«الىپپە» قالاي ورالادى؟

وقۋلىق ءالى جازىلعان جوق

«Egemen Qazaqstan»:

الىپپە وقۋ­لىعى 2021 جىلى قايتا ورالا­دى. انە-مىنە, 2020 جىل دا اياق­تالىپ قالدى. وقۋلىقتىڭ ازىر­لە­نۋ بارىسى قالاي بولىپ جاتىر؟ ۇل­گە­رەمىز بە؟

مانارا ەلەكەنقىزى, 

ى.التىن­سارين ۇلتتىق ءبىلىم اكا­دە­­مياسى جانىنداعى «ورتا ءبى­­لىم بەرۋ» ورتالى­عىنىڭ ديرەك­تو­رى:

ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيسترى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ 2021-2022 وقۋ جى­لىنا 1-سىنىپ وقۋلىقتارى مەن وقۋ-ادىس­تە­مەلىك كەشەنىن قايتا باسىپ شىعارۋ جانە «الىپپە» وقۋلىعىن وقۋ پروتسەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى تاپ­سىرماسىنا سايكەس جول كار­تاسى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. وسى­عان وراي «الىپپە» ءپانىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن تالقىلاۋ ماق­ساتىندا ءمينيستردىڭ ماقۇل­دا­ۋىم­ەن عىلىمي-پەداگوگيكالىق ينتەل­ليگەنتسيا وكىلدەرى, كورنەك­تى قوعام قايراتكەرلەرىنەن تۇرا­تىن تۇجىرىمدامالىق كەڭەس قۇرىلدى. 2020 جىلعى ءساۋىر­دىڭ 30-ى كۇنى اتالعان تۇجى­رىم­دا­مالىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن ونلاين كەز­دەسۋدە وقۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسى تالقىلانىپ, ناتيجەسىندە ونى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىس­تە­مەسىنە نەگىزدەي وتىرىپ ازىر­لەپ, مامىر ايىنىڭ 30-نا دەيىن تاپسىرۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­دان­دى. وسىعان سايكەس جۇمىس توبى قۇرىلىپ ء(بىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگى بەكىتكەن تىزىم­گە سايكەس 18 ادام), مامىر ايى­نىڭ 5-19 كۇندەرى ارالىعىندا ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلت­تىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن 10 وتىرىس وتكى­زىلىپ, 25 مامىردا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە بەكى­تۋگە ۇسىنىلدى. جۇمىس توبى­نىڭ وتىرىستارىندا الىپپەنى وقى­تۋدىڭ ماقساتتارى مەن مىن­دەتتەرى, ارىپتەردى ۇيرەتۋ رەتى انىقتالىپ, وقىتۋ جۇيە­سى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىس­تە­مە­­سىنە سايكەستەندىرىلىپ قايتا جا­س­الدى. قازىرگى ۋاقىتتا وقۋ باع­­دارلاماسى مينيسترلىك قۇر­عان ساراپتامالىق كوميسسيا قاراۋىنان ءوتىپ, بەكىتۋگە ۇسى­نىل­دى.

نەگىزى الىپپە وقۋلى­عى­نىڭ ماز­مۇنى مەكتەپ باع­دار­لا­ما­سى­نان مۇلدە الىنىپ تاستال­ماعان ەدى. 2016 جىلى ەلىمىز­دەگى ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دا­رى جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋگە كوش­كەندە الىپپەنىڭ بارلىق تاقى­رىپ­تارى, مازمۇنى 1-سىنىپتارعا ارنالعان ساۋات اشۋ وقۋلىعىنا ەنگىزىلدى. «الىپپە» جانە «انا ءتىلى» اتتى ەكى ءبولىم ساۋات اشۋ وقۋلىعىندا بولدى. بىراق اتا-انالاردىڭ دا, قازىر نەمەرەلەرىن مەكتەپكە بەرگەن اتا-اجەلەردىڭ دە الىپپە وقۋلىعىن بۇرىنعىداي بولەك قولعا ۇستاۋدى ءجون كور­گە­نى, قوعامدىق تالقىلاۋعا تۇس­كەنى ايان. سول سەبەپتى الىپپە وقۋ­لى­عى­نىڭ باعدارلاماسىن بولەك ازىرلەۋ جۇمىسىن قولعا الدىق. وقۋلىق ازىرگە جازىلعان جوق, سەبەبى الدىمەن ونىڭ باع­دار­لاماسى بەكىتىلىپ, وقۋلىق جازاتىن اۆتورلارىمىزدىڭ قولىنا ءتيۋى ءتيىس.

«Egemen Qazaqstan»:

وقۋ­لىق­تىڭ باعدارلاماسى بەكى­تۋ­گە تاپسىرىلعان ەكەن. باع­دار­لا­مادا نە بار؟ باعدارلا­مانىڭ ماز­مۇنى وتە ماڭىزدى عوي, سەبەبى وقۋ­لىق سول باعدارلامانىڭ نەگىزىندە ازىر­لەنەدى.

مانارا ەلەكەنقىزى:

ءيا, باعدارلامانىڭ مازمۇنى اسا ماڭىزدى. الىپپە وقۋلى­عى­نىڭ وقۋ باعدارلاماسى ەكى وقۋلىقتىڭ باعدارلاماسى نەگى­زىن­دە جۇزەگە اسىرىلادى. ءى جار­تى­جىلدىقتا الىپپە وقۋ­لى­عى, ءىى جارتىجىلدىقتا انا ءتىلى وقۋ­لىعىمەن وقيدى. بالالار بۇ­رىنعىداي الىپپەنى ارنايى وقۋ­لىق رەتىندە ەڭ ءبىرىنشى قولعا الادى.

ۇلت ۇستازى ارىپتەردى ءالىپبي بويىنشا بەرمەگەن

«Egemen Qazaqstan»:

مينيستر ا.ايماعامبەتوۆ جاڭا الىپپە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە ازىرلەنەتىنىن ايت­تى. ءى عاسىر بۇرىنعى ادىستەمە مەن وقۋلىقتىڭ مازمۇنى قازىرگى زامان تا­لاپ­تارىن قانشالىقتى قاناعات­تان­دىرادى؟

ازيا ەلەۋپانقىزى,

الىپ­پە وقۋلىعىنىڭ اۆتورى:

الىپپە وقۋلىعىنىڭ وقۋ باعدار­لا­ما­سى ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە ازىرلەندى. جالپى بالانىڭ سا­ۋاتىن اشۋ پروتسەسى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. سونىڭ العاشقىسى – الىپپەگە دەيىنگى كەزەڭ. ەكىنشىسى – الىپپە كەزەڭى, سوڭعىسى – الىپ­پە­دەن كەيىنگى كەزەڭ. العاش­قى ەكى كەزەڭنىڭ ماقسات-مىندەتتەرى بويىنشا الىپپە وقۋلىعى, سوڭعى كەزەڭدەگى ماقسات-مىندەتتەر نە­گى­زىندە انا ءتىلى وقۋلىعى جازىلادى.

اقيقاتىندا ادىستەمە ەشقا­شان ەسكىرمەيدى, تەك جىلدار وت­كەن سايىن زاماننىڭ تالابىنا ساي قايتا جاڭارتىلىپ, وڭدەلىپ وتى­رادى. ءبىز الىپپە ءپانىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن نەمەسە كەيىن باعدارلاماعا نەگىزدەلىپ جازىلاتىن وقۋلىقتى ۇلت ۇستازى كور­سە­تكەن ادىستەمەگە سۇيەنىپ جازا­مىز. بىراق ونداعى مازمۇن, قور, تاپسىرمالار جيناعى زاماناۋي كەيىپكەرلەرمەن, بۇگىنگىنىڭ بالالارىنا تۇسىنىكتى تىلمەن, تەرميندەرمەن بەرىلەدى. وسىنىڭ ءوزى وقۋشىلاردى قىزىقتىرىپ, جاڭا زامان تالاپتارىن قا­ناعات­تان­دى­را الادى.

نە­گىزىندە جىلدار بويى قول­­دا­­نىستا كەلە جاتقان بالا­نىڭ ساۋاتىن اشۋعا ارنالعان وقۋلىقتاردى ءجىتى زەرتتەگەن ادام ا.بايتۇرسىن ۇلى ادىستە­مە­سىنىڭ ءاردايىم الىپپەگە نە­گىز بولىپ كەلە جاتقانىن تۇسى­نەر ەدى. مىسالى, كوپ ادام قارا­پايىم ەرمەكسازبەن جۇ­مىس­تى, ياعني ونىمەن ارىپتەردى تاڭبالاپ ۇيرەتۋ ءادىسىن جاڭاشا دۇنيەدەي, بولماسا كەيىن پايدا بولعانداي قابىلداۋى مۇمكىن. الايدا 1925 جىلى شىققان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىپپە وقۋلىعىندا ءدال سولاي «ەرمەكسازبەن جۇمىس» دەپ بەرىلگەن. كوردىڭىز بە؟ ۇلت ۇستازىنىڭ ادىستەمەسى الىپپەگە بيىل عانا نەگىز بولعالى تۇرعان جوق. بۇل ارقاشان الىپپە اۆتورلارىنىڭ جول كورسەتەر تەمىرقازىعىنداي بولىپ كەلەدى. تاعى ءبىر مىسال, «تىڭدالىم, ايتىلىم, جازى­لىم داعدىلارىن دامىتۋ اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ ادىس­تەمەسىنەن الىندى» دەگەن جاڭ­ساق پىكىرلەر بار. ءيا, اتاۋىنان سولاي وي تۇيەتىن شىعار. دەگەنمەن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «اڭگىمەلەسۋ» ءادىسى مۇعالىم مەن وقۋ­شىنىڭ اراسىنداعى ديالوگتا قولدانىلادى. ءوزىڭىز ويلا­ڭىز­شى, مۇعالىم سۇراق قويعاندا نەمەسە وقۋشى مەن وقۋشى سوي­لەس­كەندە بالا تىڭدايدى عوي جانە جا­­ۋاپ بەرۋ ارقىلى ايتۋ داع­دىسى قالىپتاسپاي ما؟

«Egemen Qazaqstan»:

جاقسى, ۇلت ۇستازىنىڭ ادىستەمەسى ءاردا­يىم قولدانىستا كەلە جاتىر دەلىك. سوندا الداعى مەكتەپ باع­دار­لاماسىنا ەنگىزىلەتىن جاڭا الىپ­پەدە جاڭالىق بولماي ما؟ ناق­تى قانداي ادىستەر جاڭا الىپ­پەگە نەگىز بولادى؟

ازيا ەلەۋپانقىزى:

بالانىڭ ساۋاتىن اشۋدىڭ ءبىرىن­شى كەزەڭى – الىپپەگە دايىن­دىقتا بالا ءارىپ پەن دىبىس­تى تانۋعا دايارلانۋى كەرەك. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «دى­بىس­پەن جاتتىعۋ» دەگەن ماقالاسىندا مۇنىڭ ادىستەمەلىك تالاپتارى كورسەتىلگەن. ءبىز الىپ­پەگە دە­يىن­گى كەزەڭنىڭ مىندەتتەرىن جاز­­عان كەزدە ءدال سول تالاپتاردى قا­دام­دار­مەن كورسەتىپ قوي­دىق. بۇل – ەرتەڭ الىپپە وقۋ­لى­­عىن جازاتىن اۆتورلارعا دا اسا قاجەتتى اقپارات. ەكىنشىدەن, ۇلت ۇستا­زى­نىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىق جانە جۇيەلى تۇردە قول­دا­نىلماي كەلە جات­قان ادىس­تە­مەسىنىڭ جۇزەگە اساتىن­دى­عى.

بۇدان بولەك الىپپەگە دەيىنگى كەزەڭ­نىڭ مىندەتتەرىن ايقىنداۋدا ا.باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ «شاعىن ءسوزدى», «جال­قى­لاۋلى-جالپى­لاۋ­لى», «جازۋ-وقۋ» ادىس­تەرىن باسشىلىققا الىپ وتىرمىز. ماسەلەن, ساۋات اشۋدا قازىر «دى­بىستى تالداۋ-جيناق­تاۋ» دەپ اتالاتىن ءادىستى ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى كەزىندە «جالقى­لاۋلى-جالپىلاۋلى» ءادىس دەپ بەرگەن. «دىبىستىق تالداۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ» مىندەتى ارقىلى سوي­لەم­نەن ءسوزدى, سوزدەن بۋىندى اجىراتىپ, بۋىننان وتىلەتىن دىبىستى تانىتۋ ماقسات ەتىلگەن.

«Egemen Qazaqstan»:

الىپ­پە­نىڭ قايتارىلاتىنىنا قوعام بولىپ قۋاندىق. جاڭا الىپپە ەندى ءبىزدى ساپاسىمەن قۋانتا الا ما؟ جالپى, وقۋلىق ولقىلىقسىز بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

ازيا ەلەۋپانقىزى:

1998-2017 جىلدار ارالىعىندا قول­دانىستا بولعان, كەيىن جاڭار­تىل­عان ءبىلىم مازمۇنى بويىن­شا ازىرلەنىپ, باعدارلاماعا ەنگى­زىلگەن 2-4-سىنىپتاردىڭ قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىن جازدىق. 2008-2015 جىلداردا وقىتىلعان 1-سى­نىپ­تىڭ انا ءتىلى وقۋلىعىنىڭ دا اۆتورلارىنىڭ ءبىرىمىن. وسى تاجىري­بەمە سۇيەنىپ ايتار بولسام, ەشقاشان ءمىنسىز وقۋلىق بولمايدى. وقۋلىق ءاردايىم تولىقتىرىلىپ, وڭدەلىپ وتىرادى. قازىر قولدانىلىپ جاتقان ساۋات اشۋ وقۋلىعى باستاۋىش ءبىلىم بە­رۋ ستاندارتىنا نەگىزدەلىپ, وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس جازىلعان. وقۋشىعا حات تانىتۋ, وقۋ-جاز­ۋعا ۇيرەتۋ, ءتىلىن دامىتۋ مەن ساۋات اشۋدىڭ كەزەڭدىك ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلگەن. سونداي-اق تىڭدالىم, ايتى­لىم, جازىلىم ماقساتتى تۇردە كوزدەلگەن. وسىعان وراي وقۋلىق­تا تىڭداۋعا, ايتۋعا, جازۋعا قاتىس­تى تاپسىرمالار بار. ال سول وقۋلىقتاعى الىپپەگە دەيىنگى كەز­ەڭدە «تىڭدا» دەپ بەرىلگەن تاپ­سىر­مانى كوپ اتا-انا وقۋمەن شاتاستىردى. ء«ارىپتى ءالى تولىق تانىمايتىن بالا ءماتىندى قالاي وقيدى؟» دەپ شۋلادى. الىپپەگە دەيىنگى كەزەڭدە ءبىز بالالاردى سۋرەتكە قاراپ ءوز ويىن جەتكىزۋگە, اڭگىمەلەي بىلۋگە, ويدان سويلەم قۇراستىرۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك. ال تىڭداۋعا بەرىلگەن تاپ­سىر­مالار بالانىڭ سويلەۋ ارە­كە­تىن دامىتۋعا كوپ كومەگىن تيگى­زەدى. ادىستەمەدەن, وقۋلىققا قويىلاتىن تالاپتاردان, جاڭا باعدارلاما مازمۇنىنان حابارى جوق ادامدار دا سىن-پىكىر ايتىپ جاتادى. وسىدان 4 جىلداي بۇرىن ءبىر جۋرناليست: «ساۋات اشۋ وقۋلىعىندا «ا» ءارپى 35-بەتتە وقىتىلادى. بۇل وقۋلىقتا جۇيەلىلىك جوق. ءالىپبي «ا» ارپىنەن باستالماۋشى ما ەدى», دەدى. وسىنداي نەگىزسىز سىندار جۇمىسقا, ەڭ ماڭىزدىسى دۇرىس وقىتۋ پروتسەسىنە كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. ءبىز مىسالى, الدا ورالاتىن جاڭا الىپپە وقۋلىعىن ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە ازىرلەمەكپىز. ال ۇلت ۇستازى ءوزىنىڭ وقۋلىعىندا ارىپ­تەر­دى ءالىپبي بويىنشا وتپەيدى, داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىس­تار­دى الماستىرىپ وتىرىپ بەر­گەن. ويتكەنى بۇل بۋىن, ءسوز قۇ­راۋ­عا كەرەك. «ا» دىبىسىنان كەيىن ءۇنى بار داۋىسسىز دىبىس بولۋى قاجەت. سوندا الدىڭعى تۇرعان «ا» دىبىسى مەن ودان كەيىنگى داۋىسسىز دىبىستى قاتار ايتقان بالا ەكى دىبىستان قۇ­رال­عان ءسوزدى تەز مەڭگەرىپ الادى. ءبىز وسى تۇجىرىمدى باسشىلىققا الامىز.

«Egemen Qazaqstan»:

راس, سىندى دا مامانى ايتسا, ورىن­دى بولادى. سوندىقتان ءبىز تال­قى­لاۋعا ءبى­لىم سالاسىنىڭ ساراپشىسى, وسى­عان دەيىن ازىرلەنگەن بىر­نەشە وقۋلىقتى ساراپتامادان وتكى­زۋگە بەل­سەندى اتسالىسقان, ءوزى دە وقۋلىق جازعان گۇلنار ابدىراحمانقىزىن شا­قىر­دىق. گۇلنار ابدىراحمانقىزى, البەت­تە قاتەلىكسىز, ءمىنسىز ەشتەڭە بولمايدى. دەگەنمەن وقۋلىقتارداعى ورەسكەل ولقىلىقتاردىڭ بولۋىنا نە سەبەپ؟ الداعى الىپپە وقۋ­لىعى سا­پالى مازمۇنمەن ورالۋى ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟

بالىق – باسىنان, وقۋلىق – باعدارلاماسىنان

گۇلنار ابدىراحمانقىزى,

ءبىلىم ساراپشىلارى قازاق ليگاسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى:

وقۋ­لىقتاردى ساراپتامادان وتكىزە­تىن شىعارماشىلىق جۇ­مىس توپتارىندا بولعانىمدا ارىپ­تەستەر بولىپ ورتاق تۇجى­رىم­عا توقتادىق. ءسىز قانشا وقۋلىقتى جاقسى جازىڭىز نەمەسە وقۋلىق دايىن بولعاننان كەيىن تىڭعىلىقتى ساراپتامادان وتكىزىڭىز, ءتىپتى اپروباتسياعا جىبەرگەندە قاتەلىكتەردى پراكتيكتەرمەن بىرگە تالداپ تابىڭىز, بىراق وقۋلىقتىڭ باستاپقى باعدارلاماسى دۇرىس بولماسا, ءبارى بەكەر. بارلىعى باسىنان تۇزەتىلۋى ءتيىس. كەيبىر وقۋلىق اۆتورلارى دا «باعدارلامادا كەم­شىلىكتەر كەتكەندىكتەن, بىز­گە دۇرىس وقۋلىق جازۋ دا قيىن», دەيدى. سول سەبەپتى اۋەلى باعدارلامانى سىناقتان وتكىزىپ الۋ كەرەك. ماسەلەن, جاڭا الىپپەنىڭ وقۋ باعدارلاماسى بەكىتىلۋگە تاپسىرىلىپ قويدى. ال سول باعدارلاما سىناقتان وتكىزىلۋى كەرەك ەدى. وسىنداي ماڭىزدى كەزەڭ تاعى دا قالىپ قويدى. ەرتەڭ تاعى قيىندىق تۋماي ما؟

مانارا ەلەكەنقىزى:

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, ءبىز باعدارلامانى ازىرلەپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە 25 مامىردا بەكىتۋگە وتكىزدىك. باعدارلامانى ازىرلەۋمەن اينالىساتىن جۇمىس توبىنان بولەك ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن تاۋەلسىز ساراپ­تا­مالىق توپ قۇرىلدى. اتال­عان توپ باعدارلامانى ازىر­لەۋ­گە قاتىسقان جوق. تاۋەلسىز ساراپ­تا­مالىق توپتىڭ قۇرامىندا دا ادىسكەرلەر, پراكتيكتەر, عالىمدار بولدى. 15 ادامنان تۇ­راتىن توپتى جاۋاپتى ۆەدوم­ستۆو بەكىتىپ, تىكەلەي ءوزى قۇر­عان. وسى توپ باعدارلامانى قا­را­دى. تاۋەلسىز ساراپتامالىق توپ قاراپ شىققاننان كەيىن باعدارلاماعا قاتىستى سىن-پىكىر, ەسكەرتپەلەرىن قالدىردى. ءبىز سونىڭ نەگىزىندە باعدارلامانى قايتا قاراپ, ازىرلەپ شىقتىق. سول وڭ­دەلگەن نۇسقانى مامىردىڭ 30-نا دەيىن مينيسترلىككە قايتا تاپسىردىق.

گۇلنار ابدىراحمانقىزى:

باعدارلاما بەكىتىلگەن سوڭ اكا­دە­ميان­ىڭ سايتىنا ىلىنەدى عوي, سوندا باعدارلامانى ساراپتامادان وتكىزگەن تاۋەلسىز ساراپتامالىق توپ مۇشەلەرىنىڭ اتى-ءجونى دە كورسەتىلگەنى ءجون. بۇل – مەن سەكىلدى ساراپشىنىڭ عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ, اتا-انالاردىڭ ورتاق تالابى. سونىمەن قاتار اشىقتىق پەن جاريالىلىقتىڭ وقۋلىقتى ساراپتامادان وتكىزگەندە دە كوپ كومەگى بولادى. سەبەبى وقۋلىق اۆتورلارى كوبىنە باعدارلاماعا سىلتەيدى. سوندايدا باع­دارلامانى ساراپتامادان وتكىزگەن ماماندارمەن تىكەلەي تىلدەسىپ, ماسەلەنى شەشە الامىز. سودان سوڭ ءبىز ادەتتە تەك وقۋلىقتى اپروباتسيا­دان وتكىزەمىز. شىن مانىندە باعدارلاما دا سىناقتان وتكىزىلۋى ءتيىس.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىپپەسى ورالمايدى

«Egemen Qazaqstan»:

2025 جىلدان باستاپ لاتىن گرافيكاسىنا كوشەمىز. سوندا 4 جىلدان كەيىن الىپپەنى قايتا جازۋعا تۋرا كەلە مە؟

گۇلفار ماجيتقىزى,

ش.شاياح­مەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قا­زى­نا» ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تي­­كالىق ورتالىعى, ورفوگرافيا باس­­قارماسىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىز­مەت­كەرى:

دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ تاقىرىبى وتە وزەكتى. كوپ وقىرمان الىپپەنىڭ قا­لاي ورالاتىنىنا ءمان بەرمەي, پىكىر بىلدىرە بەرەدى. بۇل تۇرعىدا مامان­دار­دىڭ, كاسىبي ساراپشىلاردىڭ ءسوزىن مۇقيات تىڭداعانى ءجون. سەبەبى مەن «ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىپپەسى ورالادى» دەگەن ۇرانعا, پافوسقا تولى پىكىرلەردى سوڭعى كەزدە تىم ءجيى باي­قاپ ءجۇرمىن. دەمەك, قوعامداعى وسىنداي پىكىر ءبىلدىرىپ جۇرگەندەر ا.بايتۇرسىن ۇلى جاز­عان الىپپەنىڭ قۇ­رىلىمىمەن تانىسپاعان. ويتكەنى ۇلت ۇستا­زىنىڭ الىپپەسى اراب جازۋىنا نەگىزدەلگەن. قازىرگى كيريلل نەمەسە الدا ەنگىزىلەتىن لاتىن الىپبيىندە جازىلاتىن الىپپە ەشقاشان دا ا.باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ وقۋلىعىنداي بو­لا المايدى. وسىنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ۇلت ۇستازىنىڭ الىپپەسى ورالمايدى, مۇندا ونىڭ ادىستەمەسى عانا نەگىزگە الىنادى.

مەن جاز بويى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان, 6-7 ساعاتتاپ بولعان كونفە­رەنتسيا­لار­عا, ونلاين وتىرىستارعا قا­تىس­تىم. ونداعى ماماندار – ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى. جالپى, ۇلت ۇستازى ادىستەمەگە قاتىستى 3 ماقا­لا جازعان. جاڭا الىپپەنىڭ مازمۇنىن ازىرلەۋ توبىنداعى مامان­داردىڭ ءسوزىن تىڭداعاندا ولاردىڭ سول 3 ماقالانى جاقسى بىلەتىنىنە كۋا بولدىم. سول سەبەپتى ءبىز ماماندارعا سەنىم ارتۋىمىز كەرەك. مەن مۇ­نى بەكەرگە ايتىپ وتىرعان جوق­پىن, الەۋمەتتىك جەلىدە جانىما بات­قان «ساۋات اشۋدى جازعان ساۋاتسىز ادامدار الىپپەنى جا­زىپ جاتقان شىعار», دەگەن پىكىردەن كەيىن ايتىپ وتىرمىن. سونداي كەراعار ويدى ايتا­تىندار اۆتورلارمەن, عالىم­دار­مەن, ماماندارمەن ءبىر­اۋىز سويلەسىپ, تالقىلاۋعا قا­تىس­سا, تانىمىن كەڭەيتسە, مۇن­داي پىكىر بىلدىرمەگەن بولار ەدى. ويت­كەنى قازىر قول­دانىستاعى ساۋات اشۋ وقۋلى­عىن زەردەلەپ, ونىڭ ساۋاتتى جازىلعانىنا كوز جەتكىزدىم. ال نەگاتيۆ كوزقاراستار شىن­دىعىندا جاي عانا ءبىزدىڭ قولعا ۇستاعان الىپپەگە ۇيرەنىپ قالعا­نى­مىزدان تۋىپ وتىر.

لاتىن الىپبيىنە كەلسەك, ءالىپبي ءالى ناقتى بەكىتىلگەن جوق. ءالىپبي بەكىتىلمەي تۇرىپ, لاتىن الىپبيىندەگى الىپپە تۋرالى ايتۋ قيىن. بىراق ءبىر انىعى 2021 جىلى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەتىن كيريلليتسامەن جا­زىل­عان الىپپە لاتىن الىپ­بيىندە جازىلاتىن الىپپەگە نەگىز بولادى. تەك باسى ارتىق ارىپتەر الىنادى دا, ەملەسى وزگەرىسكە تۇسكەن سوزدەردى عانا سونىڭ ىشىنە قوسىپ, باستاپقى قۇرىلىمىن ساقتاپ ازىرلەۋگە, ياكي وڭدەپ شىعارۋعا بولادى. البەتتە, لاتىن ءالىپبيى مەن كيريلليتسا الىپبيىندەگى ەملە ءارتۇرلى, سوندىقتان وسى جاعى باسشىلىققا الىنۋى قاجەت. مىسالى, قازىرگى كيريلليتسادا 42 ءارىپ تۇر. ال لاتىن گرافيكاسىنا كوشسەك, بىزدە 31-36 تاڭبا بولادى. ەندى قازىر ءالى بەكىتىلمەگەندىكتەن ءدال سانىن ايتا الماي وتىرمىن. بۇل جەردە ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى جازۋعا ارنالعان تاڭبالار بول­مايدى. ايتالىق, لاتىن الىپ­بيىندە جىڭىشكەلىك بەلگىسى جوق. كوپ ادام قازاق ءتىلىنىڭ ەملەسىن قيىنسىنىپ, ۇيرەنۋدەن, بالاسىن قازاق سىنىپتارىنا بەرۋدەن باس تارتىپ جاتادى. بولاشاقتا لاتىن الىپبيىندە جازىلعان ەملە بالاعا, ونى قولدانۋشى كەز كەلگەن ادامعا وڭاي تيەدى. ۆالس, البوم, وبەكت, پودەزد سوزدەرىن جازۋدا جىڭىشكەلىك, جۋاندىق بەلگىسىنە باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى جوق.

مەملەكەتتىك ءتىل لاتىن گرافيكاسىنا ءوتىپ جاتقاندا ءسوزسىز الىپپە عانا ەمەس, بارلىق وقۋلىق لاتىن الىپبيىمەن جازىلادى. سول سەبەپتى ەكى جۇمىس نەمەسە باسى ارتىق قيىندىق دەپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى.

«Egemen Qazaqstan»:

بيىل بالاسىن 1-سىنىپقا بەرگەن اتا-انالار اراسىندا جۇرگىزىلگەن جۋرناليستىك ساۋالدامادان لاتىن الىپبيىنەن قاشىپ ورىس سىنىبىنا بەرگەندەردى كەزدەستىردىك. ولار كوبىنە «بالانىڭ ميى اشيدى» دەپ قىسقا قايىرادى. ونىڭ ءبىر شەتىن ءوزىڭىز دە شىعارىپ وتىرسىز. جوعارىداعىداي اتا-انالار اراسىنداعى تەندەنتسيا نەدەن پايدا بولىپ وتىر؟ قالاي وڭتايلاندىرامىز؟

گۇلفار ماجيتقىزى:

بالالارىن ورىس سىنىپتارىنا بەرۋ ءۇردىسى قازىرگىدەي كيريلليتسامەن وقىپ جۇرگەندە دە ورىن الىپ وتىر. كيريلليتسادا ورىس تىلىندەگى تاڭبالار بار. دەمەك, ءورىستىلدى بالانىڭ ءوزىن قازاق سىنىبىنا بەرۋگە ابدەن بولادى. بىراق مۇنىڭ ءوزى كومەكتەسپەي وتىر عوي. سوندىقتان اتالعان ۇردىسكە تەك قانا اتا-انانىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمى عانا سەبەپ. ال لاتىن الىپبيىنەن قاشىپ ورىس سىنىبىنا بەرۋ – سىلتاۋ عانا. اينالاڭىزعا قاراڭىز, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋگە كەز كەلگەن اتا-انا قاراجات تابادى, قالتاسىنداعى بارىن اياماي­دى. ءتىپتى شەتەلگە جىبەرىپ ۇيرە­تەتىن­دەر دە بار. ەندى ءوزىڭىز وي­لا­ڭىزشى, اعىلشىن ءتىلى لاتىن الىپبيىندە جازىلعان عوي. لاتىن الىپبيىنەن قاشىپ بالاسىن اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن ورىس سىنىبىنا بەرەتىندەر وسىنى بىلمەيدى نەمەسە ءمان بەرمەيدى. ەگەر اتا-انانىڭ مەملەكەتتىك تىلگە, انا تىلىنە دەگەن سەزىمى جوعارى بولسا, لاتىن تۇرماق, باسقاعا كوشسەك تە بالاسىن قازاق سىنىبىنا بەرەدى.

ۇلت ۇستازىنىڭ ادىستەمەسى بالاباقشاداعى ساۋات اشۋدان باستاپ قولدانىلۋى قاجەت

«Egemen Qazaqstan»:

ءبىز الىپپەنى جوعالتىپ العان شاقتا اتالعان وقۋلىق بالا­باق­شالار­دىڭ مەكتەپالدى دايارلىق سىنىپتارىن­دا وقىتىلدى. نەگىزى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەن ورتا ءبىلىمنىڭ اراسىندا باي­لانىس بولۋى كەرەك. مىنە, ءدال وسى ماسە­­لەنى پروفەسسور سايراش ناعا­شى­باي­قىزى كوپ كوتەردى. ال جاڭا الىپپە سول بايلانىستى بەكىتە الا ما؟

سايراش ناعاشىبايقىزى,

قازاق ۇلت­تىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:

جاز بويى جوعارىداعى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, جاڭادان ەنگىزىلەتىن الىپپە وقۋلىعىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە اتسالىس­تىم. مەكتەپكە دەيىنگى بالالارعا ارنال­عان سا­ۋات اشۋ وقۋلىعىنىڭ اۆتورىمىن جانە كەزىندە ي.تاسماعامبەتوۆ «ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىپپەسىن قاي­تا­رۋ كەرەك» دەگەندە الىپپە جازۋدىڭ تاجىريبەسىنەن ءوتتىم. وسى وقۋلىقتاردى ازىرلەۋدەن جيعان تاجىريبەمە سۇيەنىپ, جاڭا ايتىلعانداي, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم مەن ورتا ءبىلىم اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ ساقتالۋىنا باسىمدىق بەردىم, سول جاعىن كوبىرەك قاداعالاۋدى كوزدەدىم. بىراق ءبىز قانشا جەردەن وقۋلىقتا وسى ساباقتاستىقتىڭ ساقتالعانىن قاداعالايىق, كوزدەگەن ماق­سا­تىمىزعا تەك وقۋلىقپەن, باع­دار­لا­ما­مەن جەتە المايمىز. سەبەبى ءىس جۇزىندە كوپ نارسە باسقاشا بولادى. ماسەلەنىڭ ءبارى اتا-انالاردىڭ بالاسىن 1-سىنىپقا بارعاندا عانا ەسىنە الىپ, ونىڭ وقۋى جايىندا مەكتەپ پارتاسىنا وتىرعاندا عانا ويلانا باستايتىنىنان شىعادى. بالا 1-سىنىپتا قينالماۋى ءۇشىن مەكتەپكە دايىندالۋى كەرەك. ايتالىق, بالانىڭ 5 جاسقا دەيىن دىبىس­تاۋ اپپاراتى دۇرىس, تولىق قالىپتاسۋ قاجەت. بايقاساڭىز, بۇرىن لوگوپەدتەر مەكتەپكە دەيىنگى بالالارعا كەرەك بولاتىن, قازىر مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا اسا قاجەت. سەبە­بى بالا مەكتەپكە بارسا دا ءالى كەيبىر دىبىستاردى دۇرىس ايتا المايدى. ەندى قاراڭىز, دۇرىس دىبىس­تاي المايتىن بالا دىبىستى, ءارىپتى قالاي ۇيرەنەدى؟ مىنە, وسى سەبەپتى دە دىبىستاۋ اپپاراتى قالىپتاسپاعان بالا الىپپەنى تولىق مەڭگەرە المايدى. ال الىپپە – وزدەرىڭىز ايتپاقشى, بار كىتاپقا باس بولعان, بارلىق ءىلىم-عىلىمدى ۇيرەنۋدىڭ ءبىرىنشى باسپالداعى.

ەكىنشىدەن, مەكتەپكە دايىنداۋدا دا اسىرا سىلتەپ جىبەرەتىن اتا-انالار بار. بۇل دا – بالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءۇردىس. مىسالى, سىزگە بىلەتىن نارسەڭىزدى ۇيرەتكىسى كەلەتىن ادامنىڭ ءسوزى قىزىق ەمەس قوي. سول سەكىلدى بالانى دا جاس ەرەكشەلىگىنە ساي ۇيرەتىپ وتىرعان ءجون. ايتپەسە 1-سىنىپتىڭ باعدارلاماسىن بالاباقشادا مەڭگەرىپ العان بالاعا ساباق قىزىق بولماي قالادى. قالىپتى دامىپ كەلە جاتقان بالالارعا دا ءبارىن ءبىلىپ تۇرعان بالا كەرى اسەر ەتەدى.

ال ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىس­تە­مەسى نەگىزىندە ازىرلەنەتىن الىپپە 1-سىنىپتارعا ەنگىزىلسە, وندا ۇلت ۇستازىنىڭ ادىستەمەسى بالاباقشاداعى ساۋات اشۋدان باستاپ قولدانىلۋى قاجەت.

مانارا ەلەكەنقىزى:

سايراش ناعاشىبايقىزىنىڭ سوزىن­دە سالماق بار. ءبىز وسى ساباقتاستىق ماسە­لەسىن دە الىپپە وقۋلىعىنىڭ وقۋ باع­دارلاماسىن ازىرلەۋدە نازاردان تىس قالدىر­ما­دىق. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ستان­دار­ت­تا­عى وزگەرىستەرگە وراي باع­دار­لاماعا دا تولىقتىرۋلار ەنگى­زىلىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز پروفەسسور ايتىپ وتىر­عان ساباق­تاس­تىق جايى زاڭدىق تۇرعىدان رەت­تەلگەن دەپ ايتا الامىز.

مۇعالىمدەر شىندىقتى ايتپايدى

«Egemen Qazaqstan»:

بايقاپ وتىرساق, تالقىلاۋدا كوپ ءسوز اتا-انالارعا قاتىستى ايتىلىپ جاتىر. ال قوعامدا وقۋلىقتاعى ورەسكەل ولقىلىقتار ماسەلەسىن ەڭ الدىمەن اتا-انالار كوتە­رە­دى. البەتتە, بالالاردىڭ ومى­رى­نە جاۋاپتى ءبىرىنشى تۇلعا بولعاندىقتان, ولاردىڭ ويىن ەسكەرمەۋ ادىلەتسىز ارەكەت بولار ەدى. سول سەبەپتى ءبىز تالقىلاۋعا اتا-انالاردىڭ اتىنان 4 بالانىڭ اناسىن شاقىردىق.

گۇلنار ومار, اتا-انا:

ءوزىم – مەكتەپكە وتە جاقىن اداممىن, ويتكەنى ماماندىق بويىنشا پسيحولوگپىن. ءارى اتا-انام دا – پەداگوگيكا سالا­سى­نىڭ ارداگەرلەرى. اتا-انا رەتىندە سەنات پەن ماجى­لىس­تەگى وتىرىستارعا قاتىسىپ, وقۋ­لىقتى ساراپتامادان وتكىزە­تىن جۇمىس توپتارىندا بولدىم. وسى جانە انا رەتىندە كۇندەلىكتى بالالاردىڭ سابا­عىن قاداعالاۋدان تۇيگەن تاجىري­بەمە سۇيەنىپ ايتار بولسام, جو­عارىدا ايتىلعان ماڭىزدى سا­باق­تاستىق ماسەلەسى تەك وقۋ­لىق, باعدارلامادا عانا ەمەس, مەكتەپتەگى تاربيەدە دە كورى­نىس تابۋى ءتيىس. مىسالى, بالا سابيلەر توبىنان ورتاڭعى توپقا ءوتىپ, كەيىن ەرەسەك توپتان مەكتەپالدى دايارلىق توبىندا ءوزىنىڭ وزگەلەردەن الدە­قاي­دا ۇلكەن ەكەنىن جانە جاۋاپ­كەرشىلىك جۇگىنىڭ اۋىرلاۋ بولاتىنىن سەزىنەدى. مۇنى سەزىنۋىنە بالاباقشاداعى تاربيە دە, تاربيەشى دە, ۇلكەن توپتاردا ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋگە باعىت­تالعان تاپسىرمالارعا تولى باعدارلاما دا ىقپال ەتەدى. ال ەندى سول بالا مەكتەپكە كەلگەندە, وعان مۇعالىم ەڭ كىشى سىنىپتىڭ وقۋشىسى رەتىندە وبەكتەي قارايدى. ءبىز ءاربىر پەداگوگتى پسيحولوگ دەپ بىلەمىز. سوندىقتان پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تاربيە بەرۋ جۇيەلى جۇرگىزىلۋى قاجەت.

ەندى وقۋلىق ماسەلەسىنە كەلسەك, قازىرگى تاڭدا ءبىز «زەت» (Z) ۇرپاق تاربيەلەپ جاتىرمىز. بۇگىنگى بالالاردى قىزىقتىرۋدىڭ ءوزى قيىن, زەيىنىن تۇراقتاندىرۋ دا ۇلكەن كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ وقۋلىقتارىمىز دا زاماناۋي بالالاردى وقۋعا قۇشتار ەتە الاتىنداي, جاڭا تالاپتارعا ساي ازىرلەنۋى ءتيىس. قانشا دەگەنمەن اتا-انا بالا­نىڭ قىزىعۋشىلىعىن, دەڭگەيىن, الەۋەتىن انىق بىلەدى. ال وقۋ­لىق­تار تالاپقا ساي, ساپالى بولۋى ءۇشىن ونىڭ ازىرلەنۋ جۇمىستارى باسىنان اشىق, جاريا تۇردە ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس. جوعارىداعى ءبىلىم سالاسىنىڭ ساراپشىسى ايتقان پىكىرمەن كەلىسەمىن, وقۋلىق قانا ەمەس, وقۋلىق نەگىزگە الىناتىن وقۋ باعدارلاماسى دا سىناقتان وتكىزىلۋى كەرەك. سىناقتان وتكىزىلىپ قويماي, اشىق تالقىلانۋى ءتيىس. ماسە­لەن, ءبىز «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدى اشىق, قىزۋ تالقىلادىق قوي, اتا-انا رەتىندە وي-پىكىرىمىزدى بىلدىردىك. بۇل جەردە, ارينە اتا-انالاردىڭ بەلسەندىلىگى كەرەك. شىن مانىندە اتا-انالار دايىن وقۋلىقتى عانا سىناماي, ازىرلەنىپ جاتقان وقۋلىقتى تالقىلاۋعا اتسالىسۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن مينيسترلىك ءدال سول سىن ايتاتىن اتا-انالاردى جۇمىس توبىنا قوسۋ قاجەت. ءبارىبىر قوعام بولعان سوڭ, بەلسەندىلەر بولادى. ونىڭ ىشىندە كوزى اشىق, شەتەلدە تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلگەن نەمەسە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قانشا جىل ۇلەس قوسقان زيالى ازاماتتار دا بار.

الىپپە وقۋلىعىن اكادە­ميانىڭ ماماندارى 2 توقسان وقىتىلاتىنىن ايتىپ وتىر. ال الىپپە تەك 2 توقسان ەمەس, جىل بويى وقىتىلۋى كەرەك. وقۋلىقتى سىناقتان وتكىزەتىن مەكتەپتەردى اۋىستىرىپ وتىرعان ءجون, بىزدە مينيسترلىكپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيتىن بەلگىلى وقۋ وشاقتارى بار, تەك سولارمەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى. ونداعى مۇعالىمدەر مۇمكىن جوعارىداعىلاردىڭ اۋزىنا سالىپ بەرگەنىن عانا ايتاتىن شىعار. سول سەبەپتى اپروباتسيانى ءادىل وتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك مەكتەپتەر عانا ەمەس, ەرەكشە دەڭگەيدەگى وقۋ وشاقتارى مەن جەكەمەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا دا سىناقتان وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. ەڭ ماڭىزدىسى ءبىز پراكتيكتەردى تىڭداۋعا ءتيىسپىز. مۇعالىمدەر, اسىرەسە وقۋلىقتاردى سىناقتان وتكىزىپ جاتقان پەداگوگ قاۋىم شىندىقتى ايتۋى كەرەك. كوبىنە مۇعالىمدەر بۇعىپ قالادى, شىندىقتى ايتپايدى.

مۇعالىمدەردىڭ شىندىعى 100 پايىز ەسكەرىلمەيدى

«Egemen Qazaqstan»: 

راسىمەن, عالىم مەن ادىسكەر ءمىنسىز وقۋلىق جازىپ شىعۋى مۇمكىن, بىراق بۇل تاجىريبەدە قولدانىلىپ, ءوز ناتيجەسىن, جەمىسىن بەرمەسە, ءبارى بەكەر. ەڭبەكتىڭ دالاعا كەتكەنى. سوندىقتان پراكتيكتەردىڭ ويى اسا ماڭىزدى, نەگىزى وقۋلىققا قاتىستى سوڭعى شەشىم دە سولاردان, ياعني مۇعالىمدەر تاراپىنان شىعۋى قاجەت. الايدا اتا-انا ايتقانداي, مۇعالىمدەر شىندىقتى ايتپاسا قالاي بولادى؟ «باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى ەر ادام بولۋى ەرسى ەمەس» دەپ باس باسىلىمعا شىق­قان كەيىپكەرىمىزدەن تىكەلەي سۇرايىق, مۇعالىمدەر شىنىمەن شىندىقتى ايتپاي ما؟

التىنبەك مۇقىشەۆ,

ەلورداداعى №69 مەكتەپ-گيم­نا­زيا­نىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى:

وقۋلىقتاردى اپروباتسيا­دان وتكىزەتىن مۇعا­لىم­دەرگە قاتىستى ايتىل­عان اتا-انانىڭ سىنىنا ءوز تاجىريبەمنەن جاۋاپ بەرەيىن. ءبىز مەكتەپتەگى 12 مۇعالىم جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى بويىنشا ازىرلەنگەن وقۋلىقتاردى سىناقتان وتكىزدىك. سوندا ءوزىمىز بايقاعان, انىقتاعان كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەردى مىندەتتى تۇردە ءتيىستى ادامدارعا جەتكىزىپ وتىردىق. قاي وقۋلىقتا قانداي ولقىلىقتار بار, سونى جەكە-جەكە كورسەتتىك. كوبىنە بالانىڭ ورىنداۋىنا, جاس ەرەك­شە­لىگىنە, قابىلداۋىنا قيىن تيەتىن تاپسىرمالاردى ءتۇرتىپ الامىز. 4 جىلدىڭ ىشىندە وقۋلىقتارداعى اتا-انالارعا وعاش كورىنگەن دۇنيەلەردىڭ ءبارىن – جينالىستاردى جيىرەك وتكىزىپ, ماڭىزىن, سەبەبىن, ادىستەمەسىن, بەرىلۋدەگى ماقساتىن تەرەڭىرەك تۇسىندىرگەننەن كەيىن كوزقاراستارى وزگەردى. شىن مانىندە ءتۇسىندىرۋ مەن اتا-انامەن جۇمىس جەتكىلىكتى جۇرگىزىلمەيدى.

شاما-شارقىمىزشا تۇزە­تۋ ەنگىزگەن وقۋلىقتارمەن وقۋ­­شى­­لارىمىزدى 4 جىل بويى وقىتىپ, باستاۋىشتى بىتىرتتىك. شاكىرتتەرىم جا­مان بولعان جوق. ويتكەنى بۇ­­ر­ىن بىتىرگەن وقۋشىلارعا قاراعاندا, وسى وقۋلىقتارمەن وقىعان وقۋشىلارىم 5-سىنىپقا بارعاندا الدەقايدا جوعارى كورسەتكىش كورسەتتى. قانشا دەگەنمەن كەز كەلگەن ءىستىڭ بەرەكەلى بولۋى ءۇشىن كوزدەلگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋگە كاسىبيلىك پەن شەبەر­لىك قاجەت. وقۋلىق ساپا­لى, ءمىنسىز جازىلعانىمەن, وندا­عى كورسەتىلگەن مىندەتتەرگە لا­يىقت­ى دەڭگەيدە قول جەتكىزە الاتىن مۇعالىم بولماسا, جۇمىس جەمىسىن بەرمەيدى.

«مۇعالىمدەر شىندىقتى ايتپاي ما؟» دەگەننەن گورى «مۇعا­لىمدەردىڭ ايتقانى ەسكەرىلە مە؟» دەگەن سۇراق ورىندى بولادى. ويتكەنى الگىندە ايتقانىمداي, ءبىز كەم-كەتىگىن ايتامىز, جازامىز, جەتكىزەمىز. بىراق سونىڭ بارلىعى تۇگەل, 100 پايىز ەسكەرىلدى, قايتا تۇزەتۋدە ۇسىنىستارىمىزدىڭ ءبارى ەنگىزىلدى دەپ ايتا المايمىز. نەگىزى دايىن وقۋلىقتى سىناقتان وتكىزۋگە عانا ەمەس, وقۋلىقتى جانە وقۋلىقتىڭ وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە دە مۇعا­لىمدەردى كوبىرەك تارتۋ كەرەك.

اۋىل مۇعالىمدەرىنە ديسكىمەن تاراتىلادى

گۇلنار ومار, اتا-انا:

مۇعالىمنىڭ شەبەرلىگى دەگەننەن شىعادى. ارينە, بىلىكتى پەداگوگ قالايدا بالالارعا باعدارلامانى مەڭگەرتەدى. دەسەك تە, ءبىز باعدارلامانى, سونىڭ نەگىزىندە وقۋلىقتى ازىرلەگەندە اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ وقۋ دەڭگەيىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق كورسەتكىشتەردەن كوز جەتكىزىپ وتىرعانىمىزداي, اۋىل بالالارى قالاداعى وقۋشىلاردان 1,5-2 جىلعا ارتتا قالىپ كەلەدى. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. وسىنى ەسكەرسەك, قالاداعى بالالار قالايدا ىلەسىپ الادى, ولاردا مۇمكىندىك كوپ. ال قاراپايىم ينتەرنەتى جوق اۋىل وقۋشىلارى ءۇشىن, ايتالىق, ءارىپتى ەرمەكسازبەن مۇسىندەپ كورۋ سەكىلدى قولجەتىمدى زاتتارمەن ورىندالاتىن تاپسىرمالار بەرگەن ءجون. سودان سوڭ قازىر ۇزدىك ۇستازداردىڭ ساباعى ۆيدەوعا ءتۇسىرىلىپ, ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارىنا, YouTube ارناسىنا سالىندى عوي, سول ساباقتاردى ديسكىلەرگە ساقتاپ, اۋىل مەكتەپ­تە­رىنە تاراتىلعانى ابزال. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە الىپپەنىڭ جاڭا ادىستەمەسى بەينەتاسپاعا باسى­لىپ, ۆيدەولارعا ءتۇسىرىلىپ, بەينەتۇسىندىرۋلەر ارقىلى تاراتىلۋى ءتيىس.

مانارا ەلەكەنقىزى:

وسى تالقىلاۋدا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ بارلىعىن ءتۇرتىپ الدىم. وقۋلىقتاردى اپروباتسيادان وتكىزۋگە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قوسۋ تۋرالى ۇسى­نىس­تى قابىلدادىق. ال اۋىل مەكتەپتەرىن قاجەتتى كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن قازىر ناقتى جولعا قويىپ, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى قولعا الىپ جاتىرمىز. ويتكەنى پاندەميانىڭ كەزىندە ەڭ باس­تىسى ينتەرنەتى ناشار نەمەسە مۇلدە جوق اۋىلدارداعى وقۋشىلارعا قيىن ءتيدى. سون­دىقتان «Bilimland» پلات­فور­ما­سىنىڭ «Bilimbook» دەگەن جاقسى ءبىر جوباسى بار. بۇل ارقىلى وففلاين رەجىمدە, ياعني بايلانىس ۇستامايتىن ايماقتاردا دا بارلىق ماتەريال­دى قاراپ, قاجەتىنشە قولدانا الادى. ساباققا كەرەك كونتەنتتى 32 كبت فلەشكا, ديسكىلەرمەن جەتكىزۋگە بولادى. وسى جۇمىس­تى جاڭا الىپپە ازىرلەنىپ, تولى­عىمەن دايىندالعاندا ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر­مىز. جاڭا وقۋلىقتىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى (واك), قو­سىمشا قۇرالدارى, ديس­كى­لەرى, مۇعالىمدەرگە ارنال­عان ادىستەمەلىگى, باسقا دا رەسۋرس­تار­عا سىلتەمەلەر بولادى. سونىڭ ءبارىن قوسىمشا جاڭارتىپ, اۋىل مەكتەپتەرىنە جىبەرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.

ءتۇيىن: قازاقتا «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەگەن ءسوز بار. بۇل ويدىڭ بۇگىندە ماڭىزى ارتتى. سەبەبى راسىمەن دە ءوزى بىلمەيتىن, اينالىسىپ كورمەگەن, انىق كوز جەتكىز­بەگەن جايتتى كاسىبي مامانشا تالقىلاپ, قاتە كوزقاراس قالىپ­تاس­تىرۋعا ىقپال ەتەتىندەر كو­بەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ۇيىم­داس­تىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەل­دەگى ساراپشىلاردىڭ سوزى­نەن تۇيگەنىمىز – الىپپەنىڭ الەگى ءالى بىتپەيدى. ونىڭ جىرى بيىل عانا باستالعانداي. جاڭا الىپپەنىڭ جاڭالىق بولاتىنىنا دا تولىق كەپىلدىك جوق. ال ساپاسى... بۇل – ەندى بارىمىزگە ورتاق ماسەلە.

دايىنداعان

ايدانا شوتبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»