قوعام • 09 قازان، 2020

تيتانيك سيندرومى

82 رەت كورسەتىلدى

جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆ سوڭعى جىلدارى جازعان «قازاقتىڭ قىزىل كىتابى» اتتى پۋب­لي­تسيس­تيكالىق ماقالالار جيناعىندا: «مەن جاسى جەتپىستەن اسىپ بارا جاتقان زيا­لى اقساقالدى بىلەمىن. دەربەس زەينەتكەر، وقىعان-توقىعان ادام. ايتسە دە، ءوزىنىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ بىرەۋى ءبىراۋىز قازاقشا بىلمەيدى.

ۇلتتىق سانا، ءداستۇر دەگەندەردەن جۇرداي. ەرتەڭ اقساقالدىڭ كوزى جۇمىلار بولسا، ارتىندا قازاقتىڭ ءيىسى دە قالمايدى. وسىلاي سان عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ءبىر اۋلەتتىڭ ۇلتتىق قاسيەتى وشكەلى تۇر. وسىنى الگى اقساقالدىڭ مۇلدەم ويلامايتىنى مەنى تاڭعالدىردى. ءوزىنىڭ، ۇرپاعىنىڭ قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقانىن سەزىنە الماۋ، بۇل جاقسى نىشان ەمەس» دەپ جازىپ، راسىن ايتقاندا، قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ قاسىرەتىنە اينالعان ماسەلەنى قوزعاپتى.

ياعني بۇل ورايدا، ءبىزدىڭ دە ايتپاعىمىز، ۇلتىنا، ۇرپاعىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى سەزىنبەۋ – قاسىرەت. مۇنداي ادامدار الەم سوتسيولوگتارى كوپ ايتاتىن «تيتانيك سيندرومىنا» ۇشىراعان جاندار. وسى ۇعىمدى تاپسىرلەي تۇسىندىرسەك، بىلاي: 1909 جىلى ۇلىبريتانيانىڭ «ۋايت ستار لاين» كومپانياسى ۇزىندىعى – 269، بيىكتىگى – 59 مەتر (مۇرجاسىن قوسقاندا)، ەلۋ مىڭ اتتىڭ كۇشى بار «تيتانيك» اتى الىپ كەمە جاساپ شىعارادى. كەمەنى تانىستىرۋعا بايلانىستى وتكىزىلگەن ءباسپاسوز-ءماسليحاتىندا كومپانيا وكىلى: «كەمەنى قۇدايدىڭ ءوزى سۋعا باتىرا المايدى» دەپ سوققان. ءسويتىپ، كەمە 1912 جىلى 10 ءساۋىر كۇنى اقش-تى بەتكە الىپ ساپارعا شىققان. ارادا ءتورت كۇن وتكەندە 22 ۋزەل جىلدامدىقپەن جۇيتكىپ كەلە جاتقان كەمە الىپ مۇزتاۋعا سوعىلىپ، ءتۇپسىز تۇڭعيىق تەڭىزگە ماڭگىلىككە باتقان.

قىزىق بولعاندا جوعارىداعى كوپشىك سوزگە سەنگەن جولاۋشىلار كەمەنىڭ سۋعا باتىپ بارا جاتقانىن كورىپ تۇرىپ «مۇمكىن ەمەس «تيتانيك» ەشقاشان باتپايدى» دەپ بەي-جاي وتىرا بەرگەن. ياعني، قۇتقارىلۋعا قام جاساماعان جولاۋشىلار تۇگەلدەي سۋعا تۇنشىقتى.

قازىرگى تاڭدا، الەم پسيحولوگتارى جو­عارى­دا­عىداي «كەمەسى سۋعا باتىپ بارا جات­قانىن» بايقامايتىن ادامداردى «تيتانيك سيندرومىنا» شالدىققاندار دەيدى.

ياعني قازىرگى تاڭدا قازاق ءتىلى السىرەپ، ءتىپتى كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس قۇرالىنان دا قالىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. باسقاسىن ايتپاعاندا، ەلورداداعى كەز كەلگەن بالالارعا ارنالعان ويىن اۋلاسىنا بارىپ كورىڭىز. بارلىق ءجاسوسپىرىم ورىسشا شۇلدىرلەپ ءجۇر. باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىزشا ايتساق: «ەر جەتكەندەر سويلەيدى ورىسشالاپ، كىم وتىر ءسوز قۇرىلىسىن قىناپ-سىناپ، «ماماسى» مەن «پاپاسى» ءشۇرشىت بولىپ، كۇيدىردى-اۋ، شۇرشىتشىلەپ، بالا جىلاپ».

وسى ورايدا، احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتامىز، ء«تىل – ۇلتتىڭ جانى نەمەسە ءتىلى جوعالعان جۇرتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەپ بەكەر ايتقان جوق. بۇگىن ءتىلىمىز جوعالسا، ەرتەڭ ءوزىمىز جوعالارىمىز حاق. ءتىپتى جوعالىپ تا بارامىز. ونى الگى سۋعا باتقان تيتانيكتىڭ جولاۋشىلارى سياقتى بايقامايمىز. بۇدان وتكەن قاسىرەت جوق شىعار.

ۇلىبريتانيانىڭ ۋەلس ايماعىنىڭ ازاماتى، جازۋشى-لەكتور دەۆيد كريستال الەمدەگى تىلدەر تاريحىن زەرتتەپ، 1997 جىلى «تىلدەر اجالى» اتتى ەڭبەك جازىپ شىقتى. وسى ەڭبەكتە، قازىر الەمدە 6 مىڭنان استام ءتىل بولسا، (2700 – نەگىزگى ءتىل، 4 مىڭعا جۋىعى – سول تىلدەردىڭ ديالەكتىسى) سولاردىڭ 600-نە جويىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر دەپتى. ء«تىل قالاي ولەدى؟» دەگەن ساۋالعا ول: «سول تىلدە سويلەيتىن جاس ۇرپاق ءوز تىلىنەن بەزىنگەن كەزدە» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

سول سياقتى تانىمال لينگۆيست مايكل كراۋستىڭ پايىمداۋىنشا، بولاشاقتا ادامزات ءتىلىنىڭ 90 پايىزى ءولىپ، 600 عانا ءتىل قالادى-مىس. جويىلۋ قاۋپى تونگەن تىلدەردى ول بەس ساناتقا ءبولىپتى. ءبىرىنشىسى، قاۋىپ تونە باستاعان تىلدەر. ولار الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان شەتتەتىلىپ، ۇلكەن ءتىلدىڭ قىسپاعىنا تۇسكەندەر. باستى بەلگىسى – بۇل تىلدەردە سويلەيتىن جاس بۋىن ازايادى. ەكىنشىسى، قاۋىپ-قاتەر بەلگىسى بىلىنگەن تىلدەر. بەلگىسى – جاس ۇرپاق ءوز تىلىنەن جەريدى. ءۇشىنشىسى، قاتەر تونگەن تىلدەر. بۇل تىلدە تەك جاسى ەلۋدەن اسقاندار عانا سويلەيدى. ءتورتىنشىسى، ولە باستاعان ءتىل. بۇل تىلدە تەك قارتايعان ادامدار سويلەيدى. بەسىنشىسى، جويىلعان تىلدەر. بۇل سول تىلدە سويلەيتىن ادام قالمايدى.

ون جەتىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن فرانتسۋز جازۋشىسى شارل لۋي دە مونتەسكە «حالىق قاشان ءوز ءتىلىن ءبىرجولاتا ۇمىتقانشا ەل بولۋدان ءۇمىتىن ۇزبەيدى» دەگەندەي، ارينە ەشقاشان ءۇمىت ۇزۋگە بولمايدى. جوعارىداعى م.كراۋس ەگەر 500 ادام تولىق سويلەيتىن ءتىلدى ولتىرمەي امان ساقتاپ قالۋعا بولاتىنى جايلى ايتىپ، ءتىپتى ول XVIII عاسىردان كەيىن قايتا تىرىلگەن ەۆرەي ءتىلىن مىسالعا كەلتىرگەن ەكەن.

ءتىلىمىز ولە قويماس، دەگەنمەن ءتىل ماسەلە­سىن­دە اباي اتامىز ايتقانداي «ۇيقىلى وياۋ – بويكۇيەز» تىرلىك تانىتۋ جاقسىلىققا اپارمايدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الەم كۋبوگى وتەدى

سپورت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار