ادامي كاپيتالدىڭ ورنىقتى ەكونوميكالىق دامۋعا وزىندىك, كوبىنەسە اۆتونومدى اسەرى بار. ادام كاپيتالى دەگەنىمىز, بۇل – الدىمەن ءوزى, ەكىنشىدەن جۇمىس بەرۋشى جانە ۇشىنشىدەن بۇكىل قوعام ءۇشىن ادامعا جاسالعان العاشقى ينۆەستيتسيالار مەن اعىمداعى شىعىنداردان اسىپ تۇسەتىن جانە باسقا دا پايدالى اسەرلەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىلىم, بىلىك جانە داعدىلاردىڭ تانىمدىق جيىنتىعى. كومپيۋتەرلىك تاجىريبە جانە شەت تىلدەرىن ءبىلۋ داعدىلارى, ىزدەنىمپازدىق پەن تالاپشىلىق, ۇلكەن الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك, ىجداhاتتى ىزدەنىستەر ەڭبەك ونىمدىلىگىنە اسەر ەتەتىن ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزگى كومپونەنتتەرى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا باتىس ەلدەرىندەگى جوعارى ءبىلىمنىڭ قارقىندى دامۋى ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنان اسىپ, ەكونوميكالىق قۇلدىراۋعا الىپ كەلەدى دەگەن سىنشىلاردىڭ قورقىنىشى راستالمادى. ءبىلىم كونسالتينگ, زاڭ قىزمەتتەرى, قارجىلىق قىزمەتتەر جانە ت.ب. الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرگە جاۋاپ بەرىپ, دامىعان ەلدەردىڭ ءىجو-ءنىڭ بىرتىندەپ تولىقتىرۋ ەلەمەنتىنە اينالدى.
پاندەميا كەزىندە الدا تۇرعان بۇرىن سوڭدى قولعا الىنىپ كورمەگەن تاريحي مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى ادامي كاپيتالدى قالىپتاستىراتىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ءرولى ماڭىزدى. حالىققا ءبىلىم بەرۋ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قوزعالتقىش كۇشىنە اينالۋى قاجەت. بولاشاقتى بولجاماي, ءبىلىمنىڭ قوعامدىق دامۋدا اتقاراتىن ورنى انىقتالماي, ەشقانداي ستراتەگيا قۇرىلمايدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى دەپ قانا ەمەس, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ, ءال-اۋقاتىنىڭ ناقتى جوعارىلاۋى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى, ەكونوميكالىق ءوسۋدى جەدەلدەتۋ, تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى جانە ەلدىڭ جاھاندىق پوزيتسياسىن نىعايتۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق ادامي كاپيتالدى ساپالى جانە ساندىق جاعىنان دامىتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ.
الەمدىك اۋقىمدا ورىستەپ جاتقان تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق پروتسەستەر ادامداردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋىنەن, تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ, بيوينجەنەريا مەن جاڭا ماتەريالداردىڭ دامۋىنان تۋىنداعان رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر قارساڭىندا تۇر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, 10 جىلدان كەيىن قازىرگى جۇمىس ورىندارىنىڭ كەم دەگەندە 15%-ى جوعالىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ءدال وسىنداي سەبەپتەردەن ەكونوميكا سالالارىنداعى پايداكۇنەمدىك ەڭبەك مازمۇنىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرۋىنىڭ, جاڭا ماماندىقتاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ ىقتيمالدىعى وتە جوعارى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قوعامدىق ءومىردىڭ باسقا سالالارىندا, سونىڭ ىشىندە مادەنيەت سالاسىندا دا بولادى. قازىرگى جاعدايدا الەۋمەتتىك جۇيەلەردىڭ دامۋى كوبىنە ادامداردىڭ بەلسەندىلىگىمەن انىقتالادى. بۇل الەۋمەتتىك ۇتقىرلىقتى ارتتىرۋدى, قوعامداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋدى قاجەت ەتەدى. وسى جاعدايدا ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك كوبىنە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ەكونوميكالىق ساياساتقا بايلانىستى. تۇپتەپ كەلگەندە, الەمدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستاردىڭ بىرىنە اينالۋدا.
نەگىزى كەڭەستىك قوعامدا قالىپتاسقان قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ الەۋەتى وتە قۋاتتى. الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ QS حالىقارالىق رەيتينگىندەگى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندار سانى 10-عا دەيىن ءوستى. Times Higher Education رەيتينگىنە العاش رەت ەكى قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورنى كىردى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (OECD) ورتا مەكتەپتەگى ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتايتىن PISA (Programme for International Student Assessment) رەيتينگىن ءۇش جىلدا ءبىر رەت تۇزەدى. ورتا مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىنا ارنالعان PISA رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ ورنى جوعارى. الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ 77 وقۋلىعى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, باسىلىپ شىعارىلدى. وسى جىلدان باستاپ كوللەدج وقىتۋشىلارى بىلىكتىلىك ساناتتارىن كوتەرىپ, بىلىكتىلىك ساناتى بەرىلگەننەن كەيىن لاۋازىمدىق جالاقىسىنىڭ 30-دان 50 پايىزىنا دەيىن قوسىمشا اقى الاتىن بولادى. بيىل 9 ايدا قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 85,7%-عا ارتتى. بۇل فاكتىلەر قوعامداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە دە كەڭ قارقىن بىتىرەتىن ساۋاتتىلىق, بىلىمدىلىك دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعىنىڭ ۇلتتىق دامۋعا ناقتى اسەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن كورسەتەدى.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قۇرعان وسىنداي وراسان زور الەۋەت تۇرعىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىندا كورىنىس تابۋى قاجەت. كوپ نارسەنى وقىتىپ ۇيرەتكەنىمىزبەن ناتيجەcى جوعارى بولۋ ءۇشىن ونىڭ كەيبىرى اسا قاجەت ەمەس بولار, مۇمكىن. ءوزىمىز كۇندەلىكتى ومىردە بايقاپ جۇرگەندەي, ەڭبەك ونىمدىلىگى تەك كاسىبي داعدىلارعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادامداردىڭ بويىنداعى تۋا بىتكەن جانە ءومىر بويى جيناقتاعان قابىلەتتەرىنە, جاڭا نارسەلەردى قانشالىقتى تەز يگەرۋىنە جانە جۇمىس بارىسىندا تۋىندايتىن مىندەتتەردى قانشالىقتى شەبەر شەشەتىنىنە بايلانىستى.
ارينە, الدەقاشان الىنعان فۋندامەنتالدى ءبىلىم جاڭالىقتارعا تەز بەيىمدەلۋگە ىقپال ەتەدى. بىراق جاس ۇلعايعان سايىن كەز كەلگەن قايتا قۇرۋ قيىنداي تۇسەدى. زاماناۋي جانە جوعارى ءونىمدى جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جاعدايىندا قازاقستاندىق تۇرعىن حالىقتىڭ فورمالدى جوعارى ءبىلىم الەۋەتى تولىق كولەمدە كاپيتالداندىرىلماعان.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بەلگىلى ءبىر داعدىلاردى, بىلىمدەر مەن كوزقاراستاردى قامتاماسىز ەتەدى. بىراق ولار كەيدە «ساپاسىز» بولىپ شىعادى. سوندىقتان ەكونوميكالىق ءوسۋدى جەدەلدەتۋگە ىقپال ەتپەيدى نەمەسە ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيدى, بولاشاققا ەمەس وتكەنگە باعدارلانعان بولۋى مۇمكىن. ەكونوميكا ينستيتۋتتارىنىڭ السىزدىگىنىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن فورمالدى ءبىلىمنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگىنەن اۋقاتتىلار مەن جوق-جىتىكتەر اراسىنداعى الشاقتىق ءوربيدى. سونداي-اق ەكونوميكالىق وسۋگە توسقاۋىل بولاتىن ينستيتۋتسيونالدىق كەدەرگىلەر: بۇرمالانعان كاسىپكەرلىك ىنتالاندىرۋ, باسەكەلەستىكتى باسۋ, قوعامنىڭ بيلىككە سەنىمىنىڭ تومەندەۋى, كاپيتال مەن نەسيە تارتۋداعى قيىندىقتار جانە ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمسىزدىگى.
ەلىمىزدىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى ادامنىڭ جاسى مەن جالاقىسى اراسىنداعى بايلانىس, فاكتىلەر جانە ەرەكشەلىكتەر قانداي؟ دامىعان ەلدەردە جالاقى ەڭبەك ءوتىلىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە ۇدەۋى بىرتىندەپ تومەندەگەن قارقىنمەن مونوتوندى وسكەندىگى تۋرالى كوپتەگەن ەمپيريكالىق دالەلدەر بار. بۇل قۇبىلىس بىرقاتار ىقپالدى ەكونوميكالىق تەوريالار كومەگىمەن تۇسىندىرىلەدى, ونىڭ اراسىندا ادامي كاپيتال تەورياسى ەرەكشە ورىن الادى.
الايدا از دامىعان ەلدەردە جۇرگىزىلگەن سوڭعى زەرتتەۋلەر مۇنداي تۇجىرىمداردىڭ امبەباپتىعىن دالەلدەي المادى. زەرتتەۋلەر تۇجىرىمى ەڭبەك ءوتىلىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە جالاقىنىڭ ءاردايىم مونوتوندى تۇردە وسەتىنىنە كۇمان كەلتىرەدى. 20 جانە 30 جاس اراسىنداعى ادامداردىڭ جالاقىسىنىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالادى. 30 جاستان اسقان سوڭ جالاقى تەز تومەندەي باستايدى. بۇل قۇبىلىستى ادام كاپيتالىنىڭ ءارتۇرلى كومپونەنتتەرىندەگى جاس ەرەكشەلىكتەرىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىستەرىن تالداۋ ارقىلى تۇسىندىرۋگە بولادى. فورمالدى ءبىلىم دەڭگەيى, جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى وقۋ مەن قايتا دايارلاۋدىڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنى, كوگنيتيۆتى جانە كوگنيتيۆتى ەمەس داعدىلاردىڭ ورنىقتى دامۋى, الىنعان بىلىمدەر مەن داعدىلاردى كۇندەلىكتى جۇمىستا قولدانۋ دارەجەسىنىڭ ارتۇرلىلىگىنە بايلانىستى.
ادەتتە دامىعان ەكونوميكالاردا بايقالعان ستاندارت – جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ەڭبەكاقىسى بارلىق جۇمىس ءوتىلى ۋاقىتىندا ۇدەۋى ازاياتىن بولسا دا, مونوتوندى تۇردە وسەدى. بۇل ەرەكشەلىكتى ادام كاپيتالى, «ىزدەنىس» جانە «كەيىنگە قالدىرىلعان سىياقى» تەورياسى شەڭبەرىندە تۇسىندىرۋگە بولادى. ەلىمىزدە ەڭبەكاقى جۇيەسىندە تابىستىڭ ەڭ جوعارعى شاماسى ەرتە قالىپتاسادى, ونى ساقتاپ تۇراتىن مەزگىل قىسقا, ال ادامنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن ەڭبەكاقى سوماسىنىڭ تومەنگە قۇلدىراۋى باستالادى.
ءبىز بۇل جاعدايدى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وتپەلى سيپاتىمەن جانە ادامي كاپيتالدى يەمدەنۋ ۋاقىتى بويىنشا ءارتۇرلى وندىرىستىك قۋات قالىپتاسقان كەڭەستىك جانە پوستكەڭەستىك كەزەڭگە بولىنۋمەن بايلانىستى قۇبىلىس دەپ بولجايمىز. ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن, تابىسى ورتاشا ەلدەردە ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار جالپى ءبىلىم بەرۋ اياقتالعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق توقتاپ قالۋى مۇمكىن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەڭبەك نارىعىندا قاراپايىم تەحنولوگيانى قولداناتىن جۇمىس ورىندارى باسىم بولسا, جۇمىسشىلارعا ءومىر بويى جاپپاي ءبىلىم الۋدىڭ قاجەتى جوق.
ماسەلەن, ءوز دەڭگەيىنە سايكەس جارىستارعا ۇنەمى قاتىسپايتىن سپورتشى سپورتتىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جوعالتادى. ادام كاپيتالىنا قاتىستى جاعداي دا سولاي: ەگەر ادام كاپيتالى تولىق كولەمدە جانە ماقساتىنا ساي پايدالانىلماسا, وندا ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ول ەروزياعا ۇشىرايدى. ويتكەنى, ادامي كاپيتال دا بارشا كاپيتال سياقتى. ونى ۇقىپتى پايدالانۋ قاجەت.
ەگەر ادامنىڭ كۇندەلىكتى اتقارىپ جۇرگەن جۇمىسى العان ءبىلىمىن قاجەت ەتپەسە (شامادان تىس كوپ ءبىلىم العاندار), وندا ديپلوم جايىنا قالادى, ال ارتىق ءبىلىم بىرتىندەپ جوعالادى. ارقايسىمىز ينجەنەردىڭ كۇزەتشى نەمەسە تاكسي جۇرگىزۋشىسى, ال مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ ساتۋشى, كۇتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەي باستاعانى, ياعني قاراپايىم ماماندىقتارعا اۋىسقانى تۋرالى وقيعالاردى ەستىگەن بولارمىز. بۇل سايكەسسىزدىك جاپپاي جوعارى ءبىلىم بەرەتىن كوپتەگەن ەلدەرگە ءتان.
پاندەميا جاعدايىندا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ستراتەگياسى الەمدەگى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق شارتتارىنا نەگىزدەلۋى قاجەت. پاندەميا, ەپيدەميالار, سونداي-اق تابيعي اپاتتار مەن تەرروريستىك اكتىلەر مەملەكەتتىڭ بارلىق تۇرعىندارىنا ءبىر مەزەتتە جانە بىردەي اسەر ەتپەيدى. توتەنشە جاعدايلارعا مەملەكەتتەردىڭ گەوگرافيالىق ورنى, اۋقىمى جانە تۇرعىن حالىقتىڭ باسقالارعا ۇقساي بەرمەيتىن قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى اسەر ەتەدى. ءار تاراپتا ءارتۇرلى. پاندەميا ءتۇرلى ايماقتاردا, مەملەكەتتەردە ادام كورمەگەن شاپشاڭدىقپەن ەتەك جايىپ ورشىسە دە ونىڭ تارالۋىنىڭ ءتۇرلى فازاسى بولادى. ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيىندەگى ايىرماشىلىقتار, ەلدىڭ جانە ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە, سونىڭ ىشىندە پاندەمياعا دەن قويۋدىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى. ادەتتە, ءىرى قالالاردا ءولىم-ءجىتىم سانى شەكتەن تىس كوپ. دالىرەك ايتساق, الەمنىڭ ءۇش ەلىندە: ۇلىبريتانيا, يسپانيا جانە يتاليادا اپاتتى جاعدايدىڭ شەگى ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى بولدى. سونىمەن بىرگە الەمدەگى 8 ەلدىڭ 12 قالاسىندا ءولىم-ءجىتىم سانى ورتاشا مەجەدەن اسىپ كەتتى. پاندەميانىڭ كونتسەنتراتسياسىن ولشەۋ ءۇشىن ءولىم-ءجىتىم مولشەرىنىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەگى قالىپتى مولشەرىمەن ارا قاتىناسىن سالىستىرۋعا بولادى. ناقتىلار بولساق, COVID-19-دان ءولىم-ءجىتىمنىڭ ەڭ جوعارى شاماسى 2020 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ مامىر ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىنگى كەزەڭدە پاريج قالاسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ سانىنىڭ نورمادان اسۋى جالپى فرانتسياعا قاراعاندا 1,4 ەسە, مادريدتە يسپانيامەن سالىستىرعاندا 2 ەسە, ال نيۋ-يوركتە اقش-قا قاراعاندا 3,4 ەسە كوپ بولدى. وسىدان ەپيدەميانىڭ كۇشىن, ەڭ الدىمەن, جەكەلەگەن ءىرى قالالار ءۇشىن جان-جاقتى, بايىپپەن باعالاۋ كەرەك ەكەندىگى انىق بولدى.
ەگەر ءبىز شىنىمەن پاندەميانىڭ قالاي تارالىپ جاتقانىن تۇسىنگىمىز كەلسە, ايماقتار, اۋداندار مەن ءىرى قالالار بويىنشا دەرەكتەردى تالداۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە COVID-19 كەزىندە ءولىم-ءجىتىمنىڭ ءوسۋ ينديكاتورلارىنىڭ شاشىراپ وزگەرۋى ەپيدەميانىڭ تارالۋىن تەجەيتىن اكىمشىلىك, سانيتارلىق-گيگيەنالىق جانە مەديتسينالىق شارالار جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ جاسالۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى.
دامىعان ەلدەردىڭ 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا پاندەميانى تەجەۋدەگى ەندى تۋىنداپ جاتقان ۇيىمداستىرۋشىلىق تاجىريبەسىن, تەحنيكالىق جانە قارجىلىق كومەكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ ەلىمىزدەگى ادامي كاپيتالدى ساقتاپ قالۋ ىسىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەر ەدى.
پاندەميا كەزىندە نارىق قاعيدالارى بويىنشا ۇيىمداسقان تاۋەلسىز الەۋمەتتىك توپتاردىڭ كوڭىل كۇيىن ۋاقىتشا قيىندىقتاردىڭ جەتەگىندە جىبەرمەي, حالىقتىڭ ادامي كاپيتالىن ءتيىمدى قولدانۋ كەرەك. ادامي كاپيتالدى ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا تەك قانا ينۆەستيتسيا قۇيۋ جولىمەن تىڭايتۋعا تىرىسۋ ۇلتتىق دامۋىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىنا جاۋاپ بەرە المايدى. ەندى مەملەكەتتەر ۇيرەنشىكتى ۇردىستەر اۋقىمىندا ءومىر سۇرە المايدى. ەڭبەكتىڭ تسيفرلانۋىنا بايلانىستى تالاي نارسەنى ۇيرەنۋگە تۋرا كەلەدى.
تۇرعىن حالىقتى بيزنەسكە باۋلىماي, نارىقتىق, يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە يكەمدەمەي ۇلتتىق دامۋ جولىنا تۇسە المايمىز جانە ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتە المايمىز.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەدەلدەتە دامۋىنا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ وسۋىنە شەشۋشى ۇلەستى تەك ادام كاپيتالى قوسا الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن دەر كەزىندە قولعا الىنعان دەموگرافيالىق قيىندىقتاردى دا جەڭىلدەتۋ ادامي كاپيتالدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدىرۋمەن ورايلاس شەشىلۋى قاجەت. ادامي كاپيتالدى – نارىقتىق قۇندىلىق رەتىندە دامىتۋ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ دە بىردەن-ءبىر كەپىلى.
ءلاززات سپانقۇلوۆا,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
الماتى
