قىبىرلاعان قىر اسادى دەمەكشى, ەلىمىزدىڭ اماندىعى, جۇرتىمىزدىڭ تىنىشتىعى ارقىلى سانىمىز جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. دەگەنمەن, بۇعان توقمەيىلسۋگە استە بولمايدى. ويتكەنى حالىق سانى قارقىندى تۇردە ارتىپ وتىرعان جوق. بۇعان نە سەبەپ؟ مۇنىڭ باستى سەبەبىن, ياعني وسى سالاداعى مۇمكىندىگىمىز بەن الەۋەتىمىزدىڭ جوعارى ناتيجەسىن كورە الماۋىمىزدىڭ سىرىن قوعامعا ەتەنە تانىس كوپتەگەن كەدەرگىنىڭ الدىمىزدا مىزعىماي كەسە كولدەنەڭ تۇرعانىنان ىزدەۋىمىز كەرەك.
ەندى جوعارىدا اتالعان كەدەرگىنىڭ بىرقاتارىنا توقتالا كەتسەك.
قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق بەلسەندى توپ وكىلدەرىنىڭ شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كوشىپ كەتۋ ۇلەسى كەيىنگى جىلدارى بىرتىندەپ ارتىپ وتىر. ەلگە كەلۋشىلەردەن باسقا مەملەكەتكە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ سانى اناعۇرلىم كوپ, بۇل جاعداي كادىمگى تابيعي كوشى-قون ۇدەرىسىنە مۇلدە ۇقسامايدى. اتالعان جايت ەل دەموگرافياسىنا وڭاي سوققى ەمەستىگى بەلگىلى. بۇل ءوز كەزەگىندە كوشى-قون ساياساتىن جەتىلدىرۋ ارقىلى دەموگرافيامىزعا وڭ ىقپال ەتۋ قاجەتتىگىن ۇقتىرادى. بۇل جەردە شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ نەگىزگى بولىگى تاريحي وتانىنا ورالۋشىلار ەمەس, ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالداۋ جاساپ, سەبەپتەردى انىقتاپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى, دالىرەگى باسقا ەلگە قونىس اۋدارۋشى قانداستارىمىزدىڭ سانىن ەداۋىر تومەندەتۋ امالدارىن قاراستىرۋ ماڭىزدى.
بۇدان بولەك, جول كولىك وقيعالارىنان, قۇرىلىس نىساندارىندا بولعان كەلەڭسىز جاعدايلاردان قازا تاپقان, نە دەنساۋلىعىن ناشارلاتىپ العان ازاماتتارىمىزدىڭ كوپتىگى دە دەموگرافيالىق وسىمىمىزگە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. سوندىقتان وسى ماسەلەگە دە جوعارى دەڭگەيدە ءمان بەرىلۋى ءتيىس.
سونداي-اق دەموگرافيالىق بەلسەندى جاس وتباسىلاردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني قولداۋدىڭ, قوعامعا بەيىمدەۋ جۇمىستارىنىڭ جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا كوتەرمەلەۋ شارالارىنىڭ السىزدىگىن, ۋاقىت تالابىنا سايكەس كەلمەۋىن, سودان كەلىپ جاس وتباسىلار اراسىندا اجىراسۋ دەڭگەيىنىڭ كوپتەپ ورىن الىپ وتىرعانىن حالىق سانىنىڭ وسىمىنە كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعان باستى تۇيتكىل دەپ ايتۋعا بولاتىنداي. بۇعان اتقارۋشى بيلىك, عالىمدار, ازاماتتىق قوعام, باق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرۋى قاجەت-اق. ويتكەنى اجىراسۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ستاتيستيكا جاعدايدىڭ وتە ناشار ەكەنىن انىق اڭعارتادى.
بريتانيالىق The Economist باسىلىمىنىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاقستان نەكەنىڭ بۇزىلۋى سانى بويىنشا 10-ورىندا تۇر. بۇعان كەلىسپەۋگە لاجىمىز جوق سەكىلدى. سەبەبى كەيىنگى 10 جىلدىڭ ىشىندە 1,5 ميلليونعا تارتا اجىراسۋ فاكتىسى تىركەلىپتى. بۇعان نە ايتۋعا بولادى؟ ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراساق, 2016 جىلى 140 840 نەكە تىركەلىپ, 51 775 نەكە بۇزىلسا (36,8%), 2017 جىلى 141 785 نەكە تىركەلىپ, 54 948 نەكە بۇزىلىپتى (38,7%), ال 2018 جىلى 138 876 تىركەلىپ, ولاردىڭ 54 859-ى بۇزىلعان (39,5%). 2019 جىلى 139,5 مىڭ نەكە تىركەلىپ, 59,8 مىڭ جۇپ اجىراسقان. بۇل ەلىمىزدە جىل سايىن اجىراسۋ سانى كوبەيە تۇسكەنىن, ءاربىر ءۇشىنشى نەكە بۇزىلاتىنىن بىلدىرەدى.
اينالىپ كەلگەندە, بۇل ساندار ەلىمىزدە تولىق ەمەس وتباسىلار كوبەيىپ, جەلكىلدەپ ءوسۋى ءتيىس تالاي بالا ءتىرى جەتىم بولىپ قالعانىن كورسەتەدى. اجىراسقانداردىڭ 80 پايىزىنان استامىنىڭ ورتاق بالالارى بار. ال اتا-اناسىنىڭ اجىراسۋى سالدارىنان بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق زارداپ شەگەتىنى بولەك اڭگىمە.
ەلىمىزدە اجىراسۋ فاكتىلەرىنىڭ كوپتىگىن, ونىڭ سەبەبى مەن سالدارىن حالىق ءبىلىپ وتىر. بۇل جونىندە مالىمەتتەرگە قانىق جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى كەلەشەكتە وتباسى قۇرۋعا قورقاقتاپ, جەكە ءومىر ءسۇرۋ جولىن تاڭداۋعا بەت بۇرسا, تۇيتكىلدىڭ تورەسى سوندا بولادى. ءوز ەركىمەن جالعىزباستىلىقتى تاڭداعاندار قاتارى ارتسا, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى نە بولماق؟
ءبىز ءدال وسى ماسەلەدە, دۇرىسى اجىراسۋ دەڭگەيىن بارىنشا تومەندەتۋگە قاتىستى ءتيىمدى شەشىم قابىلداماساق, دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ تومەن دەڭگەيىنەن اسپايمىز. سەبەبى ءاربىر وتباسىنىڭ اجىراسۋى ەل دەموگرافياسىنا تونگەن قاۋىپ.
جالپى, دەموگرافيامىزعا قاتەر توندىرەتىن كەز كەلگەن ماسەلە ءوز شەشىمىن تابۋى كەرەك. ءبىز ءۇشىن ءوز حالقىمىزدىڭ سانىن قارقىندى تۇردە ارتتىرۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ, ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدىڭ نەگىزگى جولى.
