادىستەمەسىن بەكىتتىك. شەتەلدىك ساراپشىلار بۇل قۇجاتتى سۋديالاردى باعالاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى دەپ اتادى. ناتيجە قانداي؟ ەگەر بۇدان بەس جىل بۇرىن اتتەستاتسيادان وتە الماعان سۋديالار 1%-دى قۇراسا, 2019 جىلى 377 سۋديانىڭ 10%-ى كاسىبي سىناقتان وتە المادى. جالپى, 3 جىلدا سۋديالاردىڭ 80%-ى جاڭا ادىستەمە بويىنشا اتتەستاتسيادان وتەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
بۇعان قوسا, سۋديالاردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلدى. 2019 جىلدان باستاپ سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا مەن سوت ءجيۋريى 28 سۋديانى جۇمىستان بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرگەن.
قازىر ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورىققا ورىن جوق. مىسالى, 2,5 جىل ىشىندە 25 سۋديا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇل وتكەن 3 جىل ىشىندەگى كورسەتكىشتەن 8 ەسە ارتىق.
سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءۇشىنشى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جاڭا نورماتيۆتىك قاۋلىلار قابىلداندى. وبلىستىق, اۋداندىق سوتتار سۋديالارىنا سەمينار-ترەنينگتەر ءوتتى, ەلەكتروندى كورنەكى قۇرالدار مەن وقۋلىقتار دايىندالىپ, تاراتىلدى.
سوتتىڭ شىعاراتىن جالعىز ءونىمى – شەشىم, ۇكىم, قاۋلى. بۇرىن ولار وتە قيىن, تۇسىنىكسىز تىلمەن جازىلاتىن. وعان قوسا, جازىلعاندى سۋديا تۇسىندىرمەيتىن. جاريالاعان سوڭ زالدان كەتىپ قالاتىن. تاراپتار سۋديانىڭ نەگە سونداي قورىتىندىعا كەلگەنىن تۇسىنبەي, جان-جاققا ارىز جاۋدىراتىن. سوندىقتان سوت اكتىلەرىنىڭ جاڭا پارامەترلەرى جاسالدى. سوت شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ مازمۇنىنا, قۇرىلىمىنا, تىلىنە قاتىستى تالاپتار وزگەرتىلدى. بۇل تالاپتاردى جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىمەن بەكىتتىك.
سونداي-اق قوعامنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارعان رەزونانستى ىستەر بويىنشا سوت شەشىمى شىققان سوڭ ارتىنشا سۋديا بريفينگ وتكىزىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن ءجىتى تۇسىندىرەتىن وڭ تاجىريبە ەنگىزدىك.
قازىرگى كەزدە قوعامدا داۋ-داماي كوپ ەكەنى بەلگىلى. جۇرتتىڭ كوبى ءوز ماسەلەسىن سوت ارقىلى شەشكىسى كەلەدى. ەلباسى, مەملەكەت باسشىسى قوعامداعى ۇساق-تۇيەك داۋلاردى بىتىممەن شەشۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن قاراستىرۋدى مىندەتتەدى. ءبىز سوتتارداعى داۋ-داماي دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىن كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزۋدەمىز.
جوعارعى سوتتىڭ «تاتۋلاسۋ: سوتقا دەيىن, سوتتا» جوباسى 2018 جىلى باستالدى. سودان بەرى 86 053 ءىس قارالدى, تاتۋلاسۋ راسىمدەرى 24 159 ءىس بويىنشا جۇرگىزىلدى. باستاپقىدا پيلوتتىق جوباعا رەسپۋبليكاداعى 97 سوت قاتىستى, ەل بويىنشا 118 تاتۋلاستىرۋشى-سۋديا داۋدىڭ بىتىممەن اياقتالۋىنا اتسالىستى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىندە 47 تاتۋلاسۋ ورتالىعى اشىلىپ, 413 بيلەر كەڭەسى قۇرىلعان. سونىڭ ارقاسىندا داۋلاردىڭ 28 پايىزى سوتقا دەيىن تاتۋلاسۋمەن اياقتالعان. بۇعان قوسا, «وتباسىلىق سوت» جوباسى 2019 جىلى باستالسا, «تۇنگى سوت» جوباسى 2018 جىلعى ماۋسىمنان 2019 جىلعى جەلتوقسانعا دەيىن جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە 2019 جىلعى 30 جەلتوقساندا اقبتك-كە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
وسى جۇمىستار الەمدى جايلاعان پاندەمياعا قاراماستان جۇرگىزىلىپ جاتىر. كوپ ەلدە سوتتار جۇمىسىن توقتاتىپ جاتقاندا, ەلىمىز ەپيدەميا باستالعان كەزدەن ءتيىستى شارالاردى باتىل قابىلدادى. باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە قۇقىق ءتارتىبى مەن قىلمىسپەن كۇرەستى قامتاماسىز ەتۋ الگوريتمى ازىرلەندى. مۇنداي شارا قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا, ادام قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالدى.
سوتتاردا تسيفرلاندىرۋدىڭ دامىتۋ دەڭگەيى پاندەميا كەزەڭىندە سوت تورەلىگىن ونلاين رەجىمدە جەدەل جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ۆيرتۋالدىق سوت پروتسەسىنە قاشىقتان قاتىسۋعا مۇمكىندىك جاسالدى.
توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەن العاشقى اپتادا سوتتار كۇنىنە 1 مىڭعا جۋىق ءىستى قاشىقتان قارادى. ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا كۇنىنە 4,5 مىڭعا دەيىن سوت پروتسەسى جۇرگىزىلدى. ءساۋىردىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىنىڭ سوڭىندا شامامەن 2 مىڭ سوت وتىرىسى ەلەكتروندى تۇردە ءوتتى. جالپى, بيىلعى 8 ايدا 300 مىڭنان استام ونلاين-وتىرىس وتكىزىلدى. وسىنىڭ بارلىعى سوت وتىرىسى وتەتىن 1452 زالدىڭ اۋديو-بەينە قۇرىلعىلارىمەن جابدىقتالۋىنىڭ ناتيجەسى.
قازاقستاندىق سوت جۇيەسىن دامىتۋ ۆەكتورى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. بۇعان الەمدىك رەيتينگ ولشەمى دالەل. مىسالى, «قۇقىق ۇستەمدىگى» يندەكسى بويىنشا رەسپۋبليكامىز كورسەتكىشىن 11 پوزيتسياعا, ياعني 2017 جىلعى 73-پوزيتسيادان بيىل 62-پوزيتسياعا جاقسارتتى. ال Doing business رەيتينگىسىندە «كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» يندەكسى بويىنشا 190 ەلدىڭ اراسىندا 4-ورىن يەلەندى. حالىقارالىق بەدەلدى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل تسيفرلار ۇلكەن جۇمىستىڭ اتقارىلعانىن ايعاقتايدى.
قورىتا ايتقاندا, سۋديالاردىڭ VII سەزىندە سوت جۇيەسىنە بەرىلگەن تاپسىرمالار ورىندالۋدا. ناتيجەسى كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ححI عاسىرداعى ۇلتتىڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدى ولشەمى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلتتىق سوت تورەلىگى جۇيەسى. تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى سوت – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى. ونسىز الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە, ءتىپتى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ دا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ دە, قوعامنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەگەن ءسوزىنىڭ ماڭىزى كۇن ساناپ ارتا تۇسۋدە. وسى تۇجىرىمنىڭ ىسكە اسۋىنا تيىسىنشە ۇلەسىمىزدى قوسا بەرمەكپىز.
جاقىپ اسانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى
