«بەتەگە كەتسە – بەل قالار, بەكتەر كەتسە – ەل قالار, بەرەكەڭ كەتسە – نەڭ قالار؟!» دەيدى دانا حالقىمىز. بەتەگەمىز بەن بەگىمىزدەن بۇرىن وتباسىنداعى بەرەكە كەتىپ بارادى. ودان ايىرىلساق نەمىز قالماق, سوندا؟ «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەندەي, مۇنداي جاعىمسىز جايتتاردى بۇدان ءارى جاسىرا بەرۋدىڭ جايى جوق. ودان وپا تاپپايتىنىمىز انىق. الايدا ءزابىر كورگەندەردىڭ كوبىسى الىمجەتتىكتى ايتىپ ارىز تۇسىرۋدەن باسىن اۋلاق سالادى. نەگە؟ سەبەبى بىرىنشىدەن, ۇيات جىبەرمەيدى. ەكىنشىدەن, شاڭىراعىن شايقالتقىسى كەلمەيتىندەر تاعى بار. كوپكە كۇلكى, كوزگە تۇرتكى بولمايىق دەپ شاعىمدانبايدى. مۇندايدا زورلىق-زومبىلىققا كۋا بولعانداردىڭ دا ارىز ايتىپ بارۋىنا بولار ەدى. قايتكەنمەن, سىرت كوز سىنشى عوي. بىراق ءارى-بەرىدەن سوڭ, ءار ادامنىڭ ءوز جەكە ءومىرى بار ەمەس پە؟ وعان كوپ ادامنىڭ قول سۇققىسى كەلمەيدى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنا ءتۇسىپ ابىروي تاپقان ادامدى قولمەن كورسەتىپ كورسەڭىز, كانە؟
وتباسىنداعى وسى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا كوتەرگەن بولاتىن. پرەزيدەنت وتكەن جىلى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى جازانى قاتايتۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. ء«بىز شامادان تىس قۋدالاۋ شارالارى مەن سوت تورەلىگىنىڭ قاتاڭ جازالاۋ تاجىريبەسىنەن باس تارتتىق. الايدا ەلىمىزدە اۋىر قىلمىستاردىڭ سانى ازايماي تۇر. ءبىز زاڭنامامىزدى ىزگىلەندىرۋ ىسىنە كوبىرەك ءمان بەرىپ, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن نازاردان تىس قالدىردىق. جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ, ادام ساۋداسى, ايەلدەرگە قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە باسقا دا اۋىر قىلمىستارعا, اسىرەسە, بالالارعا قاتىستى قىلمىستارعا قولدانىلاتىن جازانى شۇعىل تۇردە قاتايتۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋدى پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە تاپسىرامىن», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نازاردان تىس قالعان جوق. ماسەلەن, ماجىلىستەگى دەپۋتاتتار جۋىردا «وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىر اۋىزدان قولداعان بولاتىن. بۇل زاڭ جوباسى ەڭ الدىمەن وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك, ينستيتۋتسيونالدىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن ەدى. بۇل قادامعا بارۋعا ماجبۇرلىك يتەرمەلەگەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. سەبەبى ەلىمىزدەگى «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭعا 2009 جىلدان بەرى ءتۇرلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋىنە قاراماستان وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بولماي تۇر.
ءماجىلىس دەپۋتاتى يرينا ۋنجاكوۆا بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» دەگەن اتاۋىنا قاراماستان, قولدانىستاعى زاڭ نورمالارى كوبىنە بولعان وقيعالار مەن سولاردىڭ سالدارىن انىقتاۋعا باعىتتالعان. ماسەلەن, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن تەك پوليتسيا عانا, ونىڭ ۇستىنە زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن ادامدارعا قولدانادى. ەكىنشىدەن, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنىڭ ستاتيستيكالىق ەسەبى مەن مونيتورينگى جۇيەگە قويىلماعان. ال بۇل ءوز كەزەگىندە قوعام بولىپ كۇرەسىپ جۇرگەن الەۋمەتتىك الىمجەتتىكتىڭ ناعىز زاردابىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. سول سەبەپتى دە ءبىز قازىر جاعدايدىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن باعالاي الماي وتىرمىز. ول مۇمكىن الدىن الۋعا بولاتىن باستاپقى كەزەڭدە بولار, الدە جاعداي قاتاڭ شارانى قاجەت ەتەتىندەي ۋشىعىپ تۇرۋى مۇمكىن».
ءيا, الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭدى «وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ الماستىرۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا بۇگىندە بۇل تەك زاڭ جوباسى عانا. سوندىقتان ءۇمىتتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنا, تىڭ شەشىمدەرىنە ارتۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. بۇل رەتتە, ءتارتىپ ساقشىلارى دا قاراپ جاتقان جوق. اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ وزەكتى تاقىرىبى بولىپ وتىر. كوممۋنيكاتسيا مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ دامۋىنا بايلانىستى جاقىن ادامدارعا قاتىستى جاسالعان اۋىر قوعامدىق رەزونانس تۋدىرىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل بۇزۋشىلىق ۇنەمى ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ نازارىندا. بۇرىن مۇنداي زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى جاسىرىن بولىپ كەلگەن ەدى. شاڭىراعىنداعى ۇرىس-كەرىستى سىرتقا شىعارعىسى كەلمەيتىندەر كوپ بولدى. كەيىن, اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيانىڭ دامۋىمەن مۇنداي جاعدايلار كوپكە بەلگىلى بولا باستادى. تەز ارادا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شاعىمدانۋعا مۇمكىندىك پايدا بولدى. 2017 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ينتەرنەتتە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى بەلگىلى ءبىر ستاتيستيكا جۇرگىزۋ, وقيعانىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستادى. وسىلايشا, 2018 جىلدان باستاپ باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسە كەلە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى انىقتاۋدىڭ ءتاسىلىن وزگەرتىپ, ۆەدومستۆولىق باقىلاۋدى كۇشەيتە تۇستىك», دەپ وتىر ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پوليتسيا پولكوۆنيگى مۇرات بايمۇقاشەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, سول 2018 جىلى بۇرىنعى ءتاسىل بويىنشا 739 بۇزۋشىلىق انىقتالسا, ءتاسىل وزگەرگەننەن كەيىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى 180-گە كوبەيىپ, بۇزۋشىلىق سانى 919-عا جەتىپتى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە ءدال وسى ماسەلە بويىنشا 1000-نان اسا قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, ول 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 14%-عا ارتقانى بەلگىلى بولدى. ال وسى جىلدىڭ وتكەن 9 ايىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتار كورسەتكىشى نەبارى 0,4%-عا ارتىپتى. ەگەر, وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى مەرزىمىندە 758 دەرەك تىركەلگەن بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 761-گە جەتىپتى.
«بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جارتىسىنان كوبىسى ماس كۇيدە جاسالعانى انىقتالدى. سوعان قاراماستان, ىشىمدىككە سالىنىپ زاڭ بۇزۋشىلىققا باراتىنداردىڭ سانى 3,4%-عا ازايعانى بايقالادى. قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ 82%-ىن جۇمىس ىستەمەيتىندەر جاساسا, جاپا شەككەندەردىڭ 53%-ى – ايەلدەر, 6%-ى – كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالار, 40%-ى – اكەلەرىنەن, اعالارىنان, تۋىستارىنان ءزابىر كورگەن ەر ازاماتتار», دەيدى كوميتەت توراعاسى. وسىلايشا, وتكەن 9 ايدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەسىرىنەن ەلىمىزدە 93 ادام كوز جۇمسا (بىلتىر ءدال وسى مەرزىمدە – 92 ادام), دەنساۋلىعىنا اۋىر زاقىم كەلگەندەردىڭ سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3%-عا ارتىپ, 296-عا جەتىپتى (بىلتىر – 288). ال دەنساۋلىعىنا ورتاشا زاقىم كەلگەندەردىڭ سانى بىلتىر دا, بيىل دا 258 ادامدى قۇراپ وتىر.
كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنىڭ وسىمىنە بيىلعى پاندەميا كەزىندەگى حالىقتىڭ وقشاۋلانۋى سەبەپ بولعان سەكىلدى. بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋىنشا, پاندەميا كەزىندەگى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بۇگىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعان كورىنەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار.
«وسى كۇنى پوليتسيانىڭ قۇزىرىندا وتباسىلىق اگرەسسورلارعا قارسى قولدانا الاتىن ناقتى تەتىكتەرى بار. وسىلايشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى الىمجەتتىك تانىتۋعا بەيىم ازاماتتارمەن جەكە-دارا پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزە الادى. جىل باسىنان بەرى تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى بويىنشا 19 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. 62 مىڭنان استام قورعاۋ نۇسقامالارى شىعارىلدى. بۇل – وتە جوعارى كورسەتكىش. سونىمەن قاتار 8 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا ەرەكشە تالاپ قويىلدى. سونىڭ ىشىندە, 5 مىڭنان استام ادامعا الكوگول ونىمدەرى مەن ەسىرتكى زاتتارىن قولدانۋعا تىيىم سالىندى. پاندەميا جاعدايىندا ەسەپتە تۇرعان ازاماتتاردى قاشىقتان باقىلاۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى قولدانىلدى (الەۋمەتتىك مەسسەنجەرلەر ارقىلى بەينەقوڭىراۋ شالۋ). كارانتين كەزەڭىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كورگەندەر ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا اكىمدىكتەر قوناقۇي قورىنىڭ ەسەبىنەن ۋاقىتشا بەيىمدەلۋ ورىندارىن ازىرلەدى. ولاردىڭ جالپى سانى 200 توسەكتىك ورىنعا جەتتى», دەيدى م.بايمۇقاشەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپتى. وسىلايشا بۇگىندە ەل اۋماعىندا 38 داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە, 29 ورتالىقتا پانالاي تۇرۋعا بولاتىن ورىن بار. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جىل باسىنان بەرى اتالعان ورتالىقتارعا 8,5 مىڭنان استام ادامدى جىبەرىپتى.
P.S. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەيدى حالقىمىز. بالا ايتقانىڭدى ەمەس, ىستەگەنىڭدى ىستەمەۋشى مە ەدى؟ ارينە, وتباسى بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى عوي. بىراق اكەسى بالانىڭ ءوزىن, نە بولماسا ونىڭ اناسىن ۇرىپ جاتسا ونى كورگەن بالدىرعان كۇن ەرتەڭ-اق اكەسىنىڭ ىستەگەنىن ىستەمەسىنە كىم كەپىل؟ ەلدى ەلەڭدەتەتىن دە وسى جايت. الىمجەتتىك – الەككە, ۇرىس-كەرىس – زورلىق-زومبىلىققا اينالىپ بارادى. وزەكتى ورتەيتىنى دە – وسى...
