ارعى بەتى – تەمىر وزەنىنە تاقالىپ, بەرگى بەتى قالالىق ساياباققا تىرەلگەن ۋەزد باستىعىنىڭ ءۇيىن بۇگىندە اۋىل اكىمى مەن گاز, سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى, ۋچاسكەلىك پوليتسەي بىرگە پانالاپ وتىر.
تەمىر قالاسىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى – قاراقامىس. 1879 جىلى ۋەزد ورتالىعى قاراقامىس بولىپ بەكىتىلىپ, ودان تۇركىستان-ورىنبور تەمىر جولى تارتىلعاندا ورىنبور, قازان, بۇحارادان كەلىپ ورنىققان ساۋداگەرلەر دۇكەندەرى مەن باسپانالارىن ورىنبور ۇيلەرىنە ۇقساتىپ سالعان. قازىرگى تەمىر قالاسىنىڭ اكىمى اسقار قوقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وزدەرى وتىرعان پريستاۆ ءۇيى ناعىز مۇراجايعا سۇرانىپ-اق تۇر.
اقتوبە گۋبەرنياسىندا تەمىر قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگى كەڭەس وكىمەتىنە ەڭ سوڭعى بولىپ باعىندى. باعىنعاندا دا قانتوگىسپەن باعىندى. مۇنىڭ دالەلى, قالانىڭ ورتالىق كوشەسىندەگى 24 قىزىل پارتيزان جەرلەنگەن ورىن. 1918-1919 جىلدارى پولكوۆنيك دۋتوۆ پەن بولشەۆيك فرۋنزەنىڭ اسكەرىن ءبولىپ تۇرعان اقتوبە مايدانىنىڭ شەكاراسى – ەمبى قالاسى بۇل جەردەن قاشىق ەمەس. 1919 جىلدىڭ ماۋسىمىندا تەمىردەن 30 شاقىرىم جەردە (قازىرگى جامبىل اۋىلى) پارتيزاندار مەن اق كازاك اسكەرىنىڭ اراسىندا باستالعان شايقاس قالا ىشىندە جالعاستى. شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا وققا ۇشقان 24 پارتيزاننىڭ بەتتەرى اسىعىس جاسىرىلعانداي. كوك بوياۋمەن مارقۇمداردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان كۇن جەگەن اعاش تاقتادان دميتريەۆ دەگەن 16 جاستاعى ءجاسوسپىرىم مەن ماشا, نينا ەسىمدى جاس مەدبيكە قىزداردىڭ ەسىمدەرىن وقىدىق.
ەرتەدەگى بۇل جاقتاعى نەگىزگى وتىن – شاعىر مەن قامىس. 1904 جىلى سالىنىپ بىتكەن مەشىتتىڭ جىلۋ جۇيەسى شاعىر مەن قامىسپەن جاعۋعا لايىقتالىپ, سول زاماننىڭ قۋات ۇنەمدەگىش تاسىلىمەن جاسالعان. پەشتەردىڭ زورايىپ سىرتقا شىعىپ تۇراتىن مۇرجاسى كوزگە تۇسپەيدى. ەندەشە ءتۇتىن قايدا كەتەدى؟ شىركەۋدىڭ جىلۋ جۇيەسى دە سولاي جاسالعان دەيدى تۇرعىندار. وتىن-سۋ تاپشى ۋاقىتتا ەكى قاباتتى اۋماقتى قۇرىلىستاردى ءتۇتىنسىز پەشپەن جىلىتۋ جۇيەسىن جاساعان نيكولاي ءىى ينجەنەرلەرى قازاق دالاسىنداعى قۇپيالارىن وزدەرىمەن بىرگە الا كەتكەندەي.
ورىنبوردان تاسىلعان قارا تاستان تۇرعىزىلعان مەشىتتىڭ جىلۋ جۇيەسىن ءماجيت فاتكۋللين كوپەستىڭ قالاي جاساتقانىنان قازىرگى يمام ەربول بالاشوۆ ەمىس-ەمىس حاباردار. «بۇرىنعىلاردىڭ ايتۋىنشا, قابىرعا تاستارىمەن بايلانىستى پەش اپتاسىنا ءبىر رەت قاتتى قىزدىرىلىپ جاعىلعاندا, ونىڭ قىزۋى ءبىر اپتاعا جەتەتىن بولعان. جاعۋ ءتاسىلىن مەشىتتىڭ العاشقى يمامى احمەت حالفە ناسىروۆ قانا بىلگەن. ول كىسى شاعىردى تۇتاتقاندا, وت بىقسىپ جانىپ, ءتۇتىنى مەشىتتىڭ قابىرعاسىن قۋالاي كىرپىشىنە دەيىن قىزدىرعان. مۇندا مۇرجا جوق.
1937 جىلى احمەت حالفەنى ۇستاعان بەلسەندىلەر پەشتىڭ اۋزىن بىتەپ كەتكەن. قاسيەتتى ورىن الپىس جىل بويى اڭعال-ساڭعال كۇيدە تۇردى. 1995 جىلى قايتا قالپىنا كەلتىرىلە باستاعاندا, حالفەنىڭ پەشىن ەشكىم تابا المادى. 2018 جىلى تەمىرلىك ازاماتتار مەشىتتىڭ ىشىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزگەندە, مەن قابىرعا مەن كىرپىشتىڭ اراسىنان كۇيە مەن ىستى كوردىم. جىلۋ قابىرعا ارقىلى بەرىلدى دەگەنگە دالەل وسى», دەيدى تەمىر قالالىق مەشتىنىڭ يمامى.
شىركەۋدىڭ جىلۋ جۇيەسى دە اۋاسىز جانۋ تاسىلىنە ساي جاسالعان. ورىلعان قامىس ءبىر-بىرىنە ورىلە بايلانادى. سودان سۋىق تۇسكەندە, ءبىر شەتى تۇتاندىرىلعان سوڭ وت وزىنەن ءوزى بىقسىپ جانا بەرەدى. اۋا كىرمەگەن وت تۇتىندەپ جانادى. شىركەۋدىڭ دە ءتۇتىن شىعاتىن مۇرجاسى جوق.
جيەنعالي زيراتىندا
تەمىر قالاسىنىڭ كۇنشىعىس بەتىندە ەسكى قورىم – سىرلىتامدا پۋبليتسيست-جازۋشى, فەلەتونشى, قازاقتىڭ تۇڭعىش دراماتۋرگتەرىنىڭ ءبىرى – جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ جەرلەنگەن. ول 1933 جىلدىڭ ساۋىرىندە 38 جاسىندا تەمىر قالاسىندا اشتىق پەن اۋرۋدان ازاپ شەگىپ, كوز جۇمدى. تالانتتى پۋبليتسيست اقتوبە, سولتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستىق گازەتتەرىندە تىلشىلىك قىزمەت اتقارىپ, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان. «پەريزات-رامازان», ء«تىلشى», «كۇنجان – كەدەي قىزى», «سۇيىسكەندەر», «ورازا» پەسالارىنىڭ دا اۆتورى, 1895 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا تەمىر اۋدانىنىڭ 47-اۋىلىندا تۋعان. بۇل قازىرگى مۇعالجار اۋدانىنىڭ جەم اسكەري قالاشىعى ءتۇبى. ول لينگۆيست-عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆپەن قاتار وسكەن, ورىنبورداعى «حۋساينيا» مەدرەسەسىندە دە بىرگە وقىعان. جيەنعالي ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەندە «ساداق» جۋرنالىنىڭ سوڭعى ساندارىن شىعارىپ تۇرعان.
1918 جىلى تەمىر ۋەزىنە ورالىپ, قونجاردا, قاندىاعاش اۋىلدارىندا مۇعالىمدىك قىزمەتكە كىرىسكەن. ول زاماندا قاتار وتىرعان اۋىلداردىڭ بالالارىن جيناپ وقىتادى. سۋ تاسىپ جاتقان مەزگىلدە بالالاردى سۋدان وتكىزىپ ءجۇرىپ, سۋىق ءتيىپ قاتتى اۋىرعان. بۇل دەرت جيەنعاليعا ابدەن جابىستى. 1932 جىلى قىزىلوردادان قايتىپ كەلىپ, تەمىردەگى اۋداندىق گازەتتە جۇمىس ىستەپ, ودان جاعدايسىز-جايسىز كۇي كەشكەندە 1933 جىلى قاڭتاردا ءىلياس جانسۇگىروۆكە حات جازعان. ادەبي ورتامەن قوشتاسۋ حاتىندا ول بىلاي دەپ جازادى: ء«ىلياس, سەنىڭ جىبەرگەن حاتىڭدى الىپ, ءبىرسىپىرا بويىم كوتەرىلىپ, ناۋقاسىم سەرگىپ قالعانداي بولدى. بەيىمبەت «ارىقتاسا» ارىقتاعان شىعار. ويتكەنى ول حات جازۋىن توقتاتتى. بالكىم ء«بىر تۇنگى ەڭبەگىمە جابىسىپ بالە قىلار» دەپ باسىن الىپ قاشىپ, بويىن اۋلاق سالعىسى كەلگەن شىعار. سەنەن گورى ەكەۋىمىز جاقىنداۋ ەدىك, قازىر ول قۇداي ۇرعانعا سالەم ايت, ولاي قورىقپاسىن, حات جازارلىق دوستىعىنان ايرىلماسىن! تاعى دا حات جاز! ىستەپ جاتقان كۇردەلى ىستەرىڭدى ايت, ەڭ بولماسا ولگەنىمشە ەستىپ جاتايىن. جاي-كۇيىڭدى ايت!».
1920-1932 جىلدارداعى بەلسەندىلەردىڭ ەلگە جاساعان قياناتىن جازا ءجۇرىپ, زورلىقشىلاردان جاۋ تاۋىپ العانداي. ماسەلەن, 1921-1922 جىلى قاندىاعاش تەمىر جول بەكەتىندەگى دەلدالدار ءبىر تاباق بيدايعا بايلارعا اش كەدەيدىڭ قىزدارىن ساتقانىن اشىپ كورسەتكەن. بارىمتا, ۇرلىق, اپەرباقان بەلسەندىلەر, سالىقتىڭ ءزابىرى, ەل ىشىندەگى قيانات – جيەنعاليدىڭ قالامىنان ۋ بولىپ توگىلدى. جازۋشىنىڭ ايەلى الفيا دا ابدەن قيانات كوردى. جيەنعالي ولگەننەن كەيىن الماتىعا ورالعاندا, ەرىنىڭ اماناتى – قولجازبالارىن الدەكىمدەر قولدى قىلدى. قياناتتان, قۇسالىقتان, شاراسىزدىقتان قينالا ءجۇرىپ, ەرىنەن كەيىن ول دا كوپ كەشىكپەي دۇنيەدەن ءوتتى.
جيەنعالي كوشەسىندە
قازىرگى اۋىل اكىمىنىڭ, بۇرىنعى ۋەزدىك پريستاۆ ءۇيىنىڭ الدىندا – ابىلقايىر حان مەن ءابۋ تاكەنوۆ اتىنداعى كوشەلەردىڭ قيىلىسىندا تۇرعان ەسكى باراك ءۇي – بۇرىنعى ءبىلىم ءبولىمى, اۋداندىق «سوتسيالدى مايدان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى. بۇل – جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ قىزمەت ەتكەن ورىن.
تەمىر اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحان وتەپوۆ 1995 جىلى جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ 100 جىلدىعىن وتكىزەر كەزدە, كوپ تومپەشىكتىڭ ءبىرى بولىپ جاتقان جازۋشىنىڭ زيراتىن تاۋىپ بەرگەن سەيتەن تىلەسوۆ اقساقال دەيدى. ءجاسوسپىرىم شاعىندا جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ جەرلەۋىنە قاتىسىپ, كەيىننەن ستاليندىك ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ, ۇزاق جىلعا سوتتالعان سەيتەن اقساقال كورسەتكەن تومپەشىككە سول جىلى اق كىرپىشتەن بەيىت تۇرعىزىلدى.
جازۋشىنىڭ 100 جىلدىعىنا پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ باستاعان ءبىر توپ عالىم, جازۋشى كەلىپ, كوپشىلىكپەن كەزدەسۋ وتكىزگەن. ودان كەيىن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ مۇراسىن تۇگەندەۋ جونىندە ايتىلمايتىن بولدى. ناسيحاتى جوق, ىزدەۋشىسى جوق تالانتتاردىڭ كوشىندە قالعان جازۋشىنى سودان بەرى ەشكىم ىزدەگەن ەمەس.
قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ءداۋىر اراسىندا قالعانداي كۇي كەشىپ وتىرعان تەمىر قالاسى مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلمەي قالدى. تۇرعىندارى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جۇمىسپەن قامتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا قاتىسىپ, نەسيە الىپ, شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارىن كوبەيتكەندىكتەن دە, قالا بىرتە-بىرتە قاتارعا قوسىلىپ كەلەدى. ەگەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كۇشتى قولداۋ جاسالىنسا, تەمىر قالاسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوزىن ءوزى اسىراۋعا قاۋقارلى مونوقالاعا اينالار ەدى.
اقتوبە وبلىسى,
تەمىر اۋدانى,
تەمىر قالاسى
