تومەندەگى ماقالادا قازاق دالاسىن بۇعان دەيىن دە شارپىعان قاتەرلى دەرتتەرمەن كۇرەستەگى ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ ۇلتقا دەگەن جاناشىر ىستەرى باياندالادى. نەگىزىنەن قالامگەرلىگىنەن, عالىمدىعىنان بولەك ەڭ الدىمەن حالەل دوسمۇحامەدوۆ جالپى اۋرۋلار جانە جۇقپالى اۋرۋلار حاقىندا وننان استام ماقالا جازعان تەورەتيك ۆيرۋسولوگ-دارىگەر.
الدىمەن پروفەسسور حالەل دوسمۇحامەدوۆ بيولوگيا عىلىمىنداعى اسا قيىن دا كۇردەلى باعىت – تەز تارايتىن جۇقپالى اۋرۋلاردان ساقتانۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە ەرەكشە ءمان بەردى. سوندىقتان ول اسا قاۋىپتى وبا اۋرۋىنىڭ تۇراقتى, جۇقپالى اۋرۋ ەكەنىن زەرتتەي كەلە, ونى تاراتۋشى كەمىرگىشتەر, بۇرگەلەر ەكەنىن انىقتاپ, ادامدار مەن جان-جانۋارلاردى تۇراقتى ساقتاندىرۋعا ايرىقشا نازار اۋداردى. بۇل ىندەت, ەگەر سانيتارلىق شارالار دەر كەزىندە جۇرگىزىلمەسە, اۋرۋ تەز تارايتىنىن جانە اسا قاۋىپتى اۋرۋلار قاتارىنا جاتاتىنىن سول كەزدىڭ وزىندە مويىنداتقان. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, جۇقپالى ىندەت جەر بەتىنىڭ بارلىق بولىكتەرىنە تارالىپ ۇلگەرگەن. تەك قانا اۋستراليا مەن انتاركتيدادا عانا تىركەلمەگەن.
حالەل دوسمۇحامەدوۆ جۇقپالى اۋرۋلار مامانى بولعاندىقتان, ول اۋرۋدى تاراتۋشى جانە تاسىمالداۋشى نەمەسە وبا اۋرۋىنىڭ قوزدىرعىشىن ساقتاۋشى بۇرگەلەردى جويمايىنشا بۇل ىندەتتەن ايىعۋ قيىن بولاتىنىن ءوز ماقالالارىندا حالىقتىڭ ەسىنە سالىپ, حاباردار ەتىپ وتىرعان. سول كەزدەگى زەرتتەۋلەردە, كەيبىر دەرەككە جۇگىنسەك, 1920-1949 جىلدار اراسىندا 3476 ادام وبا اۋرۋىمەن اۋىرعان. عالىم جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ مامانى رەتىندە جۇرگىزىلگەن ساقتاندىرۋ, ەمدەۋ شارالارى, كەيبىر ءدارى-دارمەكتەر بولا تۇرا, ءوز قورىتىندىسىن بەرمەگەنىن ەسكەرتە وتىرىپ, اۋرۋ پايدا بولعانعا دەيىنگى شارالاردى جۇرگىزۋدى ۇسىنعان. وسىعان بايلانىستى 1914-1918 جىلدار ارالىعىندا جۇقپالى اۋرۋدان ساقتاندىرۋ, ۇيىمداستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلە باستاعان.
1918-1921 جىلدارى جەكەلەگەن زەرتتەۋلەردە باتىس قازاقستان وڭىرىندە وبا ىندەتى بولماعان دەپ جازىلادى. الايدا وسى جىلدارى ورال وبلىسىندا, قىزىلقوعا جەرىندە جۇقپالى ىندەتتى قاداعالاۋ بولماعانىن گريشين, كنيازەۆسكي سىندى عالىمدار انىقتاپ بەردى. سول جىلدارى اتالعان جەرلەردە جانە ورال وبلىسىنىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرىندە سيپنوي تيف, حولەرا اۋرۋلارى كەڭ تاراعاندىقتان , وبا اۋرۋىن باقىلاۋعا مۇرشا بولماعانىن زەرتتەۋشى گەنكە (1925 جىل) ءوز ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتەدى. وبا اۋرۋى 1923-1924 جىلدارى يندەر اۋدانىنىڭ ماماي توبە بولىمشەسىندە ءبىر جىلعا سوزىلىپ, كوپتەگەن ادامدى شىعىنعا ۇشىراتقان. ال قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ سولتۇستىك-باتىسى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا 1917-1922 جىلدارى وبا اۋرۋى تۇراقتى, جىلما-جىل كەزدەسىپ تۇرعان.
اسىرەسە پروفەسسور حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ۆيرۋسولوگ-دارىگەر ەكەندىگىن «جۇقپالى اۋرۋلار حاقىندا» دەگەن ماقالاسى ايقىن اڭعارتادى. ەڭ الدىمەن ول جۇقپالى اۋرۋدىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن بىلاي دەپ كورسەتەدى: «اللا تاعالانىڭ جەر جاھانعا جىبەرگەن اۋرۋلارى بار, بۇل اۋرۋلاردىڭ ءبىر قاتارى جۇقپايدى, ءبىر قاتارى جۇقپالى. جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ كوبى قۇرت اۋرۋلار. ءبىر ادامنىڭ ىشىنە, ياعني قانىنا ءبىر اۋرۋدىڭ قۇرتى كىرە قالسا ءھام ءوسىپ-ونەتىن جۇعىمدى ورىن تاپسا, ءبىر قۇرت بىرنەشە مينوتتە بىرنەشە مىڭ, ياعني ميلليون بولىپ ءوسىپ-ءونىپ كەتەدى. بۇل قۇرتتاردىڭ كوبى ۋىن شاشادى, ۋى قانعا تارالىپ, ادامدى اۋرۋ قىلادى». جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ اۋىزدان اققان سىلەكەي, تۇكىرىك, قاقىرىق, قۇسىق, مۇرىننان اققان سۋ, ارتتان شىققان ءناجىس, قان ارقىلى تارايتىنىن ەسكەرتەدى. سونىمەن بىرگە جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قۇرتتارى ادامعا جۇققان سوڭ ءبىر قاتار ۋاقىتقا دەيىن اۋىرتا قويمايدى. بۇل قۇرتتارعا ءوسىپ-ونۋگە ۋاقىت كەرەك. شۋمانىڭ قۇرتى جۇققان سوڭ 3-5 كۇنگە دەيىن اۋىرتپاۋى مۇمكىن. شەشەك جۇققان سوڭ ءبىر جۇما, ياعني ون كۇن بىلىنبەي جۇرەدى دەپ قاپەرگە بەرەدى.
ۆيرۋسولوگ-دارىگەر حالەل دوسمۇحامەدوۆ جۇقپالى اۋرۋلاردان ساقتانۋ جولدارىن دا كورسەتكەن: «ادامنىڭ ىشكى سارايى ساۋ بولسا, دەنى تازا بولسا, تاماعى توق بولسا, اۋرۋ جۇقپاسقا, جۇقسا دا اۋىرماسقا سەبەپ بولادى. ناۋقاس ادامدارعا, ناشار ادامدارعا, اش ادامدارعا جۇقپالى اۋرۋلار دا جۇققىش بولادى. كيىمى ءبۇتىن, سۋىقتا جىلى كيىم كيگەن, ءۇستى-باسىن تازا ۇستاعان, مونشاعا ءتۇسىپ جۋىنعان, قولىن-بەتىن جيىرەك سابىنداپ جۋعان اۋرۋ جۇقپاسقا سەبەپ بولادى. كوپ كىسىمەن قاتىناسقان, ءار ۇيگە قىدىرىپ تاماق ىشكەن, كوپ اداممەن ءبىر تاباقتان تاعام جەسكەن ادام ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ جۇعۋىنا سەبەپ بولادى».
كورىپ وتىرعانىمىزداي, حالەل دوسمۇحامەدوۆ كاسىبي ۆيرۋسولوگ-دارىگەر رەتىندە جۇقپالى اۋرۋلارعا قاتىستى قازاق حالقىنىڭ جاعىمسىز قاسيەتتەرىنە كوپ ءمان بەرەدى. «قازاقتا ناۋقاستىڭ كوڭىلىن سۇرايتىن ادەت بار. اۋرۋلى بولعان كىسىنىڭ كوڭىلىن اۋلاعان جاقسى دەسەك تە, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ كوڭىلىن سۇرايمىن دەپ اۋىرعان كىسىنىڭ قاسىنا بارۋ جارامايدى», دەيدى.
وسىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتىپ تۇر. ايتپاعىمىز, بۇگىندە جاھانعا جايىلعان جاپپاي ىندەتتى جەڭىپ شىعۋدا حالەل دوسمۇحامەدوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايرىقشا.
وتكەننەن ساباق الۋ قاي ۋاقىتتا دا ارتىقتىق ەتپەيدى.
ايدار سابىروۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, پەداگوگيكا كافەدرا-لابوراتورياسىنىڭ دوتسەنتى
