تانىم • 13 قازان، 2020

مەبيۋس سيندرومى

423 رەت كورسەتىلدى

بىزدە وسى كۇنى نە جىميعانى، نە جىلا­عانى بەلگىسىز ءبىر بەت-بەينەلەر پايدا بول­عان. بىلايشا ايتقاندا ەموتسياسى ەكى بەتىنەن ەشقاشان بىلىنبەيتىن تيپتەردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. بىرتە-بىرتە كۇلمەيتىن كىسىلەر كوبەيىپ كەلە جاتقانداي. جالپى، جالپىلداپ كۇلە بەرۋ جاقسى ادەت ەمەس. قازاق ونى «ايەلدىڭ قارى، ەركەكتىڭ قورى كۇلەگەش» دەپ كەسىپ ايتىپ قويىپتى. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ بۇل كۇلكىمىز باسقا كۇلكى. ءتىپتى، كۇلكى دەۋگە كەلە مە؟ كۇلكى دەگەننەن گورى قوعامداعى، ونەردەگى، ادەبيەتتەگى، مادەنيەتتەگى كوڭىل كۇي دەگەنگە كوپ كەلىڭ­كىرەيتىن سياقتى.

ءبىر قاراعاندا ءبارى دۇرىس. بىراق ء«بىز نەگە كۇلمەيمىز؟» دەگەن وي قايتسە مازالا­ماي قويمايدى. تۋرا وسى ماسەلەدە اڭگىمەنى ۇنەمى ك ۇلىپ جۇرەتىن جاندار مەن ەشقاشان كۇلمەيتىن كەلبەتتەردىڭ كونتراسىنان باستاعان ءجون. جالعاندا، ۇنەمى ك ۇلىپ، كوڭىلدى جۇرەتىن ادامنىڭ الدەبىر كۇنى بەتىندەگى الگى جىپ-جىلى جىميىسىن جيناپ العانىنان قورقىنىشتى دۇنيە جوق سياقتى. «ەندى مۇنىڭ جىلاعانىن ەسىتپەي-اق ولسەمشى» (مۇقاعالي) دەگەندەي، ونداي جانداردىڭ رەنجىگەنىن كورگەنشە، كوزىم نەگە سوقىر بولمادى دەپ ويلايسىڭ...

سونداي-اق ءتۇسى سۋىق، ءوڭى وڭمەنىڭنەن ءوتىپ، ءومىرى جىلىپ كورمەگەن ادامداردىڭ جىميعانى جامان. ول جىميىپ، الگى كۇلكى كانوندارىن قايتا قايىرعانشا ارقاڭنان سۋىق تەر ساۋلاپ، ءوزىڭ جىلاپ جىبەرە جازدايسىڭ. ءبارى ەشتەڭە ەمەس، كەيدە سول سۋىق جۇزدەردىڭ سۇرعىلت كۇلكىسىن جالعىزسىراتپاي قوسىلا جىميعان قيىن!..

مەديتسينادا مەبيۋس سيندرومى دەگەن دياگنوز بار. بۇل بىرەن-ساران ادامداردا تۋعاننان پايدا بولاتىن انوماليا ەكەن. باس-مي جۇيەسىنىڭ دۇرىس دامىماۋىنان ادامنىڭ بەتىندەگى ميميكا مۇلدەم جوعالىپ كەتەدى. بەتىن اۋلاق قىلسىن، مەبيۋس سيندرومى بار جاندار ەشقاشان كۇلە المايدى. ءحىح عاسىر اياعىندا انىقتالعان جانە ونىڭ دامۋ سەبەپتەرى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز سيندروم ءبىزدى باسقا ويلارعا جەتەلەيدى.

بۇل سيندروم ءبىزدىڭ ادەبيەتكە دە الدەقاشان تانىس دەپ ويلايمىز. قالامگەرلەردىڭ ءبىر-بىرىنە قۋانا الماۋى، جاقسى شىعارمانى وقي تۇرىپ جىميا الماۋىنان اۋىر دەرت جوق شىعار. وتكەندە زامانداستارىمىزدىڭ ءبىرى تالانتتى اقىنعا تاماشا ءسوز ارناپ، تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «وقىعام جوعىن» ورتاعا تاستادى. قايران تاكەڭ «قازاقتىڭ «وقىعام جوق» دەگەن جامان ادەتى بار، جاقسىنى جاقسى دەپ ايتا المايدى. قازاقتىڭ قالامگەرi، جازۋشى بولسىن، جۋرناليست يا باسقا بولسىن، iزدەنەدi، تەر توگiپ جازادى، جازعانىن ءتۇرلi امالمەن گازەتكە، جۋرنالعا باسادى، كiتاپ قىلىپ شىعارادى. سودان سوڭ الەۋمەتكە قارايدى. ال الەۋمەت… ءلام-ميم دەمەيدi. قازاقتىڭ اسپانى ماقتادان جاسالعان سياقتى. دىبىستى جۇتىپ الادى دا، تۇنجىراپ ءۇنسiز تۇرا بەرەدi. باسىمىزدان تالاي وتكەن نارسە. Iزدەنەسiڭ. جازاسىڭ. جاريالايسىڭ. دىبىس جوق».

وسىندايدا ۆيكتور گيۋگونىڭ «كۇلكىسى» («چەلوۆەك، كوتورىي سمەەتسيا») ەسكە تۇسەدى. سىرتى – كۇلكى، ءىشى – كۇل-قوقىس. سىرتى­نان جىميادى، ىشىنەن جىلاپ تۇرادى. گيۋ­گو­نىڭ باس­تى كەيىپكەرى گۋينپلەن – ەزۋى جى­رىق، ەرىكسىز ك ۇلىپ تۇراتىن ادام. ءبىزدىڭ جوعا­رىداعى كۇلكىمىز كەيدە گيۋگونىڭ وسى ءبىر كەيىپ­كەرىنەن اينىماي كەتەدى. دەسەك تە بۇل كەيىپكەر بەلگىلى ءبىر شارتتارعا سايكەس ءبارىبىر ك ۇلىپ تۇر عوي. ءبىز مۇلدە مىلقاۋ ميميكا جايلى ايتىپ وتىرمىز. بۇل وتە قورقىنىشتى قوعامنىڭ كەلبەتىن كورسەتەدى.

نە ك ۇلىپ تۇرعانى، نە جىلاپ تۇرعانى بەل­گىسىز دەگەننەن ەسكە تۇسەدى، الەمدى ءالى كۇن­گە دە­يىن جۇمباق جىميىسىمەن «جىندى قىلىپ» كەلە جاتقان سۇلۋ دجوكوندانىڭ كارتيناداعى كوڭىل-كۇيىن دە تاپ باسىپ تانۋ قيىن. مونا ليزا – ول ءبىر راكۋرستا ك ۇلىپ، ءبىر راكۋرستا جىلاپ تۇراتىن قۇبىلىس. ءتىپتى فرانتسۋز جازۋشىسى ستەندالدى سول قۇپيا ەموتسيا ۇرەيگە سالعان دەسەدى.

تابيعاتتىڭ تارازىسى تەڭ بولعانعا نە جەتەدى؟ كۇلەتىن جەردە ك ۇلىپ، كۇرسىنەتىن جەر­دە كۇرسىنىپ، اھ ۇراتىن جەردە اھ ۇرىپ العاننان ارتىق نە بار؟

دوستوەۆسكيدىڭ «جەتكىنشەك» («پودروس­توك») دەگەن روماندا كۇلكى جايلى: «ەگەر ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىن كورگىڭىز كەلسە، ونىڭ ۇنسىزدىگىنە نەمەسە ءسوز مانەرىنە، زار ەڭىرەۋىنە باسا نازار اۋدارۋدىڭ قاجەتى شامالى. ەڭ دۇرىسى – ونىڭ كۇلكىسىن بايقاۋ كەرەك. كۇلكى – ادام جانىنىڭ ەڭ سەنىمدى سىناقشىسى» دەگەن عاجاپ جولدار بار.

شىنىندا دا كۇلكى ادامنىڭ كەلبەتىندەگى كوڭىل كۇيدىڭ عانا بارومەترى ەمەس، ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ دە ايناسى سياقتى اقيقات.

ال ەندى كەيدە جانازادا تۇرعاندا جانىڭ­داعى بىرەۋ بىردەمە دەپ قالىپ، سوندا كەلەتىن ءجونسىز، «جىن قىسقان» كۇلكى تۋرالى اڭگىمە ءتىپتى بولەك.

ءبىر-بىرىمىزدەن جىلى ءسوزىمىزدى ايامايىق.

جىميىپ جۇرەيىك.

كۇلكى – كىسىلىكتىڭ كىلتى. ارينە، داراقى، پاسىق، سۇرقيا كۇلكىدەن قۇداي ساقتاسىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار