اباي جىرلاعان ادامگەرشىلىك ءىلىمى پايدا بولىپ تۋعان توپىراعى مەن ءوزىن تاپقان يەسىنىڭ تۇرعىسىنان العاندا قازاقتىق, ۇلتتىق يگىلىك بولعانىمەن, ايتار اقيقاتى مەن قولدانبالى سيپاتى جاعىنان ادامزاتتىق, الەمدىك ءمان-مازمۇنعا يە. اباي شىعارمالارىنداعى جاڭالىقتى دا ءمان-ماڭىزى اسا زور وسى ءبىر ىزگى ءىلىم ۇلتىمىزدىڭ تاربيەسى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ يدەولوگياسىنا تىكتەپ, نىقتاپ نەگىز ەتىپ الىنار بولسا, ىرگەلى دە وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز جەدەلدەي ءتۇسىپ ءارى جەمىستى بولار ەدى. ءال-فارابي ارمانداعان قۋاتتى دا قۇتتى, قايىرىمدى قالا قيال كۇيىندە قالماي, ءومىر شىندىعىنا اينالار ەدى. ادامزات ءومىرى مەن تۇرمىسىنىڭ ەڭ ماعىنالى دا ءماندى, قاسيەتتى دە كيەلى بيىگى – «مالدا دا بار جان مەن ءتان, اقىل مەن سەزىم (ار-ۇيات, ادىلەت, ءسۇيۋ) بولماسا» دەپ اباي جازعانداي, تانىم مەن قايىرىمدىلىق دەسەك, وسى ءبىر ادام دانالىعىنىڭ العى ساپىندا ادەتتە اريستوتەل, ءال-فارابي سەكىلدى حاكىم, دانا, ويشىل تۇلعالار تۇرادى. ال اقىنداردى كوبىنە قاراپايىم قاۋىم مەن عالىم, ويشىلداردىڭ ارالىعىنداعى «اۋىل-ايماقتان» كورەمىز. ادامدىق مارتەبەسى مەن دارەجەسى بيىكتەۋ سانالاتىن وسى ويشىلدار مەن دانالاردىڭ دەڭگەيى مەن ولار جەتكەن تەرەڭ تانىمعا اقىنداردىڭ دا ءبىرشاما جاقىنداپ, ءتىپتى توعىسىپ, ءتۇيىسىپ قالاتىن كەزدەرى بولادى. اباي – سونداي ويشىلدىق پەن تەرەڭ تانىمنىڭ بيىگىنە جەتكەن حاكىم اقىن. ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى – ادامگەرشىلىك تانىمى اياسىنداعى اسا ەلەۋلى اقىل-وي تابىسى. ادامگەرشىلىك جايىنىڭ اقىن شىعارمالارىندا ءبىرشاما باسىم جاعدايدا جىرلاناتىنى ونىڭ نەمەرە ءىنىسى كاكىتاي ىسقاق ۇلى مەن ابايتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى م.اۋەزوۆ جانە وزگە دە كوزىقاراقتى كىسىلەر تاراپىنان ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرەتىن. ايتسە دە ادام بولۋ مەن ادامگەرشىلىك جايىن ابايدىڭ بەلگىلى ءبىر قالىپقا سالىپ, ءتيىستى جۇيەسىن تاۋىپ, ونى وزىندىك ءىلىم مەن تانىمعا اينالدىرا جىرلاعانىن ابايتانۋشى عالىم م.مىرزاحمەت ۇلى وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنان بەرى ايقىنداي, تەرەڭدەي تانىتىپ كەلەدى. م.اۋەزوۆ اقىن جايلى ءوز زەرتتەۋلەرىندە «نراۆستۆەننايا ليچنوست» دەپ اتاپ, باسىن باستاپ توبەسىن كورسەتىپ كەتكەن ىرگەلى تانىمدى ابايدىڭ ءوزى قولدانعان ءسوزى «تولىق ادام» اتاۋىمەن جان-جاقتى تاراتىپ تانىتۋ ىزدەنىسى – م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ عىلىمداعى ۇلكەن ەرلىگى دەپ بىلەمىز. اباي ءومىرى مەن مۇراسىنان تۋىنداتىپ بارىپ م.اۋەزوۆ ايقىنداپ اينالىسقان سەگىز ءتۇرلى پروبلەمانىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسى تۋرالى ماسەلە بولاتىن. بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايى م.اۋەزوۆ تاراپىنان 1934 جىلى ەرەكشە قۇلشىنىسپەن قاراستىرىلا باستاسا دا, زاماننىڭ جاعدايى مەن كەزەڭ ساياساتى وسى ءبىر يگى ءىستىڭ ورىستەپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى, قايتا قاساقانا كەدەرگى جاسادى. م.مىرزاحمەت ۇلى – م.اۋەزوۆ ارمانداپ, وي-ورەسى جەتكەنشە جازىپ, ايتسە دە تاراتىپ ايتا الماي كەتكەن ابايدىڭ شىعىسى مەن وزىندىك ادامگەرشىلىك ءىلىمىن سوڭعى 40-50 جىل كولەمىندە جەمىستى دە تابىستى زەرتتەگەن اسا كورنەكتى عالىم. م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ عىلىمي اينالىمعا ەندىرگەن تولىق ادام ءىلىمى ارقىلى اباي ادامزاتتىق اقيقاتتى ايتا العان ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ قاتارىندا تانىلىپ ءجۇر. م.جۇماباەۆتىڭ اقىندى – حاكىم اباي دەپ اتاۋىنىڭ سىرى مەن شىندىعى وسىلايشا ايقىندالىپ بەلگىلى بولا باستاعان جايى بار. اباي ادامزات بالاسى ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە – ادامگەرشىلىك جايىن وزىندىك ءتول ىلىمگە اينالدىرىپ جىرلادى جانە ادام بالاسىنىڭ اقىلى جەتىپ ايتا الۋى مۇمكىن دەگەن ەڭ تۇپكى ىرگەلى دە ءابسوليۋتتى اقيقاتتى ايتا الدى. بارشا گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارى ادامگەرشىلىك جايىن بۇعان دەيىن دە ىزدەنىس نىسانى ەتىپ كەلگەن, سويتسە دە ولاردا ابايداعىداي ادامزاتتىق ءارى اقيقات ءمان-مازمۇن ىلىمدىك تۇرعىدان جۇيەلى تانىلماعان. ءتىپتى فيلوسوفتار دا اباي شىعارمالارىنداعى اللا, ادام, ادامگەرشىلىك, تانىم جايىن انىق ءوزىنىڭ اقيقات مانىمەن جەتكىزە الماي ءجۇر. ادام بالاسى ءتانى اۋىرىپ مازاسىزدانسا, دەرەۋ بارىپ دارىگەرگە كورىنەدى, ال جانى, ءدىلى دەرتتەنىپ, اقىل-ويى, جان-جۇرەگى كۇنشىلدىك, ارسىزدىق, قياناتشىلدىقپەن كىرلەنىپ, كەسەلدەنىپ جاتسا, ول ءوزىن دەرتتىمىن, ناۋقاسپىن دەپ استە ويلاي بەرمەيدى. ءتانى كەسەلدەنىپ اۋىرعان ادام كوبىنە ءوز باسىمەن قينالىپ, جەكە ءجۇرىپ ابىرجىسە, پەيىل, نيەتى قاراۋلانىپ قاساڭدانعان, ءدىلى دەرتتەنگەن قايىرىمسىز, قاسيەتسىز ادام وزىمەن قوسا وتباسى مەن ورتاسىنا, قوعامى مەن مەملەكەتىنە دە زور زالالدى, كەسەلدى بولماق. ءتان جاراسى وسىلايشا كەسەلدەنگەن كىسىنىڭ وزىنە عانا ازاپتى, زالالدى بولسا, تەكسىزدىك پەن تاربيەسىزدىكتەن تۋاتىن جان اۋرۋى, ياعني كورگەنسىزدىك پەن قاسيەتسىزدىك يەسى مەن جان-جاعىنا, كۇللى قوعامعا دا كەسەلدى كەسىرىن تيگىزەدى. ادامزات قاۋىمى مەن قوعامىنىڭ سوڭعى كەمەلدىلىك بيىگىنە ويداعىداي جەتە قويۋى قيىن. سەبەبى ادامزات – جاراتۋشىدان جەتكەن قاسيەتتى دە كيەلى رۋحى, اقىل-ويىمەن قوسا, توپىراق تەكتەس جەكسۇرىن, جيرەنىشتى ءناپسىنىڭ دە يەسى. سوندىقتان قوعام مەن مەملەكەتكە ءتان ەمشىسى دارىگەرلىكپەن بىرگە جان مەن رۋحتىڭ ەم, ازىعى بولار – تولىق ادام ءىلىمى دە تىنىس تابار اۋاسىنداي اسا قاجەت. قوعامدى قۇراپ جاساۋشى ءارى مەملەكەتتىڭ قۋاتى مەن قۇتىن ارتتىرىپ وركەنيەتكە جەتكىزۋشى – ءتۇرلى سالانىڭ ماماندارى بولسا, سول كاسىپ يەلەرىنىڭ ىشكى ءتىنى مەن ءدىلىن, ءدىنى مەن رۋحىن, قاسيەتتى ادامگەرشىلىگىن جەتىلدىرىپ اسىل ەتەتىن – ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى بولماق. قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن ءوز كاسىبىن جەتىك بىلەتىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى ماماندارمەن بىرگە ەڭ اۋەلى اقىلدى, ار-ۇياتتى, ادىلەتتى ادام تاربيەلەپ دايىنداۋ ماسەلەسى وتە-موتە ماڭىزدى دەپ بىلەمىز. ادام تەك ءتانى, تۇرمىسى, كۇش-قۋاتىمەن عانا ادام اتانبايدى, بۇلار ادام بولۋدا جاي جاردەمشى, قوسىمشا كومەكشى عانا. ادام بالاسى ەڭ اۋەلى اقىل-وي, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن ارداقتى دا اسىل بولمىسقا اينالماق. ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى – بەكزات بولمىسىمىز بەن اسىل ادامدىعىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ تاپتىرماس كەپىلى. ءال-فارابي ارمانداعان قايىرىمدى قالا مەن تۇڭعىش ەلباسىمىز مۇرات ەتكەن ماڭگىلىك ەل قاۋىمى ەڭ اۋەلى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ادام بولىپ الماعى زور پارىز, باستى شارت. اباي ءىلىمى ارقىلى قازاق قاۋىمى رۋحاني ساۋ ۇلت پەن اسىل ەلگە اينالماق. تولىق ادام ءىلىمى بۇگىنگى تاڭدا قالىڭ كوپشىلىك تۇگىلى, زيالىمىن دەگەن قاۋىمعا دا تۇگەل تانىلىپ بولعان جوق. ءدىن, فيلوسوفيا, جانتانۋ عىلىمدارىنىڭ اقيقاتىن بويىنا بىردەي جيناعان تولىق ادام ءىلىمى تەرەڭ توركىنىنەن تارتىپ بىلمەسە, ءوزىن وڭاي كورىپ, جەڭىل ساناعان استامشىل دا ءۇستىرت ىزدەنىسپەن قالاۋلى ناتيجە بەرە المايدى. ابايدىڭ بۇل ادامگەرشىلىك ءىلىمى قازاقتىڭ, تۇركىلەردىڭ عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتىڭ مورالدىق كودەكسى بولۋعا لايىق وتە ىرگەلى تانىم. ادام بولمىسىندا اقىل-وي مەن جان-جۇرەك جانە ءتان قۋاتى بولىنبەس بىرلىكتە ورنىعىپ, ولاردىڭ ءبارى دە بىردەي جاراتىلىسىمىز ءۇشىن اسا قاجەتتى بولعانىمەن, ۇشەۋىنىڭ ىشىندەگى ەڭ اسىلى – الدىڭعى ەكەۋى, ياعني اقىل-وي مەن جان-جۇرەكتەن باستاۋ الار ىزگى قاسيەتتەرى. مورال فيلوسوفياسى مەن تولىق ادام ءىلىمىنىڭ مازمۇنىن قۇرايتىن بۇل جايلار «تەرەڭ ويدىڭ تەلمىرىپ سوڭىنا ەرۋمەن» عانا تانىلماق. تولىق ادام ءىلىمى – جاي عانا «اقىلدى بول», «ارلى بول», «ادام بول» دەگەن جالاڭ ناسيحاتتان تۇرمايدى, توركىن-تەگى, ءداستۇرلى دامۋى, جۇيەلى دە قالىپتى ءمان-مازمۇنى بار اسا ىرگەلى تانىم. اقىن بولۋدىڭ ۇستىنە حاكىم اتانعان اباي وسىنداي ىرگەلى تانىمدى جاساۋدا ءوز تاراپىنان ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. اقىن قالىپتاعان وسى تولىق ادام ءىلىمىن جان-جاقتى زەرتتەپ تانۋ مەن ونى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ – بۇگىنگى قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ كادىمگىدەي ساياسي-الەۋمەتتىك مۇقتاجى مەن مادەني-رۋحاني مىندەتى دەپ بىلەمىز. اسىرەسە اقشا مەن پايدا, دۇنيە مەن بايلىق «قۇندىلىقتارى» ارسىزدانا العا شىققان نارىق زامانىندا اقىل-وي مەن ار-ۇيات, ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىقتى ناسيحاتتايتىن بۇل ءىلىم باعىت-باعدارىمىزدى دۇرىستاپ, ادامي اسىل قالپىمىزدى ساقتاپ قالماق. بۇگىندە باي مەن كەدەيدىڭ اراسى تىم بادىرايىپ الىستاپ بارا جاتسا دا, تۇرمىس, تىرشىلىگىمىز تاۋبە دەيتىندەي جاعدايدا, بىراق اسا ماقتانىپ, مارقاياتىن حالدە ەمەسپىز. قارىن تويادى, كيىم بۇتىندەلەدى, تۇرمىس تا بىرتە-بىرتە جاقسارار, ايتەۋىر ادامدار اش قالماۋ مەن جالاڭاش جۇرمەۋدىڭ امالىن جاسايدى, ءتان مەن تۇرمىستىڭ ءال-اۋقاتى مەن دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ امالى سولايشا تابىلا بەرەدى, بىراق ءسويتىپ ءجۇرىپ رۋحىمىز جۇدەسە, ءدىلىمىز دەرتتەنىپ, ادامشىلىق, ادامدىق بولمىسىمىز جەتىلمەي قالار بولسا, قوعام مەن مەملەكەتىمىزدىڭ شىن مانىندەگى قايىرىمدى قالىپقا كوشۋى كەشەۋىلدەپ قيىنداي تۇسپەك. بىزدىڭشە, بالاباقشانى دا نازاردان تىس قالدىرماي, مەكتەپتەن باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاس ۇرپاققا تەك قانا ءبىلىم, عىلىم مالىمەتىن بەرۋمەن شەكتەلمەي, ولاردىڭ ويى مەن بويىندا ەڭ اۋەلى «ادام» دەگەن ارداقتى دا اسىل بولمىستى تاربيەلەۋدى باستى باعداردا ۇستاۋ قاجەت بولادى, ويتكەنى بۇگىنگى بالا مەن شاكىرت تە, ەرتەڭگى ازامات پەن مامان دا – ءبارى دە مالىمەت پەن نۇسقاۋدىڭ ق ۇلى, قابىلەت پەن داعدىنىڭ عانا يەسى بولىپ قالماي, وزىندىك وي-كوزقاراسى مەن ۇستانىمى, دۇنيەتانىمى مەن ادامشىلىق بولمىسى بار زور سانالى ازامات تا بولماعى كەرەك. اباي قالىپتاستىرعان تولىق ادام ىلىمىمەن قارۋلانعان ءاربىر ار-ۇياتتى, ادىلەتتى, يماندى ادام عانا ءوز كاسىبى مەن قىزمەتى ارقىلى ەل يگىلىگىن ارتتىرار اقىلدى دا ءبىلىمدى, مىقتى مامان بولا الادى. سوندا عانا قوعامداعى ءتۇرلى ادىلەتسىزدىك پەن ارسىزدىق, كۇللى جاماندىق اتاۋلى ازايىپ, السىرەپ, جويىلۋعا بەت الادى. ءتىپتى ءتۇرلى قىزمەت بابىنداعىلاردىڭ تولىق ادام ىلىمىنە نەگىزدەلگەن ەرەجە مەن قالىپقا سۇيەنىپ جۇمىس جاساۋى دا ءجون بولادى. بۇل – شىنداپ كەلگەندە مەملەكەت مۇددەسى مەن قوعام يگىلىگىن ويلاۋدان تۋعان اسىل ارمان. قالاي بولعاندا دا, كاسىبىن عانا مەڭگەرگەن «ورىنداۋشى» ماماننان گورى ەڭ اۋەلى ادامشىلىعىن ويلاپ جەتىلۋ جولىندا جۇرەتىن ادام الدەقايدا ارتىق, اسىل بولماق. ابايدىڭ اركەز قايتالاپ كوپ ايتاتىن جان قۇمارى – ءتان قۇمارىنداي تابانىنىڭ ءبۇرى جوق ۇستامسىز, «ارسىز», اشقاراق ەمەس, كەرىسىنشە تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ەڭ اسىلى رەتىندەگى بىزدەردى «كورسەم, بىلسەم, ۇيرەنسەم» دەگىزىپ, قاشاندا ادام بولۋعا جەتەلەۋمەن جۇرەتىن كىرپياز دا نازىك, ايرىقشا اسىل ارەكەت. تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ىشىندە تەك ادام عانا جانى مەن ءتانىنىڭ قوس قۇمارىن قاتار الىپ جۇرەدى, ال ايۋاندا ادامداعىداي جان قۇمارى جوق, ولار تەك «ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام» دەيتىن ءتان قۇمارىمەن عانا تىرشىلىك ەتەدى. وسىنداي ىرگەلى ۇعىمداردى تاپتىشتەپ تانىتاتىن ابايدى اقىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە عىلىمي تانىم مەن اسىل اقيقاتتى ولەڭ ارقىلى جەتكىزۋشى ويشىل حاكىم دەپ تە تانۋ ورىندى بولادى. اقىن ارمانداعان تولىق ادام – ءتانى, دەنى ساۋ, اقىل-ويى جەتىك, ادىلەت, راقىم, مەيىرىمى مول جان بولۋعا ءتيىس. قايرات ارقىلى تانىلاتىن دەنە جاراتىلىسى مەن ءتان قۋاتى ايۋاندا دا بار. سودان دا اباي تەك ادامدا عانا بار اقىل مەن سەزىم, تانىم مەن قايىرىمدىلىق جايىن دارىپتەۋگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن:
مالدا دا بار جان مەن ءتان,
اقىل, سەزىم بولماسا.
تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان,
تەرەڭگە بەت قويماسا.
اباي ايتاتىن «مالدا دا بار جان مەن ءتان» – ايۋان سەكىلدى ايتەۋىر ءتىرى ءجۇرىپ كۇنەلتۋدى تانىتادى, ال ادام «تىرشىلىگىنىڭ ءسانى» مەن ءمانى, قىزىعى مەن قۋانىشى – تەرەڭگە بەت قويىپ تانيتىن اقىلى مەن ار-ۇيات, ادىلەت, ءسۇيۋ سەكىلدى سەزىمدەرى, ياعني ءوزى مەن بارشا الەمدى تانىپ-ءبىلىپ, ار-ۇيات, ادىلەت جولىمەن ءجۇرىپ ادام بولۋ. ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى ءدال وسى اللا جولى – ادام بولۋ مەن ادامگەرشىلىكتى جۇيەلى دە جەلىلى تۇردە ناسيحاتتاپ تانىتادى. بىزدەر اللانىڭ رۋحىنان ۇلەس, ۇشقىن بولىپ جەتكەن اقىل-ويىمىز بەن ىزگى بولمىسىمىز جولىندا جۇرۋمەن عانا ادام بولىپ قالاتىنىمىزدى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ابايدىڭ تولىق ادام تانىمى – كىسى قايتكەن كۇندە اتى مەن زاتىنا ساي قاسيەتتى, قادىرلى بولادى دەگەن وي-تولعانىستان تۋعان. تولىق ادام ءىلىمى – ادام جاراتىلىسى مەن بولمىسىنىڭ تۇگەلدىگى مەن تولىقتىعىن جانە ادامگەرشىلىك جاعىنان جەتىلە تۇسكەن كەمەلدىلىگىن تانىتادى. ياعني ادامنىڭ جاراتىلىسى مەن بولمىسى – قايراتى ء(تانى), اقىل-ويى مەن جۇرەگى (جانى, قايىرىمدىلىعى) تۇگەل بولعاندا عانا تولىق ءارى كەمەل سانالادى.
اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,
سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك.
جەكە-جەكە بىرەۋى جارىتپايدى,
جول دا جوق جارىمەستى «جاقسى» دەمەك.
...بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق بىرەۋىنسىز,
عىلىم سول ۇشەۋىنىڭ ءجونىن بىلمەك.
ادام بالاسىنىڭ ءوز بولمىسىنا ساي ادام بولا باستاۋى اۋەلى اقىلى مەن قايراتى ارقىلى جۇزەگە اسادى دا, جۇرەكتەن باستاۋ الاتىن ىزگى قاسيەتتەرىمەن جەتىلىپ, كەمەلدەنە تۇسەدى, تولىق ادامعا اينالادى:
قايرات پەن اقىل جول تابار
قاشقانعا دا قۋعانعا.
ادىلەت, شاپقات كىمدە بار,
سول جاراسار تۋعانعا.
ادىلەت پەن شاپقات – جۇرەكتەن شىعاتىن ءارى جۇرەككە قاتىستى ىزگى قاسيەتتەر. نەگىزى, ادامشىلىق, ادامگەرشىلىك بولمىس «مالدا دا بار جان مەن ءتان» سيپاتىنداعى قايراتتان ء(تان, دەنە) بولەك اقىل مەن جۇرەككە قاتىستى تانىمدىق, قايىرىمدىلىق قاسيەتتەر ارقىلى قالىپتاسىپ تولىسادى, كەمەلىنە كەلەدى. اباي ويى وزىنە دەيىنگى ۇلىلار ايتقان اتالى اقيقاتپەن عاجاپ ۇندەسىپ جاتادى. بۇرىنعى, سوڭعى ويشىلداردىڭ ايتۋىندا, ادامنىڭ ءوز جاراتىلىسى مەن بولمىسىنا ساي كەمەلدەنۋى ەكى باعىتتا جۇزەگە اسادى. ءال-فارابي ونىڭ العاشقىسىن دانالىق پەن تانىم, ال ەكىنشىسىن ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىق دەپ اتايدى دا, كىسىلىك كەمەلدىكتى جاننىڭ جەتىلۋى تۇرىندە بىلايشا تانىتادى: «... دەنە جان ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, ال جان ءمىنسىز جەتىلگەندىك ءۇشىن, ياعني قايىرىمدىلىق بولىپ تابىلاتىن باقىت ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, دەمەك جان دانالىق پەن قايىرىمدىلىق ءۇشىن ءومىر سۇرەدى». ءال-ءفارابيدىڭ وسى ويى – ونىڭ وزىنەن كەيىنگى ءىزباسارلارىنىڭ كوبىنە باعىت-باعدار بەرەر قۇبىلناما ىسپەتتى بولدى. عۇلاما ويىن ابايدىڭ دا ۇستانعانىن كورەمىز. ءال-فارابي ءتۇيىنى مەن اباي ويى ءبىر-بىرىنەن الشاق كەتپەيدى, قايتا ەكەۋى دە ورتاق اقيقاتتى وزدەرىنشە تانىتادى. ءال-فارابي سوزىندەگى «دەنە», «دانالىق», «قايىرىمدىلىق», «جەتىلۋ» ۇعىمدارىنان – اباي جىرلاعان «قايرات», «اقىل», «جۇرەك», «تولىق بولاسىڭ» قاسيەت, ارەكەتتەرى ارقىلى جەتىلە كەلىپ تولىق ادامعا اينالۋدى ۇققانداي بولامىز.
تولىق ادام ءىلىمى – ابايدىڭ وزىنە دەيىنگى ادامگەرشىلىك ىلىمىنە سۇيەنىپ تاپقان, ءوزى جىرلاپ, ءوزى نەگىزدەپ جاساعان ءتول تانىمى. اباي ىلىمىندە ادام بولمىسىنا قاتىستى ەڭ ىرگەلى, ءابسوليۋتتى اقيقات ايتىلعان. ءومىر مەن عىلىمنىڭ ءار-ءار سالاسىندا اقيقاتقا جەتپەگەن, اقيقاتقا اينالا قويماعان شيكى پايىمداۋلار مەن شالا شىندىقتار جەتەرلىك. اباي ىلىمىندە ءدىن مەن سوپىلىق, فيلوسوفيا مەن عىلىمنىڭ مالىمەت, قاعيدالارى كەشەندى تۇردە تۇگەل قامتىلىپ كورىنىس تاپقان. ءبارىنىڭ دە «يلەگەنى ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى» ەكەنى ايقىندالعان. ابايداعى تولىق ادام ءىلىمى ەڭ اۋەلى قايراتتى كومەكشى, جاردەمشى ەتۋمەن جان قۇمارى, اقىل ارقىلى جەتىلە بەرۋدى تانىتادى. ادامگەرشىلىك جايى ابايدا تولىق ادام ءىلىمى ارقىلى قۇبىلىس سيپاتىندا كورىنىپ, اراداعى جاۋانمارتلىكتى وتكەل ەتىپ, ەڭ تۇپكى ءمانى – ماحاببات پەن ادىلەت, ىزگىلىك پەن سۇيۋگە, ياعني جۇرەكتىڭ باستى قاسيەتى ءۇش ءسۇيۋ, يمانيگۇلگە دەيىن دامىپ ۇشتالا بەرەدى. ابايدا تولىق ادامنىڭ ءمانى مەن نەگىزىنە بەت العان, ۇڭىلە تۇسكەن بەلگىلى ءبىر وسىنداي جۇيە بار. سول جۇيەنىڭ جەتىلە كەلىپ جەتكەن بيىگى مەن شىڭى – ءسۇيۋ, ياعني يمانيگۇل. ومىردە ادام-پەندەنىڭ سۇيەتىن قىزىق, قۋانىشتارى وتە كوپ بولسا دا, اباي ءوزى تۇيىندەپ جىرلاعان, قالىپتاپ جاساعان يمانيگۇل, ءۇش ءسۇيۋ تانىمى ارقىلى وقىرماندارىن اللا مەن ادامزاتتى جانە ادىلەتتى سۇيۋگە شاقىرعان. بۇل – ابايداعى ادامگەرشىلىك ءىلىمىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى. ابايداعى تولىق ادام – تانىمەن دە, جانىمەن دە جەتىلۋدىڭ شىڭىنا جەتىپ, كەمەلىنە كەلگەن ادام. قوعام كوركەيۋىنىڭ كەپىلى مەن العىشارتى – ونداعى ءاربىر جەكە ادامنىڭ اقىلدى, ارلى, ادىلەتتى, ىنساپتى بولۋىمەن ايقىندالادى. سوندا عانا قاۋىمداسقان وسىنداي ابزال ادامداردان ساپالى دا سارا, بىلگىر دە بىلىكتى, مىقتى ماماندار دايىندالىپ, ولار ءوز كەزەگىندە قوعام مەن مەملەكەت ءىسىن قايىرىمدى دا قاسيەتتى قالىپتا جۇرگىزەتىن بولادى, ناتيجەسىندە امال مەن ايلا باستاعان الداۋ مەن ارباۋ, اشكوزدىك پەن جەمقورلىق, جاۋىزدىق پەن قياناتشىلىق جولى پىشاق كەسكەندەي ۇزىلەدى, تىيىلادى. مىنە, ابايدىڭ وسىنداي ماقسات پەن مىندەتتەردى كوزدەگەن تولىق ادام ءىلىمى – ۇلتتىق قوعامىمىز بەن ونداعى بارشا وقۋشى, تىڭداۋشى, ستۋدەنت شاكىرتتەرگە, سونداي-اق ءومىرىن ءماندى, بولمىسىن اسىل ەتۋدى قالاعان كۇللى قاۋىمعا ادامگەرشىلىك وقۋلىعىنداي پايدالى دا شيپالى, يگىلىكتى دە ىزگىلىكتى بولماق. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق ورتا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ادامگەرشىلىك ءپانى – تولىق ادام, جاۋانمارتلىك (تۇركىلىك ادامگەرشىلىك ءىلىمى) ساباعى جۇرگىزىلەر بولسا, بۇگىنگى شاكىرتتەر مەن بولاشاق مامانداردىڭ اباي ايتقانداي, كوكىرەك كوزى اشىلىپ, ادامدىق قاسيەتتەرى ارتا بەرمەك. ناتيجەسىندە تولىق ادام ءىلىمى ارقىلى ادامدىق بولمىسىمىز بەن ارەكەتىمىز ادامشىلىق اياسىندا تولىسا تۇسپەك. شاكارىم اقىن جازعانداي, «وسى دۇنيەدە كوزگە ىلىنبەيتىن كىشكەنتاي جاندىلاردان باستاپ ادامدارعا شەيىن ءبارى ءوزى ءھام ناسىلدەرىنىڭ جاقسىلىقتا بولىپ ءوسىپ-ونۋىنە قام قىلادى. مۇنى – «بارلىق تالاسى» دەيدى. بۇل جاراتىلىستىڭ بەرىك جولى... اقىل قاراۋىنداعى ادام تولىعى بارشا ادامعا باق ىزدەگەن بولادى». ەندەشە «تىرشىلىك» پەن «بارلىق تالاسى» جانە ىزگىلىك جولىنداعى دانالىق پەن قايىرىمدىلىق ارەكەتىمىزدى اباي ناسيحاتتاعان تولىق ادام بيىگىنە ۇمتىلىپ ءجۇرىپ جاساعانىمىز ابزال. ابايتانۋ ءپانى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاق فيلولوگياسى ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە 1942 جىلى ەڭ العاش م.اۋەزوۆ تاراپىنان ارنايى كۋرس رەتىندە وتىلە باستاعان. سول يگى ءداستۇردىڭ جاڭا كەزەڭدە جالعاسىپ دامۋىنىڭ كورىنىسى رەتىندە – 2008 جىلى اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە «ابايتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەگى بارلىق فاكۋلتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە «ابايتانۋ» ءپانى بۇگىنگە دەيىن ءوتىلىپ كەلەدى. وسى باستاما رۋحانياتقا باسىمدىق بەرىپ جۇرگەن جاڭاشىل رەكتورىمىز د.قوجامجاروۆانىڭ بايىپتى شەشىمىمەن وقمۋ قابىرعاسىندا دا جالعاستىق تاۋىپ, 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتەگى بارلىق ماماندىقتىڭ ستۋدەنتتەرى «ابايتانۋ» ساباعى ارقىلى اقىن ابايدىڭ ويشىلدىق, حاكىمدىك بولمىسىمەن تانىسىپ, اقيقات پەن ادامگەرشىلىكتىڭ ونەگەسىن مەڭگەرۋدە. اباي دۇنيەتانىمى مەن ونىڭ وزىندىك تولىق ادام ءىلىمىن تانىپ ءبىلۋ, ءسويتىپ ونى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ – قازاق رۋحانياتى مەن عىلىمىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن زور مىندەتى. وسى مىندەتتىڭ ورىندالۋىمەن قوعامداعى ادامگەرشىلىك كەلبەتى كوركەيىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ دە مارتەبەسى ارتا تۇسپەك.
وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى م.اۋەزوۆ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ابايدىڭ تەلەگەي تەڭىز تانىمى شىعىستىق قاينار كوزدىڭ مول قورى ارقىلى قالىپتاسقان. ابايداعى جەلىلى دە جۇيەلى ادامگەرشىلىك ءىلىمى – تولىق ادام, جاۋانمارتلىك, ءۇش ءسۇيۋ ۇعىم, تانىمدارى ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسى مەن جۇرەگىنە سىڭىرىلە بەرمەگى – ۋاقىت پەن زامان تالابى. ابايداعى ادامگەرشىلىك ءىلىمى بۇرىنعى, سوڭعى ويشىلدار ايتقان ىرگەلى اقيقاتپەن تەرەڭ ۇندەسىپ دامىعان. اباي قازاقتىڭ شىڭعىستاۋ وڭىرىنەن شىعىپ, ادامزاتتىق اقيقاتتى ايتا العان عاجايىپ تۇلعا.
ماقسات ءالىپحان,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ «ابايتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
