ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا اعا سۇلتان شىڭعىس ءۋاليحانوۆ باسقارعان امانقاراعاي وكرۋگىنىڭ ورتالىعى بولعان قۇسمۇرىن بەكىنىسى دە وسى كول جاعاسىنا قونىس تەپكەن ەدى. شىڭعىستىڭ وتباسىندا قازاقتىڭ اتاقتى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ دۇنيەگە كەلدى. جوشى ۇلىسىنىڭ «شەكپەنىنەن» شىققان تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا, التىن وردانىڭ اتاقتى باس بەگى (بەكلەربەگى) ەدىگە بي تۋرالى جىرلاناتىن «ەدىگە» ەپوسىنىڭ العاشقى جازبا نۇسقاسى وسى قۇسمۇرىندا حاتقا ءتۇستى. جىردى 1842 جىلى جۇماعۇل اقىننىڭ جىرلاۋىنان جازىپ العاندار – اعا سۇلتان شىڭعىس ءۋاليحانوۆ پەن ونىڭ اعايىنداس تۋىسى احمەت ءجانتورين سۇلتان. كەيىن قولجازبا جاس عالىم شوقان شىڭعىس ۇلىنىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ, عىلىمدا «قۇسمۇرىن ءتىزىمى» نەمەسە «شوقان نۇسقاسى» رەتىندە تانىلادى.
كوركى تارتىمدى, تاريحي مەكەن قۇسمۇرىنعا قاتىستى ايتپاق بولىپ وتىرعان ويىمىز – كولدىڭ اتاۋى. ونىڭ اتاۋى, سىرت قارعاندا, ەشبىر سوكەتتىگى جوق, ءوز ورنىندا تۇرعان سەكىلدى. ال وسى اتاۋعا ىشتەي ۇڭىلسەك, تىلدىك قولدانىسقا ۇيلەسە بەرمەيتىن قاراما-قايشىلىق بار. ول قاراما-قايشىلىق ادام بالاسىنا قولدانىلاتىن «مۇرىن» ءسوزىنىڭ اڭ-قۇسقا قولدانىلۋىندا بولىپ وتىر. قازىرگى تانىمدا «قۇسمۇرىن» اتاۋى – «قۇس» جانە «مۇرىن» دەگەن ءسوزدىڭ بىرىگۋىنەن قۇرىلىپ, كول ماڭىنداعى قىرقانىڭ كەسكىنى قۇستىڭ تۇمسىعىنا ۇقسايتىن بولعاندىقتان وسىلاي اتالىپ كەتكەن دەگەن پىكىر قالىپتاسقان.
قازاق قاي ۋاقىتتا قۇستىڭ تۇمسىعىن «مۇرىن» دەپ اتاپ ەدى؟ تىلىمىزدە اڭ-قۇستىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ تىنىس الۋ مۇشەسى ورنالاسقان بولىگىن «تۇمسىق» نەمەسە «تاناۋ» دەپ اتاۋ بەرىك ورنىققان. ولاي بولسا, مىنا جەردە ول نەگە اياق استىنان ادامعا قاراپ ايتىلاتىن «مۇرىنعا» اينالىپ كەتەدى؟ قيسىنسىز ەكەنى وي جۇگىرتكەن كىسىگە ايقىن بايقالادى.
ال وسىنداي قيسىنسىز پىكىردىڭ تۋىنداۋىنا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شوقان تۋرالى جازعان «اققان جۇلدىز» رومانى سەبەپ بولدى. وندا جازۋشى: «بەكىنىستىڭ سىرت جەلكەسىندەگى قىرقانىڭ تۇمسىعى ساعىمدى كۇندەرى الىستان قاراعان ادامعا قونعالى كەلە جاتقان الىپ قۇستىڭ تۇمسىعىنا ۇقساۋىنا قاراي اتالىپ كەتكەن», – دەپ جازادى. دەمەك, قۇس تۇمسىعىنا (نازار اۋدارىڭىز: جازۋشى «مۇرىن» دەپ جازبايدى, «تۇمسىق» دەيدى) ۇقسايتىن قىرات تەك ساعىم وينايتىن جاز ايلارىندا عانا بايقالىپ, وزگە مەزگىلدە ول كورىنىس كوزگە كورىنبەيتىن بولعان عوي. ال سول ۋاقىتشا كورىنىس قالاي كولدىڭ اتاۋىنا اينالادى؟ مۇندا دا ءبىر شيكىلىك بار ەكەنى انىق كورىنىپ تۇر. «شيكىلىككە ورانعان» اتاۋدا كونەدەن قالعان سىر بار ەكەنى كۇمانسىز. ءومىردىڭ زاڭى سولاي. شيكىلىك بولسا – قۇپيا جاتقان ءبىر سىر بار. ماقسات سول سىردى اشۋ.
القيسسا, قازاق اڭ-قۇستىڭ, سول سياقتى جان-جانۋارلاردىڭ تىنىس الۋ مۇشەسى ورنالاسقان دەنە بولىگىن «مۇرىن» دەمەي, «تۇمسىق» دەيدى. تابيعاتتاعى بىزگە تانىس اڭ-قۇس بالاسىنىڭ تۇمسىعى ءارتۇرلى: ءبىرى ۇشكىر, ءسۇيىر, ءبىرى جالپاق, ەندى ءبىرى دوڭەس. ۇزىندىق تۇرعىسىنان دا تۇرلىشە: قىسقا, ۇزىن. دەمەك, قۇس تۇمسىعىندا بىرىزدىلىك جوق. بىرىزدىلىك جوق جەردە, ادام بالاسىنىڭ تىلدىك تانىم بەينەسىندە تۇراقتى سۋرەت, كورىنىس قالىپتاسپايدى.
قازاق جانە وزگە دە تۇركى تىلدەس حالىقتار «مۇرىندى» تەك ادامعا قاتىستى عانا ايتادى. نە سەبەپتەن؟ سەبەبى ادامنىڭ بەت-جۇزىندە «مۇرىن» بولماسا, ول ءبىر تەپ-تەگىس كەسكىن بەرەدى. مۇرىن – بەت-ءجۇزدىڭ ءسانى. سوندىقتان قازاق «ەر مۇرىندى, ات ەرىندى بولادى» دەگەن. سونىمەن قاتار «قىر مۇرىن», ء«سۇيىر مۇرىن», ء«دوڭ مۇرىن», «دومالاق مۇرىن», «تاۋ مۇرىن», «جالپاق مۇرىن» دەپ مۇرىننىڭ ءتۇرلى سيپاتتارىن بەلگىلەيدى. ال مۇرىنى كىشكەنتاي ادامداردى «پۇشىق» دەيدى.
قۇس, جان-جانۋارعا قاتىستى «تۇمسىق» پەن ادامنىڭ «مۇرىنى» تۋرالى تىلدىك بەينەلەردى نەگە سالىستىرا بەرىپ وتىرمىز؟ سەبەبى ءبىزدىڭ پايىمىمىزشا, «قۇسمۇرىن» اتاۋى «قۇسقا» دا قاتىستى ەمەس, قۇستىڭ «مۇرىنىنا» دا قاتىستى ەمەس.
تۇركى تىلدەرىندە «مۇرىن» (مۋرۋن نەمەسە بۋرۋن) ءسوزى بىرنەشە ماعىناعا يە. ورىس زەرتتەۋشىسى ماكس فاسمەردىڭ «ورىس ءتىلىنىڭ ەتيمولوگيالىق سوزدىگىندە» «مۋرۋن مەن بۋرۋن» فونەتيكالىق اۋىتقۋلارمەن بەرىلەتىن تۇركىلىك ءبىر ءتۇبىرلى ءسوز رەتىندە قاراستىرىلىپ, ونىڭ ورىس تىلىندە ءتورت ءتۇرلى ماعىناسى بار ەكەنى ايقىندالعان. سول ءتورت ءتۇرلى ماعىنانىڭ ءبىرى «پەسچانايا مەستنوست» دەگەندى بىلدىرەتىنىن ايتا كەلە, ول ۇعىم تۇركىنىڭ «پەسچانايا كوسا», «مىس, نوس» دەگەن سوزدەرىنەن اۋىسقان دەپ تۇجىرىمدايدى. مۇنداعى «پەسچانايا كوسا» – بۇل قۇمشاۋىت قايىر (تۇبەك),
ال ورىس تىلىندەگى «مىس» دەگەنىمىز – تەڭىزگە نەمەسە كولگە سۇعىنىپ ەنىپ تۇرعان جەر بولىگى (قازاقشا ماعىنادا, تۇبەك) ەكەنى بەلگىلى. دەمەك, «قۇسمۇرىن» اتاۋىنداعى «مۇرىن» – ول كونە تۇركى تىلىندەگى «تۇبەك نەمەسە قايىر». «تۇبەك نەمەسە قايىر» دەپ قازاق سۋعا سۇعىنا ەنىپ تۇرعان جەر بولىگىن اتايدى.
سونىمەن, «مۇرىننىڭ» ماعىناسى اشىلدى. ەندى «قۇس» دەگەن بولىككە كەلەيىك. اتالمىش اتاۋ – تۇركى تىلدەرىندەگى «قوس, كۋش», ياعني «ەكى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن ءسوزدىڭ فونولوگيالىق دىبىستالۋ تۇرعىسىندا وزگەرگەن ءتۇرى, ۇلگىسى. باشقۇرستاندا «كۋشتاۋ» دەگەن جەر بار. ونىڭ ماعىناسى – «قوستاۋ». بيىلعى جازدا جەرگىلىكتى حالىق «كۋشتاۋدى» شيكىزات ءۇشىن قوپارماق بولعان ينۆەستورلاردان قورعاپ قالعانىنا ءبارىمىز كۋا بولدىق. ال «قوس» دەگەن تىركەسپەن كەلەتىن توپونيمدەر قازاق تىلىندە «جىرتىلىپ-ايىرىلادى».
«قوس»-تى «قۇس»-قا وزگەرتىپ تۇرعان قۇبىلىس – قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭى. بىرىككەن سوزدەگى ەرىندىك داۋىستى دىبىس بولىپ سانالاتىن, مىقتى «ۇ» دىبىسى بار «مۇرىن» بولىگى الىڭعى بولىكتە تۇرعان «قوس» ءسوزىن وزىنە ۇندەس بولۋعا «ماجبۇرلەپ» (كەيىنگى ىقپال), «قوس»-تى «قۇس»-قا وزگەرتكەن. ءتىلدىڭ وسى ءبىر كوزگە انىق بايقالا بەرمەيتىن نازىك تۇسىن بىزدەر دۇرىس باعامداماي, اسپاندا ۇشىپ, جەرگە قوناتىن قۇس اتاۋىنا بالاپ جىبەرگەنبىز.
ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقا قايىرىمى, «قۇسمۇرىن» دەگەن اتاۋدىڭ كونە ماعىناسى «قوس تۇبەك» دەگەندى بىلدىرەدى. اتاۋدىڭ كولگە, سۋلى جەرگە قويىلعانىن ەسكەرسەك, «قوستۇبەكتىڭ» قيسىنى ابدەن كەلىپ تۇر. «تۇبەك», ادەتتە, سۋ دەڭگەيىنەن بيىك جوتا بولىپ كەلەدى. ادامنىڭ مۇرىنى دا بەينە ءبىر تەگىس بەت-جۇزدەگى بيىك جوتا سىندى. ال اڭ-قۇس, جان-جانۋارلاردىڭ دەنە مۇشەلەرىندەگى تىنىس الۋ جولدارىندا مۇنداي ەرەكشىلىك جوق بولعاندىقتان ونى «مۇرىن» دەمەيدى, «تۇمسىق» نەمەسە «تاناۋ» دەپ اتايدى.
اتا-بابامىز اتالمىش كولدى «قوس تۇبەك», ياعني «قوسمۇرىن» دەپ اتاعانىندا ءبىر سەبەپ بار عوي دەپ, زامانۋي قۇرالدارعا جۇگىنۋدى ءجون كوردىك. ءسويتىپ Google-ءدىڭ كوكتەگى سپۋتنيكتەن تۇسىرگەن كارتاسىنا نازار اۋدارعانىمىزدا, تاڭدانىستان شالقامىزدان تۇسسە جازدادىق. وندا قۇسمۇرىن كولىنە سۇعىنا ەنىپ جاتقان ەكى تۇبەك تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر (سۋرەتتى قاراڭىز).
استىندا اەروپلانى, قولىندا سپۋتنيكتىك كارتاسى جوق, مىنگەنى تەك اتتىڭ ءۇستى بولعان اتا-بالارىمىزدىڭ جەر بەدەرىنە, جەر-سۋ اتاۋلارىنا ات بەرۋدەگى تاپقىرلىعىنا ءارى قاراپايىمدىلىعىنا قايران قالاسىز!
ء«بىر جوقتى ءبىر جوق تابادى» دەگەندەي, قوستۇبەكتىڭ ءبىرىن بۇرىن «جوعالتىپ» العان ەدىك. ول بىلاي بولعان ەدى: 2005 جىلى بىزدەر شوقاننىڭ 170 جىلدىعىنا وراي, ءۋاليحانوۆتار ۇرپاعى, تاريحشى عالىم ەدىگە جانسۇلتان ۇلى ۋاليحانوۆپەن بىرگە قۇسمۇرىنعا ساپارلاعان بولاتىنبىز. سوندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار بىزدەردى كولدىڭ جاعاسىنداعى «تاۋقۇسمۇرىن» دەگەن جەرگە اپاردى. تاۋقۇسمۇرىن – كولگە سۇعىنا تونگەن بيىك جوتا. جوتانىڭ ءۇستى قالىڭ وسكەن اقسەلەۋ. تاۋقۇسمۇرىننىڭ ۇستىنەن كول انىق كورىنەدى ەكەن. تەك كول ەمەس, بۇل توڭىرەكتىڭ كوكجيەككە ۇلاسقان كەڭىستىگى الدىڭىزعا جايىلادى. كولدىڭ كوك مايسا بىتكەن تەگىس جاعالاۋى شىڭعىستىڭ بيە بايلاعان جەرى كورىنەدى. اۋىل ازاماتتارىنىڭ ايتۋىنشا, شىڭعىس اۋىلىنىڭ يگى جاقسىلارى باس قوساتىن توبە وسى تاۋقۇسمۇرىن بولعان. كول جاعاسىنداعى «تاۋقۇسمۇرىن» (ۇلكەن) دەپ اتالاتىن تۇبەكتىڭ «كىشىقۇسمۇرىن» دەپ اتالاتىن سىڭارى دا بولۋى عاجاپ ەمەس قوي دەپ ويلاپ كەتكەنبىز... مىنا سۋرەتتە ءبىز ونى تاپتىق.
مىنە, «قۇسمۇرىن» اتاۋىنىڭ تاريح قويناۋىنا قوناقتاپ, كونەرگەن كومبەسىندە وسىنداي سىر بار.
الماسبەك ابسادىق
قوستاناي
