ءال-فارابي ەسىمىن الەمگە ايگىلەگەن كورنەكتى عالىم اقجان ماشانوۆ ەكەنى كوپكە ءمالىم. ىرگەلى وقۋ وشاعىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ء ال-فارابي حالىقارالىق ورتالىعىندا الەمگە ءال-ماشاني دەگەن اتپەن تانىمال فارابيتانۋشىنىڭ جارقىراعان ءبيۋستى اشىلعانىن ايرىقشا اتاي كەتكەن ءجون. مەملەكەتتىك حاتشى سالتاناتتى راسىمدەگى قۇتتىقتاۋ سوزىندە ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى ءال-ءفارابيدىڭ قازاقستان اۋماعىندا, وتىراردا ءبىر كەزدەرى فارابي دەپ اتالعان قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ ەجەلگى مادەني ورتالىعىندا دۇنيەگە كەلگەنىن الەمگە عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەگەن قازاقستاندىق فارابيتانۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىنىڭ ەرەكشە ۇلەسىن اتاپ ءوتتى.
وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن 1975 جىلى يۋنەسكو قامقورلىعىمەن الماتى قالاسىندا ء ال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق فورۋم وتكىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى قازاقستاندىق عالىمنىڭ باعا جەتپەس ەڭبەگىنىڭ مويىندالۋىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى بولعانى انىق. دوڭگەلەك ۇستەل فورماتىندا وتكەن عالىمدارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا قىرىمبەك كوشەرباەۆ ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ كەيبىر قورىتىندىلارىن شىعارىپ, مەرەيتويلىق جىل يۋنەسكو قامقورلىعىمەن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ وتىلگەنىنە توقتالدى.
– تاعىلىمى مول تاريحي جىل دا اياقتالىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ حالىققا جاساعان بيىلعى جولداۋىندا «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن» قالىپتاستىرۋ بويىنشا بارشامىزدىڭ الدىمىزعا اسا ماڭىزدى مىندەت قويدى. بۇل ورايدا, كەز كەلگەن باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەتىن ءارى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرگەن ۇرپاق قالىپتاستىرۋدا ءال-فارابي بابامىزدىڭ مۇرالارىن جاستاردىڭ بويىنا بارىنشا ءسىڭىرۋدىڭ ءمانى ەرەكشە زور. سونىمەن قاتار, ۇلى ويشىل دۇنيەگە كەلگەن ۇلى دالا توسىندە وتاندىق عىلىمدى وركەندەتۋ دە وتە وزەكتى ماسەلە. ءال-فارابي بابامىز وسىدان مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەنىڭ ماڭگىلىگىن, تانىمنىڭ بولمىسقا تاۋەلدىگىن ايقىنداپ پاراسات تۋرالى ءىلىمدى ساراپتاپ, سارالادى. سول زامانداردىڭ وزىندە دالا كەمەڭگەرى «عىلىمدار تىزبەگى», «بەسىنشى تراكتات», «مەديتسينا كانونى», «قايىرىمدى قالا», «ريتوريكا», «باقىتقا جول سىلتەۋ», «ۆاكۋم تۋرالى» جانە باسقا دا ونداعان ىرگەلى ەڭبەكتەر جازعانىن ەسكەرسەك, ۇلى بابا ۇرپاقتارى قازىرگى تاڭدا تاريحي ءارى تابيعي ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. ءال-ءفارابيدىڭ مەرەيتويلىق جىلىندا وتكىزىلگەن بارلىق ءىس-شارالار قازىرگى زامانعى ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, يننوۆاتسيا جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرىپ وتىرعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ءال-فارابي شىعارماشىلىعىن پانارالىق زەرتتەۋ جانداندىرىلدى, سونىڭ ارقاسىندا الەمدىك فيلوسوفيا مەن عىلىم كونتەكستىندە ءال-ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىنىڭ باستى يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرىنىڭ قازىرگى مازمۇنىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا, – دەدى قىرىمبەك كوشەرباەۆ.
ۇلى ويشىل مۇراسىنىڭ نەگىزىندە ادامنىڭ رۋحاني-زياتكەرلىك جەتىلۋى پاراديگماسى مەن ىزگىلىكتى قوعام قالىپتاستىرۋ ستراتەگياسى ايقىندالا تۇسەتىنىن ايتقان مەملەكەتتىك حاتشى, مەرەيتويلىق جىلدىڭ قيسىندى اياقتالۋ شاراسى الەم عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتەتىن حالىقارالىق ونلاين-فورۋمدا قورىتىندىلاناتىنىن جەتكىزدى.
پاندەمياعا قاراماستان, قازاقستاندىق فارابيتانۋشىلار مەن عىلىمي قوعامداستىق ۇلى عالىمنىڭ مۇراسىن ەلدە جانە بۇكىل الەمدە كەڭىنەن ناسيحاتتاپ دارىپتەۋ بويىنشا وراسان زور جۇمىس اتقارعان.
مەرەيتويلىق ءىس-شارالارعا قاتىسۋعا حالىقارالىق قوعامداستىق جانە اكادەميالىق ورتا كەڭ اۋقىمدا تارتىلدى, ولاردىڭ ىشىندە بۇۇ مەن يۋنەسكو, يىۇ, تۇركسوي, ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق شەتەلدىك جەتەكشى فارابيتانۋشى عالىمدار بار. شەتەلدەگى قازاقستاننىڭ ەلشىلىكتەرىمەن جانە ءال-فارابي ورتالىقتارىنىڭ قولداۋىمەن جانە جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرلەسىپ – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى, دجاۆاحارلال نەرۋ ۋنيۆەرسيتەتى, ستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى, كاپوديستري اتىنداعى افينا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, سوفيا ۋنيۆەرسيتەتى, داماسك ۋنيۆەرسيتەتى, ەگيپەت ۋنيۆەرسيتەتى جانە باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرقاتار حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. ءال-ءفارابيدىڭ مەرەيتويى ءۇندىستان, سينگاپۋر, مالايزيا جانە يندونەزيادا اتالىپ ءوتتى. حالىقارالىق ءىس-شارالارعا الەمنىڭ 50 ەلىنىڭ اتىنان 100-دەن استام ۋنيۆەرسيتەتتەردەن جانە تاعى باسقا ۇيىمداردان 12 مىڭنان استام ادام قامتىلعان.
ەل كولەمىندە ونلاين رەجىمدە 60-تان استام كونفەرەنتسيا, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن عىلىمي سەمينارلار وتكەن. ماسەلەن, الەۋمەتتىك جەلىلەردە اشىق قولجەتىمدىلىكپەن «پاراساتتىلىق ساعاتى» جالپىرەسپۋبليكالىق اكتسياسى, ء«ال-فارابي جانە قايىرىمدى قوعام» اتتى ۆيدەودارىس, «ەكىنشى ۇستاز» ونلاين ۆەب-سەمينارلار سەرياسى جۇرتشىلىققا جول تارتقان. «قايىرىمدى قوعام» چەللەندجىنە الەمنىڭ 7 ەلىنەن كەلگەن شەتەلدىك ستۋدەنتتەرمەن قوسا, قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 14 مىڭعا جۋىق ستۋدەنتى قاتىسىپتى. ء«ال-فارابي» حالىقارالىق پاندىك وليمپياداسىندا الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ 10 ەلىنەن 9,5 مىڭنان استام مەكتەپ وقۋشىسى باق سىناعان. وليمپيادا جەڭىمپازدارىنا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا وقۋعا 40 ءبىلىم گرانتى ءبولىندى.
سونىمەن قاتار, ءال-فارابيگە ارنالعان 7 مونوگرافيا, دانىشپاننىڭ دايەكسوزدەر جيناعى, «قايىرىمدىلىق» ويلارى مەن ناقىل سوزدەرى قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كوردى. ءال-ءفارابيدىڭ بۇرىن جاريالانباعان ءۇش تراكتاتى اراب تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىلعان.
كەزدەسۋ اياسىندا الەمدە تۇڭعىش رەت جارىق كورگەن ء«ال-فارابي» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ەنتسيكلوپەديانىڭ مازمۇنى تاريحي دەرەكتەر, مالىمەتتەر, گەوگرافيالىق نىساندار, ومىرباياندىق مالىمەتتەر, ويشىلدىڭ ءومىر جولى مەن عىلىمي مۇرالارىن (تراكتاتتارى مەن ولارعا تۇسىندىرمەلەر), ۇعىمدار مەن تەرميندەر, اراب-مۇسىلمان رەنەسسانس كەزەڭىندەگى بەلگىلى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن قامتيدى. وندا زاماناۋي زەرتتەۋشىلەر مەن قازاقستاندىق فارابيتانۋشىلار, سونداي-اق, يسلام فيلوسوفياسى, ءدىن, مادەنيەت, عىلىم جانە ءبىلىم ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن بارشا عالىمدار تۋرالى بيبليوگرافيالىق مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن.
مەملەكەتتىك حاتشىعا سونىمەن قاتار مەرەيتويلىق جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستاندا جانە شەت ەلدەردە ۇيىمداستىرعان جانە وتكىزگەن نەگىزگى وقيعالار مەن ءىس-شارالاردى قامتيتىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمى» فوتوالبومى ۇسىنىلدى. وندا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇلى ويشىلدىڭ رۋحاني مۇراسىن تانىمال ەتۋ, زەرتتەۋ, زەردەلەۋ, ناسيحاتتاۋ جانە ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى جوبالارى مەن باستامالارى تۋرالى باياندالادى. كىتاپ تەك فارابيتانۋشى عالىمدار مەن عىلىمي قوعامداستىقتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وقىرمانداردىڭ كەڭ اۋقىمى ءۇشىن دە قىزىقتى دەرەكتەرمەن تولىعا تۇسكەن.
بۇگىندە سيريانىڭ داماسك قالاسىندا ۇلى عۇلامانىڭ ۆيزيت ورتالىعى مەن مۋزەيى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل تۋرالى بايانداعان قازۇۋ رەكتورى عالىم مۇتانوۆ: «ول ورتالىقتا قازۇۋ بولىمشەسى اشىلادى. اتالعان بولىمشەدە بيىل عىلىمي جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىراتىن بولامىز. جەكە تۇلعانىڭ ينتەللەكتۋالدى جانە ادامگەرشىلىكتى كەمەلدەنۋىنىڭ تۇتاستىعى جونىندەگى ءال-فارابي يدەياسىن جان-جاقتى تاراتۋعا بۇگىندە الەمنىڭ 12 ەلىنەن اشىلعان ءال-فارابي ورتالىقتارى قوسىلدى. بۇل ورتالىقتار جانىنان قازۇۋ فيليالدارىن اشۋ جۇمىستارى قولعا الىندى», دەپ اتاپ ءوتتى.
كەزدەسۋ سوڭىندا قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى قازاقستاندىق عالىمدارعا قاجىماس عىلىمي ىزدەنىستەرى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىرىپ, جاڭا تابىستار تىلەدى. ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار ءال-فارابي شىعارمالارى جانە ول تۋرالى جاڭا باسىلىمدار كورمەسىمەن, سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار قورىمەن جانە كىتاپحانانىڭ تاقىرىپتىق زالدارىمەن, ءال-فارابي مۇراجايىنىڭ جاڭارتىلعان ەكسپوزيتسيالارىمەن تانىستى.
قر مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ساپارى اياسىندا پان گي مۋن اتىنداعى تۇراقتى دامۋ ينستيتۋتى مەن ءتورتىنشى مەرزىم قاتارىنان قازۇۋ باسقارىپ كەلە جاتقان بۇۇ-نىڭ «اكادەميالىق ىقپال» باعدارلاماسىنىڭ عالامدىق حابىنىڭ جاڭارتىلعان كەڭسەسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. سونداي-اق, قىرىمبەك كوشەرباەۆ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە زاماناۋي ءىت-تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ جاساعان بىرقاتار زەرتتەمەلەرىمەن تانىستى.
الماتى
