سازدى-دۋماندى قويىلىم الماتىلىقتار كوڭىلىنەن شىقتى
مادەنيەت پەن ونەردىڭ وشاعى اتانعان الماتى قالاسىنا شىرايلى شىمكەنتتەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترى گاسترولدىك ساپارمەن كەلىپ, شاھار جۇرتشىلىعىن كۇلكىگە كومىپ, ريزا ەتتى. ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنگە بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ساتيرالىق تەاتردىڭ جوقتىعىن ەسكەرسەك, ەلدەن كەلگەن بۇل ونەر ۇجىمىنىڭ اياقالىسى وزگەلەرگە دە ۇلگى-ونەگە بولارلىق.
سازدى-دۋماندى قويىلىم الماتىلىقتار كوڭىلىنەن شىقتى
مادەنيەت پەن ونەردىڭ وشاعى اتانعان الماتى قالاسىنا شىرايلى شىمكەنتتەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترى گاسترولدىك ساپارمەن كەلىپ, شاھار جۇرتشىلىعىن كۇلكىگە كومىپ, ريزا ەتتى. ەلىمىزدە بۇگىنگى كۇنگە بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ساتيرالىق تەاتردىڭ جوقتىعىن ەسكەرسەك, ەلدەن كەلگەن بۇل ونەر ۇجىمىنىڭ اياقالىسى وزگەلەرگە دە ۇلگى-ونەگە بولارلىق.
بۇگىندە تۇككە تۇرمايتىن ارزان كۇلكىمەن حالىقتى الداي المايسىز. ەندەشە, كوزىقاراقتى كورەرمەننىڭ ەزۋىنە كۇلكى ءۇيىرۋ وڭايلىقپەن كەلمەيدى. كەرىسىنشە وزگەنى كۇلدىرەمىن دەپ ءجۇرىپ, ءوزىڭ مازاق بولىپ قالۋىڭ ابدەن مۇمكىن. ال شىنايى, قىمبات كۇلكى البەتتە ۇلكەن ەڭبەكسىز, تالعامسىز كەلمەيدى. وسى رەتتە, ەلىمىزدىڭ ساتيرا, ءازىل-وسپاق «اۋىلىندا» ويىپ ورىن الاتىن, كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالعان شىمكەنتتىك «شانشار» ءازىل-سىقاق تەاترىن بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم شىعار. ونەر ۇجىمى قوعامنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن, ومىردە كەزدەسەتىن ادامداردىڭ تويىمسىزدىعىن, ارسىزدىعىن, اسىرەسە, اۋىلداعى قاراپايىم اعايىننىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, شىنايى بەينەسىن قازاقى قالجىڭدارىمەن, تاۋىپ ايتىلعان ادەمى, ەشكىمدى رەنجىتە قويمايتىن ۇتقىر دا ويلى ازىلدەرىمەن استارلاپ جەتكىزۋدە ايتارلىقتاي ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. بۇعانعا دەيىن الماتىلىقتاردىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, ءار كەشتەرىن انشلاگپەن وتكىزەتىن شانشارلىقتاردىڭ سكەچ, ينتەرمەديا جانرىنا قوسا, ىزدەنىستەرگە بارىپ وزدەرىن باسقا قىرىنان بايقاتىپ, مۇمكىندىكتەرىن كورسەتۋ ماقساتىندا كلاسسيكالىق كومەدياعا, تازا ساتيرالىق كەسەك دۇنيەگە تۇرەن سالۋى قۋانىپ, قول سوعارلىق وقيعا دەپ بىلەمىز.
ستۋدەنتتەر سارايىندا وتكەن «وگىزبايدىڭ وتباسى» اتتى سازدى-دۋماندى قويىلىم اۆتورلارى – تەاتردىڭ باس ديرەكتورى, بەلگىلى سىقاقشى ۋاليبەك ءابدىرايىم ۇلى مەن جاڭادان كەلگەن جاس اكتەر عالىمجان عاپپاروۆ. سپەكتاكلدەگى وقيعالار شىنايى ومىردە قانشالىقتى كورىنىس تابادى دەگەنگە كەلسەك, ول ومىردە بار جايتتار. شىرقى بۇزىلعان وتباسى. وگىزبايدىڭ ء(جۇسىپ اقشوراەۆ) توعىز ۇلى ۇيلەنىپ, ءبىر قىزى بوي جەتىپ وتىرعاندا ءۇيى ورتەنەدى. سول-اق ەكەن ەرتەسىنە وتىرىپ قالعان قىزى اكىمنىڭ بالاسىنا تۇرمىسقا شىعىپ, قۇداسى ءۇي سالىپ بەرەدى. توعىز ۇلى توعىز قالادا ناپاقا تاۋىپ جۇرگەندە, اتالارىنىڭ قولىنداعى ءتورت كەلىنى, ايەلى شاركۇلمەن جۇرتتان قالمايىق دەپ پروديۋسسەرلىك ورتالىق اشادى. سودان قۇتىرعان وتاعاسى وگىزباي پالەن جىل وتاسقان جۇبايى شاركۇلدى تاستاپ, جاس ايەلمەن استاناعا تايىپ وتىرادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە الگى ايلاكەر ايەلدىڭ مازاعىنا شىداماي, ۇيىنە قايتىپ كەلەدى. كوڭىلى قالعان ايەلى ۇيگە كىرگىزگىسى كەلمەسە دە, اعايىن-تۋعان, كەلىندەرى ەرلى-زايىپتىنى قايتا جاراستىرادى. وتاعاسى بولسا جىبەرگەن قاتەلىگىن مويىنداپ, كەشىرىم سۇرايدى. وگىزبايدىڭ قۇرداسى قىرباي (ۋاليبەك ءابدىرايىموۆ) بولسا, سول وتباسىنىڭ ءىس-ارەكەتىن سىرتتاي بايقاپ, باعامداي ءجۇرىپ, كەم-كەتىگىن ايتىپ جۇرەدى. سپەكتاكلدىڭ باس-اياعى جۇمىر, نانىمدى وقيعا, قىزىقتى دەتالدار كوپ. ءان دە, كەرەمەت بي دە بار, ساز دا, ءسوز دە, وي دا, دۋمان دا بار بولعاندىقتان كورەرمەن ءبىر دەممەن كورىپ شىعادى. ال ەركەك اكتەرلەردىڭ ايەل رولىنە كىرىپ, ويناعاندارىنان سونشالىق جاساندىلىق, ارتىق قيمىل كورمەيسىڭ, اسىرە, قۇر ايعايدان ادا. جاساعان قىلىقتارى, ميميكالارى وزدەرىنە جاراسىپ-اق تۇر. سوندىقتان دا ەرىكسىز كۇلەسىز. اسىرەسە, جەتەكشى اكتەرلەر – ءجۇسىپ اقشوراەۆ, عالىمجان عاپپاروۆ, نۇرجان قۇلشىنباەۆ, اتاسىنىڭ ۇستاراسىن سۇرايتىن كەلىن عالىمجان قالىباەۆ, شايقور كەلىن داۋرەن ابيەۆ, قوقيقاز – ەرجان, توقال – كۇننۇر قالمىرزاەۆا, كەلىن – اقمارال سۇلەيمەنوۆانىڭ اكتەرلىك شەبەرلىكتەرىنە, جاستاردىڭ تالاپتارىنا سۇيسىندىك. تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى رايىمبەك سەيىتمەتوۆتىڭ شاكىرتى ماقسات ايتجانوۆ, رەجيسسەرى التاي سامات.
– بۇل ساتيرالىق تەاترعا قايدا جۇرسەم دە قۇلاعىمدى ءتۇرىپ, تابىس-جەڭىستەرىنە تىلەكشى بولىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرىمىن, – دەپ ءوز ويىن ءبىلدىردى قازاق ساتيراسىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان قارىمدى قالامگەر ۇمبەتباي ۋايدين. – ونىڭ ءبىر سەبەبى, جانرى جانىما جاقىن بولسا, ەكىنشىسى وسى تەاتردىڭ العاشقى اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, تىلەكسوز بىلدىرگەن ەدىم. قويىلىم ماعان ۇنادى. بىرىنشىدەن, جاساندى ەشتەڭە بايقالمادى. اكتەرلەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى دەيمىز بە, سويلەگەن سوزدەرى, كۇلگەن كۇلكىلەرى دەيمىز بە – ءبارى-ءبارى تابيعي, نانىمدى. «ءار زاماننىڭ وزىنە لايىقتى ءسوزى بار», دەپ بازار جىراۋ ايتقانداي, قويىلىمداعى كۇلكى وتكەن شاقتىڭ كۇلكىسى ەمەس, وسى شاقتىڭ كۇلكىسى. دەگەنمەن, ءالى دە جاقسى رەجيسسۋرا كەرەك.
تەاتردىڭ تاريحىنا كەلسەك, 2009 جىلى سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى دارحان مىڭباي ءۋالي مەن جۇسىپپەن اقىلداسا كەلىپ, وڭتۇستىك وڭىرلەردە جەكەمەنشىك ءازىل-سىقاق تەاترلاردىڭ كوپتىگىن, ەندى ءبىر مەملەكەتتىك ساتيرا تەاترىن اشىپ, كومەديانىڭ كلاسسيكالىق تۇرىنە وتۋگە ۇسىنىس جاسايدى. اتالمىش قويىلىم وبلىستىق مەملەكەتتىك ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترىنداعى بەس جىلدىڭ اياسىندا جاسالعان ەڭبەكتىڭ ءبىرى.
– وگىزبايدىڭ وتباسىندا بولىپ ءبىراز قىزىققا كەنەلدىك, – دەپ ءوز ويىمەن ءبولىستى بۇگىندە قازاق ساتيراسىنىڭ اقساقالى, بەلگىلى قالامگەر عابباس قابىش ۇلى. – ءبىراز جاقسى كۇلكى بولدى, وقيعا بار. اسىرەسە, زالدا وتىرعان جاستار وتە جىلى قارسى الدى. قازىر قىمبات كۇلكىگە ءزارۋ بولىپ ءجۇرمىز. مەنىڭشە, وسىنداي دۇنيەلەر كەرەك. قابىلداۋعا جەڭىل كورىنگەنمەن, ءبىراز شارۋانى اڭعارتاتىن سپەكتاكل. اتالمىش تەاترعا بەس جىل تولىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا كۇلكىنىڭ قازىناسى جاتقان اۋىز ادەبيەتى بار, سوناۋ ب.مايلين باستاعان ءازىل-سىقاقشىلاردىڭ پەسالارى, بولماسا پەساعا سۇرانىپ تۇرعان وقيعالار بار, سوعان ستسەناري جازىپ, ساحناعا شىعارسا. قازىر ساتيرا جوق دەپ سىناپ جاتادى. نەگە جوق – بار. ونى ايتاتىندار – وقىمايتىندار. كەشەگى وسپانحان اۋباكىروۆ, بۇگىنگى ۇمبەتباي ءۋايديننىڭ دۇنيەلەرىن پايدالانىپ, تەاتردى قىمبات كۇلكىمەن كوتەرۋ كەرەك. ارزان كۇلكى ول ۋاقىتشا.
ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ساتيرالىق تەاتر بار ما دەگەنگە كەلسەك, 1978 جىلى «تاماشا» ءازىل-سىقاق تەاترى «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى جانىنان اشىلىپ, مەملەكەتتىڭ قاراۋىندا بولعان-دى. كەيىن ءبولىنىپ, جەكە وتاۋ قۇرىپ, بۇگىندە ءوز كۇنىن كورۋدە. باسقا تەاترلار دا سولاي. اقتوبەدە «ەكى ەزۋ» تەاترى بولعانمەن, ولاردى وبلىستىق دراما تەاترعا قوسىپتى دەپ ەستىدىك. مەملەكەتىمىز ازىلگە جەڭىل-جەلپى جانر دەپ قارايتىن بولۋى كەرەك, نە استانادا, نە الماتىدا ءبىر ساتيرا تەاترى جوق. ال كورشى رەسەيدەگى مەملەكەتتىك ساتيرالىق تەاترلار ءوز الدىنا, وسى جانردا جۇرگەن اكتەرلەرىن (زادورنوۆ, حازانوۆ, پەتروسيان, ت.ب.) باستارىنا حان كوتەرىپ, بارىنە حالىق ءارتىسى اتاعىن بەرگەن.
جاقىندا تەاتر ءوزىنىڭ بەس جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ, وندا وسى ۋاقىت اۋانىندا نە ىستەپ, نە قويعاندارى جايلى ەسەپ بەرمەك. بۇعانعا دەيىن تەاتر س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسى», قىرعىز اۆتورى ءابدىمومىنوۆتىڭ «الدار-كوسە», د.يسابەكوۆتىڭ «بونوپارتتىڭ ۇيلەنۋى», ت.ب. قويىلىمدار قويعان. ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, تەاترعا بۇرىنعى شىمكەنت كينوتەاترىنىڭ عيماراتى بەرىلىپتى. بۇل يگىلىكتى قادام جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ونەرگە دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرسە كەرەك.
تەاتر باسشىسى ۋاكەڭنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى قويىلىمنىڭ نەگىزگى يدەياسى – قازىر قولىنان ونەر كەلە مە, كەلمەي مە, ايتەۋىر بولماشى ءبىر تىرلىكپەن جۇرتتىڭ الداپ اقشاسىن الىپ, تويعا قىزمەت جاساپ جۇرگەن پروديۋسسەرلىك ورتالىقتاردى ءاجۋالاۋ, سونىمەن قاتار, توقالعا الدانىپ, قۇداي قوسقان قوساعىن تاستاعانداردىڭ اقىر سوڭىندا ءوزىنىڭ وتباسىنان ارتىق ەشتەڭە جوقتىعىن ازىن-اۋلاق ساتيرا تىلىمەن, ءازىل-وسپاقپەن كورسەتۋ.
ء–بىزدىڭ بۇل قويىلىمىمىز ۇلكەن درامالىق سپەكتاكل دەگەنگە جاتپايدى, شامامەن ميۋزيك-حولل باعىتىنا جاقىنداۋ, – دەيدى بەلگىلى ستسەناريست, اكتەر ۋاليبەك ءابدىرايىموۆ. – ەكىنشى ماقساتىمىز – حالىقتى وسىنداي كلاسسيكالىق سپەكتاكلدەرگە ۇيرەتۋ. ويتكەنى, كورەرمەندەرىمىز «شانشار», «بازار جوق», ت.ب. تەاترلار دەسە عانا كورۋگە بارىپ, جەڭىل-جەلپى ينتەرمەديالار كورەدى. بۇل جولى دا ءبىزدىڭ اتىمىزدى ەستىپ, «شانشار» دەپ ويلاپ كەلگەن بولۋلارى كەرەك. بىراق, بايقايمىز كەيبىر كورەرمەندەرىمىز «وي, مىناۋ ءبىر كەرەمەت دۇنيە عوي», دەپ كەتىپ بارادى. مەنىڭشە, بۇل تەاترعا بارىپ, سپەكتاكل كورمەگەندەردىڭ ءسوزى. مىنە, ءبىزدىڭ ويىمىز وسىلاي كورەرمەندى جايمەن تاربيەلەپ, ۇلكەن تەاترلارعا تارتۋ. الداعى جوسپارلارىمىز وتە كوپ. تەك قارجى تاپشىلىعى قينايدى, بولماسا مۇنان دا ۇلكەن ادەمى سپەكتاكلدەر قويۋعا تەاتردىڭ مۇمكىندىگى جەتەدى.
ءيا, بۇگىندە قىسقا-قىسقا كۇلكىنى تەك كونتسەرتتىك باعدارلامالاردىڭ ارا-اراسىندا عانا كورەتىنىمىز راس. ەندەشە, پروۆينتسيادان كەلىپ, جاستاردى باۋليتىن, جاستارعا تاربيە بەرەتىن باس-اياعى, ويلى دا سالماقتى كۇلكىسى بار ءبىرتۇتاس وقيعاعا قويىلعان دۇنيە اكەلىپ, كورەرمەندەرىنە كوڭىلدى كەش سىيلاعان تەاتر ۇجىمىنا ساتتىلىك, شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىز.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
