ميگراتسيالىق ساياسات مەگاپوليستەردىڭ ماڭايىن دامىتۋعا سەپتەسەدى

پاندەميا ينتەگراتسيالانعان سايا­سات­تىڭ ادىمىن كەرى بۇرىپ, الەمدىك كوشى-قون ساياساتىن قوش كورمەيتىنىن بايقاتتى. الپاۋىت ەلدەر دە ەسىك-تەرەزەسىن قىمتاپ, وقشاۋلانۋعا كوشتى. ماسەلەن, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ 2021 جىلى ەلگە قابىلداناتىن ميگرانت سانىن 15 مىڭ­عا دەيىن شەكتەۋدى ۇسىن­دى. اتالعان ەل­دىڭ سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگىنىڭ مالىمدەمەسىندە بۇل COVID-19 ەپيدەمياسى جالعاسقان كەزەڭ­دە امە­ري­كالىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءال-اۋقاتىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا­تى­نىنىڭ كورسەتكىشى ەكەنى, بوسقىن سانى­نىڭ تومەندەۋى شەتەلگە جىبەرىلە­تىن گۋمانيتارلىق جاردەم مەن قاقتى­عىس­تاردىڭ الدىن الۋمەن تەڭدەستىرىلەتىنى باسا ايتىلدى. ترامپ ۇسىنعان شەكتەۋ سانى اقش تاريحىندا قابىلدانعان ەڭ تومەنگى كورسەتكىش. بي-بي-سي كوشى-قون ساياساتى ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, يمميگرانتتار قازىرگى كەزدە اقش-تاعى جۇمىس ورىندارىنىڭ
17%-ىن يەمدەنەتىنىن جازدى.

اتاپ ايتقاندا, دارىگەرلەردىڭ 29%-ى, ۇيدە كۇتىم جاسايتىن الەۋ­مەتتىك قىز­­مەت­كەرلەردىڭ 38%-ى, قو­عامدىق كولىك جۇرگى­­زۋشىلەرىنىڭ 34%-ى جانە ازىق-ت ۇلىك دۇ­كەندەرى ساتۋ­شىلارىنىڭ 16%-ى سىرت­تان كوشىپ كەلگەندەر. ترامپ پرەزي­دەنت­تىككە كەلگەن العاشقى جىلى 45 مىڭدى قۇراعان بوسقىندار سانى كەيىنگى جىلداردا ساتىلى تۇردە 18 مىڭعا دەيىن ازايدى.

فرانتسيانىڭ ەڭبەك ميگرانتتارىن رەتتەۋگە باعىتتالعان زاڭناما قاتاڭداۋ. ەڭبەك كۇشىن تارتۋ بارىسىن­دا جۇمىس بەرۋشى شەتەلدىككە ۇسىنىلاتىن جۇمىس ورنىنىڭ فرانتسۋز ازاماتتارىن قىزىقتىرماعانىن دالەلدەۋى كەرەك. سونىمەن قوسا, كەي ماماندىققا جەڭىل­دەتىلگەن ۆيزالىق رەجىم ۇسىنىلادى. بۇل ساناتقا مادەنيەت پەن ونەر وكىلدە­رى كىرەدى. اتالعان ەلدە ەڭبەك رەسۋرس­تارى­نىڭ ەسەبىن جۇرگىزەتىن ناقتى جۇيە قا­لىپتاسقان. بۇل بويىنشا فرانتسياعا ەل ەكونوميكاسىنا قاجەت ماماندار عانا كەلەدى. ياعني قۇزىرلى ماماندىقتارعا سۇرا­نىس الدىن الا زەرتتەلگەن ميگرا­تسيا­لىق كارتالار بو­يىنشا عانا رەسىمدەلەدى.

قابىلداۋشى ەلدىڭ ءتىلىن ءبىلۋ قاجەت

الەمدە ميگرانتتاردى قابىلداۋ باع­دار­لاماسى بولماسا دا, مەملەكەت­تەر حالىقارالىق زاڭ شەڭبەرىنەن شىق­پاۋعا تىرىسادى. رەسەيدە 2012 جىل­دان باستاپ شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە 160-تان استام ورتا­لىق جۇمىس ىستەدى. ولار شەتەل ازامات­تارىنا شەت ءتىلى رەتىندە ورىس تىلىندە مەملەكەتتىك تەستىلەۋدى وتكىزۋ قۇقىعىن الدى. ەكونوميست الەك­ساندر گرەبەنيۋك كوكتەمدە رەسەيدەگى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەردى تالقىلاعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا  بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋدىڭ توتە جولى – ورىس ءتىلىن رەسەيگە كەلگەن كۇن­نەن باستاپ ەمەس, ەلدەرىندە, مەكتەپتەن باستاپ ۇيرەتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ياعني ميگرانتتار رەسەيگە كەلىپ, ورىس ءتىلىن ۇيرەنەدى دەگەن ءسوز – ۋتوپيا. ادامدار ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن ەمەس, جۇمىس ىستەپ, ناپاقا تابۋ ءۇشىن كەلەدى.

– رەسەي ەكونوميكاسىنا, بيزنەسىنە مامان كەرەك. ءبىز ەندىگى جەردە ميگرانت­تاردىڭ ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋىن تاعى ءبىر ساتىعا كوتەرۋىمىز كەرەك. بىزگە ورىس­شاسى نان سۇراپ الۋعا عانا جەتە­تىن ەمەس, ورىس تىلىندە زاڭ الدىندا قور­عانا الاتىن ميگرانتتار كەرەك, – دەپ ءتۇسىندىردى گرەبەنيۋك كوشى-قون سالا­سىن­داعى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس­­كە ارنالعان كونفەرەنتسيادا. رەسەي ەكو­نوميكالىق-قارجى جاعى­نان دا وز­دەرىنە جەل تيمەيتىن مۇمكىن­دىك­تىڭ ءبارىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇدان بىلاي جۇمىس كۇشىنە ەڭبەك پاتەنت­تەرى رەسەي ميگراتسيا قىزمەتىنىڭ اۋماق­تىق بولىمشەلەرى ارقىلى 1 مىڭ رۋبل تولەگەنى تۋرالى تۇبىرتەك كورسەت­كەندە عانا بەرىلەدى. بۇل 1 ايدان 3 ايعا دەيىن جارامدى, سوسىن 1 جىل­عا ۇزارتۋ­عا تاعى تولەم جاسايدى. بۇل جۇيە قازاق­ستانعا دا ءتيىمدى. ەڭ­بەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەلىمىزدە 16 مىڭنان استام شەتەلدىك ازامات جۇمىس ىستەيدى. ياعني ەلىمىزدە 2020 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بو­يىنشا 16 مىڭ شەتەلدىك جۇمىس كۇشى ءجۇر. 641 رۇقسات ءبىرىنشى سانات بويىنشا (باسشىلار جانە ولاردىڭ ورىنباسارلارى), 3 449 – ەكىنشى سانات بو­يىنشا (قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ باسشىلارى) بەرىلدى. شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا بەرىلگەن رۇقساتتاردىڭ نەگىزگى بولىگى ءۇشىنشى (ماماندار) جانە ءتورتىنشى (بىلىكتى جۇمىسشىلار) ساناتتار بويىنشا – تيىسىنشە 7 461 جانە 1 125 ادام. سونداي-اق ماۋسىمدىق جۇمىستارعا – 1 735, كورپوراتيۆتىك اۋىس­تىرۋ شەڭبەرىندە 1 694 ادام تارتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا شەت­ەلدىك جۇمىس كۇشىن پايدالاناتىن 1 785 جۇمىس بەرۋشى بار. وندا

455 816-عا جۋىق قازاقستان ازاماتى جۇمىس ىستەيدى, بۇل جالپى جۇ­مىس­شىلار سا­نىن­ىڭ 96%-ىن قۇرايدى. ەڭ­بەك ميگ­رانتتارى شىعاتىن نەگىزگى ەل­دەر: ۋك­راينا – 3 511 ادام, تايلاند – 1 723, تۇركيا – 1 669, وزبەكستان – 1 186, سەربيا – 1 065. ەسكە سالا كەتە­يىك, ىش­كى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ماق­سا­­­تىن­دا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­­تىك قور­عاۋ مينيسترلىگى جىل سا­يىن ەلى­­مىزگە شەتەلدىك ماماندارد­ى تارتۋعا كۆو­تا بەلگىلەيدى. بيىل شەتەل­دىك جۇ­مىس كۇشىن تارتۋعا رەسپۋبل­يكا­نىڭ ەكونو­ميكالىق بەلسەندى تۇرعىن­دارى­نىڭ 0,32%-ى مولشەرىندە (شامامەن 29,3 مىڭ ادام) كۆوتا بەلگىلەندى.

ۇلتتىق مۇددەگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق

الەۋمەتتانۋشى ءازىمباي عالي ەلىمىزدىڭ ميگراتسيا بارىسىنان شەت قالمايتىنىن ايتادى. دەمەك جان-جاعىمىزعا قاراپ, زاڭدارىمىزدى حالىقارالىق باعىتقا قاراي بەيىم­دەيتىن كەز كەلدى. عالىمنىڭ تۇسىندى­رۋىنشە, الەمدىك جانە ەاەو شەڭ­بەرىندەگى ميگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ قازاقستاندىق سەگمەنتىنە قاتىستى تۇستارىن ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق ستراتەگيا تۇرعىسىنان  زەرتتەپ, سىرت­قى جəنە ىشكى ولشەمىن زەردەلەپ, كەز كەلگەن قارسىلاستى پايىممەن, سانمەن, ساپامەن الىپ جىعۋعا دايىن دەڭ­گەيگە كوتەرەتىن كەز كەلدى. سەبەبى دامى­عان ەلدەر ءۇشىن ميگراتسيالىق ينتە­­گراتسيادان گەنوفوندىنا, ەتنو­دەموگرافيالىق بالانسىنا جانە ۇلتتىق مۇددەگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق. ءبارى زاڭمەن قورعالعان.

ەاەو قابىرعاسىندا وسى ماسەلەنى زاڭداستىرۋعا تالپىنىس جىل سايىن ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق سيپاتىن قالىڭداتىپ كەلەدى. سوندىقتان ساراپشىلار ەاەو اۋماعىندا قولدانىستا جۇرگەن زاڭدار مەن ناقتى تاجىري­بەدە ايىرماشىلىقتار كوپ ەكەنىنە الاڭدايدى. سەبەبى ميگرانتتار سانى بويىنشا رەسمي ستاتيستيكا كورسەتكەن مالىمەت پەن ناقتى كورسەتكىش ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسپەيدى. ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىندا, قۇرىلىس سالاسىندا ميگرانتتاردىڭ ۇلەسى شەكتەن تىس جوعارى. سونداي-اق جۇمىس كۇشى جەتپەي جاتقان جۇمىس ورىندارى وداققا مۇشە ەلدەردىڭ بارىندە بار.

ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ 2017 جىلى دايىنداعان قۇجاتىندا مۇنداي ورتاق ەڭبەك نارىعى الەمدە ازىرگە ەكەۋ ەكەنى ايتىلدى. ءبىرى – ەۋروپالىق وداق بولسا, ەكىنشىسى – ەاەو. پار­سى شىعاناعىنداعى ەلدەردەگى, اۋسترا­ليا, جاڭا زەلاندياداعى ورتاق ەڭبەك نارىقتارىندا شەكتەۋلەر جەتەرلىك. ال ەاەو اۋماعىندا قولدانىستا جۇر­گەن زاڭدار مەن ناقتى تاجىريبەدە ايىر­ماشىلىقتار كوپ. سوندىقتان ساياسات­تانۋشى ءا.عالي ميگرانتتاردى جۇمىس كۇشى جەتپەي جاتقان تۇس­تارعا باعىتتاۋدى ماقساتتى, وركە­نيەت­تى تۇردە جۇرگىزگەندەر ۇتىل­ماي­تىنىن ايتادى. وسى باعىت بويىنشا قازاقستاندا ماۋسىمدىق جۇمىسقا تارتىلاتىن ميگرانتتار ماسەلەسىن دە شەشۋگە بولادى ەكەن. ال قازاقستانعا كەلەر بولساق, ەاەو ميگراتسياسىن تمد ەلدەرى ميگراتسياسىنان ءبولىپ قاراۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن وتاندىق ساراپشىلار دا ايتىپ ءجۇر.

ستيحيالى ميگراتسيا قاتارىنا جاتقىزدى

ولار ميگراتسيالىق كارتاداعى «قانداي ماقساتپەن كەلدىڭ؟» دەگەن ساۋالعا «ساياحات» نەمەسە «جەكە شا­رۋاممەن» دەپ جاۋاپ بەرەدى ەكەن. «بۇل بىزگە ءتيىمدى مە؟» دەگەن سۇراققا ءالى تولىق­قاندى جاۋاپ جوق. قازاقستانعا قان­داي جۇمىسشىلاردىڭ كەلىپ, قان­داي جۇمىس تاباتىنىن ەسەپكە ال­عاندا, قولدانىستاعى كۆوتا ناقتى قا­جەتتىلىككە ساي كەلمەيدى. زاڭ­سىز ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ لەگىن ازايتۋ ءۇشىن ولاردىڭ زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋىنە اناعۇرلىم وڭتايلى جاعداي جاساعان دۇرىس. بۇل ميگراتسيا سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى دە ابدەن مۇمكىن.

ساياساتتانۋشى ءسوز اراسىندا رەت­تەل­مەگەن ميگراتسيا ەتنوستىق قۇرا­مى­مىزعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىن, ەتنودە­مو­گرافيالىق بالانستىڭ تەپە-تەڭدىگى – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كاتەگورياسى ەكەنىن ايتادى. مۇنى اشىق جۇرگىزۋ كەرەك. ەتنودەموگرافيالىق بالانس­تىڭ تەپە-تەڭدىگى – ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كاتەگورياسى ەكەنى اشىق ايتىل­عاندا عانا. قازاقستان ازاماتى بولعىسى كەلگەن ازامات قازاققا سىڭەتىن, قازاققا بەيىم ەتنوسقا اينالاتىنى اقيقات.

ساياساتتانۋشى ءسوز اراسىندا الەم­دىك ساياسات, اسىرەسە يمپەريالىق ەلدەر ءتىل ماسەلەسىندە «جۇمساق, يكەمدى سايا­سات­تى» ءجيى پايدالاناتىنىن ايتىپ ءوتتى. مىسالى, قىتايدا نەمەسە رەسەي­دە ءتىل ماسەلەسىنەن تۋىنداپ جاتقان پروبلەما جوق. سەبەبى سوڭ­عى ءجۇز جىلدىقتارداعى تىلگە قاتىس­تى «جۇمساق ساياسات» ءبىر ءتىل, ءبىر ۇلت­تىڭ توڭىرەگىندە توپتاسقان حالىققا قارسى­لىق­تى يكەمدىلىك پەن جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ مەن­تاليتەتىمەن ساناساتىن بەيىمدى­لىككە اينالدىردى.

ورتاق ەڭبەك نارىعى ماسەلەسى كوتەرىلە باستادى

 ورتاق ەڭبەك نارىعى ءتىل ماسەلەسىن قوسا كوتەرۋى ءتيىس ەدى. ميگرانتتارعا قاتىستى ءتىل ماسەلەسىن رەتتەپ, كوڭى­لىن جايلاندىرىپ العان رەسەي بۇل تاقىرىپتى ەەك قابىرعاسىندا كوتەرۋگە مۇددەلى ەمەس. حالىقارالىق زاڭ بويىنشا ميگرانتتاردىڭ قازاق­ستاندا تۋعان پەرزەنتى قازاقستان ازا­ماتى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ قۇقىعى بارىمىزبەن بىردەي.

– رەسەي ميگرانتتاردان ورىس ءتىلىن ءبىلۋدى مىندەتتەيتىن زاڭدى ەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن الدى. دەمەك, ەلگە سىرتتان كەلگەن جۇمىس كۇشىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرۋدى مىندەتتەسەك, ەشكىمنىڭ قۇقى­نا قول سۇقپايمىز. بۇل حالىقارا­لىق تا­جى­ريبەدە بار ءۇردىس. بىزگە دە باستاۋى ەۋرو­پادان كەلىپ, رەسەيدە زاڭ­داس­تى­­رى­ل­عان تاجىريبەنى قولدانىس­قا ەنگىزەتىن كەز كەلدى, – دەيدى ءا.عالي.

ساياساتتانۋشى وسى رەتتە كورشى ەل تىلگە قاتىستى جۇمساق ساياساتتىڭ مۇم­كىندىگىنەن تاعى دا ۇمىتتەنىپ وتىر­عانىن, بۇل ماسەلەنى كەيىنگە ساقتاپ وتىرۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. سەبەبى بۇگىنگە دەيىن ەاەو جۇمىس ءتىلى – ورىس ءتىلى.  وزگە مۇشە ەلدەردىڭ  جۇمىس ءتىلى بارلىق مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تىلىندە قاتار  جۇر­گىزىلسىن دەپ تالاپ قويعان كەزى ەستە جوق. ەو-ءنىڭ بىزگە مۇشە بولىپ وتىر­عان وداقتان ايىرماشىلىعى مۇ­شە بولىپ ەنگەن 23 مەملەكەتتىڭ رەسمي ءتىلى­­نىڭ قۇقى بىردەي. «دەموكراتيا ەۋرو­­پالىق وداق پەن پارلامەنت ءۇشىن وتە ما­ڭىزدى. پارلامەنت – بار­لىق ەۋرو­پالىق ازاماتتاردىڭ وكىلى. دەمو­كرا­تيا­نىڭ تابىسقا جەتۋى ءۇشىن اركىمنىڭ ەۋرو­پالىق وداقتا ءوز تىلىندە بيزنەس جا­ساي الۋى ماڭىزدى. كوپتىلدىلىك – ەۋرو­پالىق پارلامەنتتىڭ ماڭىزدى ەرەكشە­لىكتەرىنىڭ ءبىرى» ەكەندىگى ەو سايتىنىڭ باستى پاراق­شاسىندا  ايتىلعان.

– ەاەو قابىرعاسىندا ينتەگراتسيا ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلەدى. ال ورتاق ەڭبەك نارىعى ماسەلەسىن 2015 جىلدان باستاپ ايتىپ كەلەدى. ورتاق ەڭبەك نارىعى ايتىلعان جەردە ورتاق ءتىل ماسەلەسى دە ءسوز بولۋى كەرەك. بىراق بۇل ماسەلەگە بىردە-ءبىر مەملەكەت نازار اۋدارعان ەمەس, – دەگەن ءا.عالي ءتىل ماسەلەسىن كوتەرەتىن كەزدىڭ ءساتى تۋىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. بۇل ءۇشىن رەسەي ءتارىزدى ءبىزدىڭ ەل دە «قازاق­ستاندا جۇمىس ىستەگىسى كەلگەن ەاەو مۇشە ەلدەر ازاماتتارىنىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى ءوزىنىڭ قۇقىن قورعاي­تىن دەڭگەيدە بولۋى كەرەك», دەگەن ماسەلەنى الدىمەن ەەك قابىرعاسىندا كوتەرىپ, ماقۇلداتىپ, سودان سوڭ ءوز ەلىمىزدە زاڭداستىرۋ كەرەك. ورتاق ەڭبەك نارىعى كۇشىنە ەنگەن كەزدە ميگرانتتار سانى كوبەيەدى. بۇل فاكتور ەتنودەموگرافيالىق بالانسىمىزعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى, مەملەكەتتىك ءتىلى­مىز­دىڭ قولدانىس اياسىن تىپتەن تارىلتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

ءا.عالي انا تىلىمىزگە تونگەن كەز كەلگەن قاۋىپتى قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەس سالماعىمەن ەڭسەرە الاتىنىمىزدى ايتىپ ءوتتى. سوڭعى كەزدە باسىمدىق قازاققا ويىسا باستاعانى سەزىلە باس­تادى. بۇل ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە مو­يىندالماسا دا, حالىقتىق-ۇلتتىق دەڭگەيدە بايقالا باستالعان رەسمي ەمەس ۇستانىم ەكەن. مۇنىڭ بارىنە قازاق­تىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ باسىم بولۋى جانە حالىقتىق ديپلو­ماتيا­ ىقپال ەتىپ وتىر. تمد, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كەلگەن ازاماتتار قازاقتارمەن مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسۋگە ىڭعاي تانىتىپ ءجۇر. بۇل قۇبىلىس الماتى مەن نۇر-سۇل­تان­دا دا بايقالدى.

– قازاقستاندا سىرتتان كەلىپ, كەلى­سىم­­شارتپەن جۇمىس ىستەيتىندەر ميگ­رانت­تاردىڭ 10 پايىزىنا دا جەتپەيدى. سىرت­تان كەلگەن جۇمىس كۇشى قازاق ءتى­لىن مەڭگەرۋى كەرەك دەگەن رەسمي تالاپ كە­رەك. قالعان 90 پايىز قۇرىلىستا, بازار­دا جۇرگەن جۇمىس كۇشتەرىن «رەسمي ەمەس ديپلوماتيانىڭ» كۇشىمەن-اق قا­زاق­­شا سويلەتە الامىز. دەمەك وسى ما­­سەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭداس­تىر­­­ساق, قازاق جەرىندە جۇمىس ىستەۋگە كەل­گەن ءاربىر شەتەلدىك ازامات قازاق ءتىلىن ۇي­رەنۋگە نازار اۋدارادى, – دەيدى ءا.عالي.

ۇكىمەتتىڭ ىقىلاسى – ۇلكەن قالالاردا

ساياساتتانۋشى ەڭبەك نارىعىنا سىرتتان جۇمىس كۇشى قاجەت دەگەنگە سەنبەيتىنىن ايتتى. بىزدە جۇمىس كۇشىن كەرەك ەتەتىن سالا – قۇرىلىس, قو­عام­دىق قىزمەت كورسەتەتىن ورىندار, بازار, ماۋسىمدىق جۇمىستار. بۇل ماسەلە ەلىمىزدە ەاەو-نىڭ ورتاق ەڭ­بەك نارىعىنسىز, وزبەك, تاجىك, قىر­عىز اعايىنداردىڭ ارالاسۋىمەن الدە­قاشان شەشىلگەن. قازاقستاندا ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيا, كوشى-قون ماسە­لە­سىندە كوپ ماسەلە رەتتەلگەن جوق. بار­لىق سالماق الماتى مەن نۇر-سۇل­تان قالالارىنا ءتۇسىپ جاتىر. ءۇشىن­شى جانە ءتورتىنشى مەگاپوليس بولادى دەپ ۇمىتتەنگەن شىمكەنت پەن تۇركى­ستان قالاسى دا ميگرانتتارعا ءالى تارتىم­دى ەمەس. سول سەبەپتى قازاق­ستانعا باعىت­تال­عان ىشكى جانە سىرتقى ميگراتسيالىق سال­ماقتىڭ جۇگى قوس قالاعا باعىتتالىپ تۇر.

ساياساتتانۋشى ۇكىمەتتىڭ ىقىلاسى تەك ۇلكەن قالالاردى دامىتۋعا اۋىپ كەت­كەنىن, ميلليونەر قالا اتانۋ ءۇشىن جا­سى­رىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتقا­نىن جەت­كىزدى. سەبەبى ميلليونەر قالا­لار­دىڭ بيۋدجەتى دە قوماقتى, كەيبى­رەۋ­لەر ءۇشىن التىن بالىقپەن بىردەي. ونىڭ پا­يىم­داۋىنشا, ەل بويىنشا دەمو­گرافيا­لىق ءوسىمنىڭ الا-قۇلا بولۋىنا ءدال وسى ساياسات زيانىن تيگىزىپ وتىر. ميلليونەر قالا اتانۋ قازىر ترەند بولۋدان قالىپ بارادى. پاريج, لون­دون­نىڭ ءوزى ميگراتسيالىق جۇگىن اينالا­سىن­داعى شاعىن ەلدى مەكەندەرمەن بولىسۋگە تىرىسىپ جاتىر. بۇل فاكتور رەسەيدە 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە تال­قى­لانىپ, ماقۇلدانباي قالعان ءساتسىز جوبا كوشىرمەسىنىڭ جاڭعىرىعى. قازىر رە­سەي­دە ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ ءتارىز­­دى تۇرعىندارى 30-40 ملن-نان اسىپ كەت­­كەن قالالارعا جاقىن ورنالاسقان اۋىل­­دارعا قالا ۇل­گى­سىندەگى ەلدى مەكەن مار­­تە­بەسىن بە­رىپ, ەكى قالاداعى كاسىپ­ورىن­­داردى سول جاققا قاراي كوشىرىپ جاتىر.

– 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىن­شا ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەر­بۋرگ­تە تىركەۋگە تۇرعىسى كەلەتىن رە­سەي­­لىك­تەردىڭ سانى وتكەن جىلدارمەن سالىس­­تىرعاندا 7,2%-عا ازايىپتى. رەسەي بيلىگى وسى شەشىمى ارقىلى ەكى قالا­نىڭ بۇزىلا باستاعان ەكولوگيا­سىن ساۋىق­تىرۋعا قادام جاسادى. ەلسىز, بوساپ قال­عان ەلدى مە­كەن­دەرگە ەل قوندىردى. دە­مەك سىرتقى جانە ىشكى كوشى-قون ماسە­لەلەرىندە ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ جات­اتىن, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرا­تىن ماسەلەلەردى ءتىل ساياساتىنا قاراپ بە­يىم­دەيتىن ۋاقىت كەلدى, – دەيدى ءا.عالي.

الماتى