حوسە كاررەراس استانادا ءان شىرقادى
بويىمىز ۇيرەنىپ بارادى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ سىندى اتى جەر جارعان ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتكەنىنە دە, سول ۇيىمنىڭ ون ءبىر جىلدان بەرى شاقىرىلماي جۇرگەن ءسامميتىنىڭ استانادا وتكەنىنە دە, ازيادانىڭ ويداعىداي ۇيىمداستىرىلىپ, وندا قازاقستان قۇراماسىنىڭ تاماشا جەڭىسكە جەتكەنىنە دە, ەلىمىزدىڭ الەمدەگى جوعارى دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا جەتكەنىنە دە, استانانىڭ دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ داڭقتى كورمە – ەكسپو-نى وتكىزۋ قۇقىنا قولى جەتكەنىنە دە, بوكستان الەم چەمپيوناتىنىڭ الماتىدا وتكەنىنە دە, جۇدىرىقتى جىگىتتەرىمىزدىڭ كوماندالىق ەسەپ بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ءبىرىنشى ورىنعا جەتكەنىنە دە... قىسقاسى, بارىنە دە تاڭدانۋدان قالىپ بارامىز. وسىنىڭ ءبارى وسىلاي بولۋعا ءتيىستى سياقتى كورىپ بارامىز.
ارينە, ارتىق ماقتان ادامعا دا, مەملەكەتكە دە جاراسپايدى.
حوسە كاررەراس استانادا ءان شىرقادى
بويىمىز ۇيرەنىپ بارادى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ سىندى اتى جەر جارعان ۇيىمعا ءتوراعالىق ەتكەنىنە دە, سول ۇيىمنىڭ ون ءبىر جىلدان بەرى شاقىرىلماي جۇرگەن ءسامميتىنىڭ استانادا وتكەنىنە دە, ازيادانىڭ ويداعىداي ۇيىمداستىرىلىپ, وندا قازاقستان قۇراماسىنىڭ تاماشا جەڭىسكە جەتكەنىنە دە, ەلىمىزدىڭ الەمدەگى جوعارى دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا جەتكەنىنە دە, استانانىڭ دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ داڭقتى كورمە – ەكسپو-نى وتكىزۋ قۇقىنا قولى جەتكەنىنە دە, بوكستان الەم چەمپيوناتىنىڭ الماتىدا وتكەنىنە دە, جۇدىرىقتى جىگىتتەرىمىزدىڭ كوماندالىق ەسەپ بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ءبىرىنشى ورىنعا جەتكەنىنە دە... قىسقاسى, بارىنە دە تاڭدانۋدان قالىپ بارامىز. وسىنىڭ ءبارى وسىلاي بولۋعا ءتيىستى سياقتى كورىپ بارامىز.
ارينە, ارتىق ماقتان ادامعا دا, مەملەكەتكە دە جاراسپايدى.سونىمەن بىرگە, قولدا باردىڭ قادىرىن, باستاعى باقتىڭ باعاسىن بىلگەن دە جاقسى. مۇنىڭ ءبارى وزدىگىنەن كەلىپ جاتپاعانىن, بىرەۋ ءبىزدى جارىلقاپ بەرىپ جاتپاعانىن تۇسىنگەن دە جاقسى. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدەگى ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسى. دالادا دا, قالادا دا توگىلگەن تەردىڭ ارقاسى. اتا-بابامىزدان ميراسقا قالعان كەڭ-بايتاق, استى دا, ءۇستى دە بايلىققا تولى جەردىڭ 
ارقاسى, سول جەرگە يەلىك ەتىپ, بەرەكەلى, تىنىشتىقتى, تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدىڭ ارقاسى, سول ەلدى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ىنتىماقتا ۇستاپ, ءبىر بيىكتەن ءبىر بيىككە باستاپ بارا جاتقان ەردىڭ ارقاسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلدىكتى ەڭسەلەنتۋ, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋ جولىنداعى قايراتتى دا قۇتتى قادامدارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋى. ءدال بۇگىن سول وقيعاعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تەڭگەنىڭ ەنگىزىلگەنىنە 20 جىل تولىپ وتىر. وسى مەرەيلى داتاعا وراي الدىڭعى كۇنى «استانا وپەرا» ساحناسىندا تاماشا كەش ۇيىمداستىرىلدى. ءوزىنىڭ 90 جىلدىعىن دا قاتار اتاپ وتكەن قازاقستان حالىق بانكى ول كەشتى «حالىقتىق مەرەيتوي» دەپ اتاپتى. ءيا, شىن مانىندە حالىقتىق مەرەيتوي بولدى «استانا وپەرادا».
وسىدان جەتى جىل بۇرىن استانادا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى اشىلىپ ەدى. سول وقيعاعا وراي ۇيىمداستىرىلعان «الەمدىك جۇلدىزدار استانادا» اتتى حالىقارالىق فەستيۆالدە ءدۇيىم دۇنيە پريمادونناسى, اتاقتى وپەرا ءانشىسى مونتسەررات كابالە ءان شىرقاپ ەدى. «بىلە بىلگەن ادامعا بۇل دا ءبىزدىڭ ءبىر بيىگىمىز. جاڭا ونەر وتاۋىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا الەمگە ايگىلى دۇلدۇلدەردى, بۇلبۇلداردى شاقىرۋ ەجەلدەن بار ءداستۇر. زامانىندا نيۋ-يوركتەگى كارنەگي-حوللدى اشقان كۇنى وركەسترگە ديريجەرلىك ەتۋ ءۇشىن امەريكالىقتار جەر تۇبىندەگى سانكت-پەتەربۋرگتەن پ.ي.چايكوۆسكيدى الدىرتقان. قازىر كارنەگي-حولل ءوزىنىڭ ديريجەرلىك پۋلتىنە تۇرعان العاشقى ادام ۇلى چايكوۆسكي ەكەنىن ماقتانىش ەتەدى, مۇنى باعدارلاما قاعازدارىندا ەسكە سالىپ تۇرادى. ۋاقىت العا جىلجىپ, زامان كوشى جالعاسار, اتام قازاق اڭساعان قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن كۇندەر دە كەلەر, ءالى باس قالامىزدىڭ باس ساحناسىنا الەم ونەرىنىڭ تالاي-تالاي جۇلدىزدارى كوتەرىلەر. سوندا ولاردىڭ ەسىنە پيراميدا تورىندە ءان سالعان العاشقى ءانشى ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ۇلى پريمادونناسى دەپ داۋسىز مويىندالاتىن مونتسەررات كابالە بولعانىن ءبىز دە سالارمىز», دەپ جازعان ەكەنبىز «الەمگە ايگىلى ءانشى» ايدارىمەن جاريالانعان «كابالە» اتتى ماقالامىزدا («ەگەمەن قازاقستان», 2006, 5 قىركۇيەك).
مىنە, سول كۇن دە كەلدى. استانادا عاجايىپ تەاتر سالىندى. جاقىندا, 21 قازاندا «استانا وپەرانىڭ» الەمدىك تانىستىرىلىمى ءوتتى. ۆەرديدىڭ «اتتيلا» وپەراسىنان كەيىن بۇگىندە اتى مۋزىكا الەمىندە دۇرىلدەپ تۇرعان حاس شەبەر, دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ اتاقتى تەاترلاردىڭ وركەسترلەرىنە ديريجەرلىك ەتكەن ۆالەري گەرگيەۆ ەلباسىمىزعا قاراتىپ بىلاي دەدى: «ەڭ الدىمەن, ارداقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سىزگە راحمەت ايتقىم كەلەدى. ءسىز ەرەكشە
ۇلكەن جۇمىس تىندىرعانسىز. مەن بۇل ەلدە مادەنيەتكە قاندايلىق كوڭىل بولىنەتىنىن بىلەمىن. سىزدەردىڭ بۇگىنگى ومىرلەرىڭىز تاماشا. سىزدەردىڭ ەرتەڭگى ومىرلەرىڭىز كەرەمەت بولادى. مىناۋ سۇلۋلىق, مىناۋ ءسان-سالتانات ەلدىڭ رۋحىنىڭ اسقاقتاۋىنا قىزمەت ەتسىن. مەملەكەتتىڭ مادەني ورلەۋى, رۋحاني ورلەۋى ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىمەن باسەكەگە ءتۇسسىن. قازىردىڭ وزىندە سولاي بولىپ تا جاتىر».
قازىردىڭ وزىندە سولاي بولىپ تا جاتقانىنىڭ ءبىر دالەلى – الدىڭعى كۇنى «استانا وپەرا» ساحناسىندا الەمگە ايگىلى ءانشى حوسە كاررەراستىڭ كونتسەرت بەرۋى.
حوسە كاررەراستىڭ قادىر-قاسيەتىنە جەتۋ ءۇشىن مۋزىكا مامانى بولۋ ءتىپتى دە مىندەت ەمەس. سوناۋ 1990 جىلى ريمدە, فۋتبولدان الەم بىرىنشىلىگى كۇندەرىندە وتكەن ءۇش تەنوردىڭ كونتسەرتى بارشامىزدىڭ جادىمىزدا. كونتسەرت جازىلعان ديسك 13 ميلليون دانامەن تاراپ, كلاسسيكالىق مۋزىكاداعى ەڭ كوپ ساتىلعان ديسك اتانعان. بۇكىل دۇنيەگە تىكەلەي تاراتىلعان كونتسەرتتى جۇزدەگەن ميلليون ادام تاماشالاعان. اتاقتارى جەر جارعان لۋچانو پاۆاروتتي, پلاسيدو دومينگومەن قوسىلا ءان سالعان حوسە كاررەراستىڭ قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان كونتسەرت ەدى ول. سودان ءسال بۇرىن, 1989 جىلدىڭ ۇزىنا بويىندا بۇكىل يسپانيا ەلى گازەتتەرگە كوز تىگىپ, تەلەديدارعا تەلمىرىپ, ءبىر ادامنىڭ تىلەۋىن تىلەگەن. باسپاسوزدە, تەلەارنالاردا سول ادامنىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جايى بيۋللەتەن كۇيىندە بەرىلىپ تۇرعان. ول ادام اياق استىنان اق قان (لەيكەميا) اۋرۋىنا شالدىققان اتاقتى وپەرا ءانشىسى حوسە كاررەراس بولاتىن. ونى اۋىر دەرتتەن بۇكىل يسپانيانىڭ ءمىناجاتتاي ءتىلەۋى الىپ شىققان ەدى سوندا.
يسپانيانىڭ ەر تۇلعالى, ءور رۋحتى تالاي پەرزەنتىن دۇنيەگە اكەلگەن كاتالونيا جەرىندە – بارسەلونادا 1946 جىلى 5 جەلتوقساندا تۋعان حوسە كاررەراس جاستايىنان ءان دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن بالا بولىپ وسەدى. باستى رولدە اتاقتى ءانشى ماريو لانتسا ويناعان " ۇلى كارۋزو" ءفيلمىن كورگەندە ول التى جاستا ەكەن. كينوتەاتردان كەلگەن كۇننىڭ كەشىندە-اق كىشكەنتاي حوسە لەنتاداعى اۋەندەردى قاعىپ الىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرىن ايتىپ, اتا-اناسىن تاڭ قالدىرادى. روبەرتينو لورەتتيدىڭ داۋىسىنا كەلەتىن ديسكانتپەن (بالا جاستاعى بيىك داۋىس) شىرقاعان حوسە 8 جاسىندا بارسەلونانىڭ مۋنيتسيپالدى كونسەرۆاتورياسىندا وقىپ, 11 جاسىندا سونداعى ۇلكەن وپەرا ۇيىندە "بوگەمادا" بىرنەشە اكتىدە اريالار دا ورىندايدى.
سوڭعى شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە حوسە كاررەراس ەسىمى الەمدەگى انسۇيەر قاۋىمعا بارىنشا كەڭىنەن تانىمال بولا ءتۇستى. 1975 جىلعا دەيىن الەمدەگى بارلىق اتاقتى تەاترلاردىڭ ساحناسىندا ءان شىرقاپ ۇلگەرگەن, 28 جاسىنا دەيىن كلاسسيكالىق وپەرا رەپەرتۋارىنان 24 باس پارتيانى ورىنداپ شىققان باسقا ءانشىنى اتاۋ قيىن. بۇگىنگە دەيىن ءانشىنىڭ ديسكوگرافياسىندا تولىققاندى 150 جازبا بار, ونىڭ 50-ءى – وپەرالار, قالعاندارى – وراتوريالار, كلاسسيكالىق رەپەرتۋاردىڭ جەكە كونتسەرتتەرى. بۇل – كەرەمەت كورسەتكىش.
ينتەرنەتتى شۇقىلاپ وتىرساڭىز, "حوسە كاررەراس – پەسن, ليۋششاياسيا يز گلۋبينى دۋشي" دەگەن عۇمىرباياندىق حيكايانى تاۋىپ, وقي الاسىز. حيكايا پاراقتارىنان كاررەراستىڭ ونەرگە ارنالعان ءومىرى, تالانتىنا سەرىك ەتكەن تاباندىلىعى, اۋىر دەرتتى جەڭىپ شىققان ءور كوڭىلى, جاقىن ادامدارىنا جاناشىرلىعى ءسىزدى تاڭداندىرماي, ءتانتى ەتپەي قويمايدى. حوسە كاررەراس ءوز داۋىسىنىڭ اسا باي, وتە تابيعي ءليريزمىنىڭ ارقاسىندا وپەرا ساحناسىنا الابوتەن سەزىمتالدىق الا كەلگەن ءانشى. "استانا وپەرا" ساحناسىنان ءروسسينيدىڭ, دونيتسەتتيدىڭ, ءپۋچچينيدىڭ, دۆورجاكتىڭ, پەننينونىڭ, گيمەنەستىڭ, باسقا دا كومپوزيتورلاردىڭ تاماشا تۋىندىلارىن تامىلجىتا شىرقاعاندا جاسى جەتپىسكە جۋىقتاسا دا داۋىسى سول باياعى سۇلۋلىعىنان ونشا ايىرىلا قويماعان تالانتقا تامسانۋمەن وتىردىق. نە جاسىرارى بار, ءانشى ءوز رەپەرتۋارىنداعى الەمگە بارىنشا تانىمال شىعارمالاردى دا نەگە ورىندامايدى ەكەن دەگەن ويدا بولعانىمىز دا راس. شىركىن, ءانشىنىڭ "كۇنىم مەنىڭ", "سوررەنتوعا كەل قايتىپ" سياقتى نەاپول اندەرىن شىرقاۋىنىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك قوي. تۇمانباي اقىنعا "يتاليا داپتەرىندە" "سوررەنتوعا كەل قايتىپ, كەتپە مەنى مۇڭايتىپ", دەگەن ءاندى ورتادا ءبىر قارا كوز تۇر ايتىپ. مۇنداي قىزدىڭ تىلەگىن قالدىرۋ دا مۇمكىن بە, ءجۇز كەپ كەتەر ەدىم-اۋ سوررەنتوعا ءبىر كۇندە" دەپ كەلەتىن اۋەزدى جولداردى جازعىزعان ونداي تۋىندىلار حوسە كاررەراس رەپەرتۋارىندا مول-اق.
ءانشى تالانتى بۇكىل الەمدە مويىندالعان.
"ول, ءسوز جوق, دانىشپان تۇلعا. ونىڭ ءبىر بويىندا داۋىس, مۋزىكالىق قاسيەت, تۇلعا تۇتاستىعى, ەڭبەكقورلىق پەن كەرەمەت سۇلۋلىق سيرەك توعىس تاپقان. سونىڭ ءبارى ءبىر وزىنە بۇيىرعان. مەن وسىنداي گاۋھاردى العاش بايقاعانىما, ونى الەمگە تانىتقانىما باقىتتىمىن", دەيدى مونتسەررات كابالە.
ء"بىز وتانداستارمىز, مەن ونىڭ وزىمنەن گورى الدەقايدا يسپاندىق ەكەنىن تۇسىنەمىن. بالكىم, مۇنىڭ سىرى ونىڭ بارسەلونادا, ال مەنىڭ مەكسيكادا وسكەندىگىمدە شىعار. بالكىم, ونىڭ ءوزىنىڭ قىزبا-قىزۋلىعىن بەلكانتو مەكتەبىنىڭ داستۇرىنە باعىندىرىپ, باسىپ ۇستامايتىندىعىندا دا شىعار... قالاي دەگەندە دە ءبىز ەكەۋمىز "يسپانيانىڭ ۇلتتىق سيمۆولى" اتاعىن تاماشا ءبولىسىپ كەلەمىز, مەن بۇل اتاق وزىمنەن گورى وعان كوبىرەك تيەسىلى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن", دەيدى پلاسيدو دومينگو.
"عاجايىپ داۋىس. مۇمكىن, مەنىڭ ءوز ومىرىمدە ەستىگەن ەڭ سۇلۋ, ەڭ قۇشتار ءۇندى تەنور وسى شىعار", دەيدى گەربەرت فون كارايان.
ءانشى تۋرالى اسەرلى باعالاردى وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
«بويىمىز ۇيرەنىپ بارادى» دەپ باستاپ ەدىك ماقالانى. قادىرىن بىلەر بولساق, ۇلى يسپان تەنورىنىڭ استاناداعى كونتسەرتى «كەلىپتى عوي», «كونتسەرت بەرىپتى عوي» دەي سالاتىن جاي ەمەس.
حوسە كاررەراستىڭ استانا تورىندە ونەر كورسەتۋى ارقىلى ءبىزدىڭ تەاترىمىز مىنا دۇنيەنىڭ ديدارىنداعى ەڭ تانىمال ونەر وتاۋلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جولىن باستادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. نەگە؟ نەگەسى سول, ەندى وسى ارقىلى "استانا وپەرا" تەاترى ساحناسىندا حوسە كاررەراس ءان شىرقاعان تەاترلار ساپىنا تۇردى. بۇكىل الەمدەگى تەاتر اتاۋلىنىڭ داڭقىنا, دەڭگەي-دارەجەسىنە نەگىزگى ولشەم – ونىڭ ساحناسىندا كىمدەردىڭ ءان شىرقاعانى, كىمدەردىڭ بي بيلەگەنى, كىمدەردىڭ وركەسترگە ديريجەرلىك ەتكەنى, كىمدەردىڭ سپەكتاكلگە رەجيسسەرلىك ەتكەنى, كىمدەردىڭ قويىلىمدى بەزەندىرگەنى. سوعان قارايدى, سولاي باعالايدى.
الدىن الا كەلىسىپ قويماعان سوڭ بىزبەن سۇحباتتاسۋعا ۋاقىتى جوقتىعىن بىلگەندىكتەن دە "ەگەمەن قازاقستان" وقىرماندارى ءۇشىن قولتاڭبا بەرۋ جونىندەگى ءوتىنىشىمىزدى ايگىلى ءانشى ىقىلاسپەن ورىندادى. الەمدىك ۆوكال تاريحىنداعى ۇلى تەنورلاردىڭ ءبىرى حوسە كاررەراستىڭ اعىلشىن تىلىندە قالدىرعان قولتاڭباسىندا: "ەگەمەن قازاقستاننىڭ" وقىرماندارىنا ەڭ يگى تىلەكتەرمەن. استانا وپەرا. 2013" دەپ جازىلىپ, قولى قويىلعان.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
