كۇلزارا دايىروۆا, كەلىنى: – مەنىڭ جولداسىم قايروللا دا, اكەسى دە ءبىر كىندىكتەن جالعىز ۇل بولعان. اتام ەسىل اۋدانى قاراعاي اۋىلى ماڭىنداعى «قىرىق ءۇي قونعان» دەپ اتالاتىن قونىستا 1896 جىلى تۋعان. بالالىق شاعى ەل ومىرىندەگى قيلى كەزەڭدەرمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن. «اق كەتىپ, قىزىل كەلگەن» اۋمالى-توكپەلى زاماندى دا, اشارشىلىقتى دا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ناۋبەتىن دە كورگەن. «سوعىس» دەگەن سۋىق حابار تۇلا بويدى تىتىركەندىرىپ, اتامىزعا دا شاقىرۋ قاعازى كەلگەندە كەمسەڭدەپ جىلاي باستاعان كەمپىرىن شالى «جامانشىلىق شاقىرىپ بۇل نە قىلعانىڭ!» دەپ تىيىپ تاستاعان. 1941 جىلدىڭ اياعىندا اسكەر قاتارىنا الىنىپ, «بەلارۋس جەرىندەمىز, مايدانعا ەندىك» دەپ قىسقا عانا جازىلعان تىلدەي حاتتان كەيىن حابار-وشار پىشاق كەسكەندەي ۇزىلگەن. بىردە ۇلكەن اتام مەن بۇعاناسى قاتا قويماعان قايروللا ەكەۋى سيىر جەگىلگەن ارباعا وتىن تيەپ, ۇيگە جاقىنداي بەرگەندە شوعىرلانىپ تۇرعان ءبىر توپ ادامدى كورەدى. بۇلاردى كوزى شالعان اجەمىز داۋىس سالىپ, اڭىراپ قويا بەرەدى. سويتسە, پوشتاشى امان «قارا قاعاز» اكەلگەن ەكەن. اتامىز «كوز جاستارىڭدى تىيىڭدار, تۇگە. بالام ءتىرى. قۇداي تۇسىمدە ايان بەرگەن جوق» دەگەندە جينالعان جۇرت سىلتىدەي تىنادى. انانىڭ اتى انا عوي. اجەمىز جىلاۋدان كوز اشپاي قوس جانارى كورۋدەن قالادى.
1944 جىلى قاقاعان قىس كۇندەرىنىڭ بىرىندە ۇيگە سۇرىنە-قابىنا كىرگەن پوشتاشى «نۇربايدان حات كەلدى, سەنبەسەڭدەر, مىنە!» دەپ بار داۋسىمەن ايعاي سالعان. حاتتا «مەن امان-ەسەنمىن, ءبارى جاقسى» دەلىنگەن. مۇنىڭ ءبارى – قۇيما قۇلاق, زەردەسى مىقتى قايروللادان ەستىگەندەرىم. الاقانداي عانا اۋىلدان جاۋمەن شايقاسۋعا كەتكەن 33 بوزداقتان 16-سى عانا امان-ەسەن ورالعان. سولاردىڭ ءبىرى قايرەكەڭنىڭ اكەسى 1945 جىلدىڭ اياعىندا وتباسىمەن قاۋىشقان.
قىمبات سالاماتوۆا, قىزى:
– اكەم اسكەري كوميسسارياتتىڭ تىزىمىنە كىرگەنىمەن, ونداعىلار شاقىرۋعا اسىعا قويمايدى. «مەنى مايدانعا جىبەرىڭىزدەر» دەگەن ارىزى دا اياقسىز قالادى. حاباردىڭ كەشىگۋ سەبەبىن بىلمەك بولىپ اۋدان ورتالىعىنا بارادى. سويتسە, «اناسى جوق ءۇش بالاڭدى كىم اسىرايدى؟ كارى اكە-شەشەڭ جانە بار» دەگەن جاۋاپ الادى. ايەلى دۇنيەدەن ءوتىپ, زارىن تارتىپ جۇرگەن كەزى. بۇلاي بالا-شاعانىڭ ورتاسىندا كوزگە كۇيىك بولىپ جۇرگەنشە وت پەن وقتىڭ اراسىندا شەيىت كەتكەنىم ارتىق, دەپ نامىسقا بۋلىعادى. سودان نە كەرەك, ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن راحيما ەسىمدى ادەمى بويجەتكەندى كەلىن ەتىپ ءتۇسىرىپ, اسكەري كوميسارياتتاعىلاردى دەگەنىنە امالسىز كوندىرەدى. 45 جاستاعى ونىڭ وجەت قيمىلى, توسىن ارەكەتى تالايلاردى ءتانتى ەتەدى. ويتكەنى اياق-قولى بالعاداي ادامداردىڭ بروندى سىلتاۋ ەتىپ, تىلدا قالىپ قويعاندارى قانشاما!
ەندى كوپكە دەيىن نەگە حابار-وشارسىز كەتكەنىنە توقتالايىن. الما-كەزەك تولاسسىز شايقاستاردىڭ بىرىندە الدىڭعى شەپتەگى كەڭەس اسكەرلەرى جاۋ قورشاۋىندا قالىپ, كوبى قىرىلادى. زەڭبىرەكتەر ۇزدىكسىز اتقىلاپ, اۋەدەن بومبا تاستالىپ, جەر-دۇنيەنى تامۇققا اينالدىرىپ جىبەرگەندەي بولادى. اكەم ءبىر توپ قارۋلاسىمەن جاۋ قورشاۋىن بۇزىپ شىعىپ, ورمانعا جاسىرىنادى. بار ويلارى – اسكەري ءبولىمدى تابۋ. بىراق «بىلمەگەن جەردىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ» دەمەكشى, اداسىپ, كوپ جۇرەدى. قايدا بارسا دا, اينالا اش بورىدەي انتالاعان جاۋ. قارىن اش, كيىم جۇقا. ۇيقى كورمەستەن, دامىل تاپپاستان بىرنەشە كۇن قالىڭ نۋ اعاشتىڭ ءىشىن كەزەدى. بەلگىسىز باعىتتى بەتكە الا وتىرىپ, ءولدىم-تالدىم دەگەندە ءبىر سەلوعا كەزىگەدى. مۇندا بەلورۋستىڭ قارتاڭ ايەلى ۇيىنە اكەلىپ, تاماقتاندىرادى. جارالارىن تاڭىپ, بەرەدى. الايدا نەمىستەر بۇلاردىڭ جاسىرىنعانىن سەزىپ قويىپ, اتىس باستالادى. ەكى جاقتان ءبىرتالاي ادام وققا ۇشادى. اكەم ءتىرى قالعان ءبىر جولداسىمەن كەرى شەگىنىپ, ورماندا بوي تاسالايدى. ارادا ءبىرتالاي ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا اسكەري بولىمگە بارىپ قوسىلادى. سول-اق ەكەن, «نەمىس تۇتقىنىندا بولدى, سوعىستان قاساقانا قاشتى» دەگەن كۇدىككە ءىلىندىرىپ, اق-قاراسىن ايىرماستان ايىپ باتالونىنا جىبەرەدى. جاراقاتى جازىلماي جاتىپ الدىڭعى شەپكە قايتا سالادى. وسىلايشا «وپاسىز», «ساتقىن» دەگەن ايىپتاۋدى وپ-وڭاي تاڭا سالاتىن كەڭەستىك قىزىل ساياساتتى باستان وتكەرگەن قاتارداعى جاۋىنگەر جەڭىستى ۆەنگريا جەرىندە قارسى الادى. سوعىس بىتكەن سوڭ ەلگە قايتامىن دەگەن قۋانىشى قوينىنا سىيماي جۇرگەندە ءتيىستى ورىندار تاعى دا تەرگەپ-تەكسەرىپ, ءبىراز اۋرەگە تۇسىرەدى. شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, وق پەن وتتىڭ اراسىندا جۇرگەنى, مەملەكەتتىك ماراپاتتارى – ءبىرى دە ەسكەرىلمەيدى. شاش ال دەسە, باس الاتىن ۇردا-جىق اپەرباقاندار بۇل ارەكەتتەرىنەن تۇك ونبەيتىنىن ءبىلىپ, بوساتۋعا ءماجبۇر بولادى. كەڭەس وكىمەتىنە تيتتەي دە وكپەسى جوق, كەرىسىنشە, وتان ءۇشىن باسىن كەز كەلگەن قاتەرگە تىگۋگە ءازىر ادامعا بۇدان اسقان قورلاۋدىڭ ءتۇرى جوق شىعار, ءسىرا! مۇنداي ادىلەتسىزدىككە سۇيەگى مىقتى, رۋحى كۇشتى اكەم توتەپ بەرگەنىمەن, بىرازعا دەيىن سەنىمسىزدىك كورسەتىلىپ كەلگەن. قاڭقۋ سوزدەردى ەل ىشىندەگى سۇق كوزدەر مەن بەيپىل اۋىزدار وتقا ماي قۇيعانداي ءورشىتىپ جىبەرەتىن. سودان بولار, كەي جەڭىس كۇندەرى ەشقايدا شاقىرىلماي, ەلەۋسىز قالاتىن. بىراق «اققا – قۇداي جاق» دەگەندەي ءتۇبى شىندىقتىڭ جەڭەرىنە, اقيقاتتىڭ ورنايتىنىنا يمانداي سەنەتىن. سولاي بولدى دا.
جانات قۇسايىنوۆ, نەمەرەسى: – بيىل رەسەيدىڭ podvignaroda.ru ينتەرنەت-سايتىن قاراپ وتىرىپ, اتام تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى كەزدەستىرگەندە ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەدىم. قاتتى تولقىعانىم سونشالىق, كوپكە دەيىن جۇرەك تولقىنىسىن باسا المادىم. جاقسى حابارعا تۋعان-تۋىستارىمنىڭ ءبارى ورتاقتاسىپ, ءبىر-بىرىنەن ءسۇيىنشى سۇراسىپ جاتتى. تابىلعان مالىمەتتەر بويىنشا اتامنىڭ قاندى قاساپتا ەكى رەت جارالانىپ, ولىممەن تالاي مارتە بەتپە-بەت كەزدەسكەن حاس باتىر رەتىندە ماقتان ەتەمىن. ماراپات پاراقشاسىندا جازىلعانداي باتىس, ۆورونەج, 9-شى ۋكراين مايداندارى باعىتىندا نەبىر جويقىن جورىقتارعا قاتىسقان. 1945 جىلى 30 ساۋىردە بولعان كەسكىلەسكەن شايقاستا جاۋدىڭ 6 سولداتىن جايراتىپ, 4-ءۋىن تۇتقىنعا العان. ءوزى اۋىر جاراقاتتانىپ, گوسپيتالعا تۇسكەن. وسى ەرلىگى ءۇشىن ب. حمەلنيتسكي اتىنداعى 606-شى اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى پ. بۋلداكوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنعان. ال ەسەپ كارتىشكەسىندە جوعارىداعى ەرلىگى اتاپ جازىلىپ, ءۇشىنشى دارەجەلى «داڭق» وردەنى كورسەتىلىپتى. سوعان قاراعاندا وسى مەملەكەتتىك ماراپات بەرىلگەن بولۋى كەرەك. بۇل حابار بىزگە اراعا 75 جىل وتكەن سوڭ جەتىپ وتىر. «يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق» دەگەن.
اتامىز كاسىپقوي اڭشى بولعان, بۇركىت ۇستاپ, اڭعا سالعان. ءوزىنىڭ اتالاس تۋىسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جالەل قيزاتوۆپەن جاقىن ارالاسقان.
گۇلنار باجەنوۆا, كەنجە قىزى: – اكەم دۇنيەدەن وزعانشا ادالدىعىنان اينىمادى. ەلگە قادىرلى, سىيلى, قولى اشىق جومارت جان بولعانىن زامانداستارى, اۋىلداستارى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. كىندىگىنەن تاراعان 11 ۇل-قىزىنان 50-گە جۋىق نەمەرە, شوبەرە ءوسىپ-وربىگەنىنە شۇكىرشىلىك دەيمىز.
جۋىردا اكەم جايلى تىڭ مالىمەتتەر تابىلىپ, ولگەنىمىز تىرىلگەندەي, وشكەنىمىز جانعانداي كۇي كەشتىك. قۇجاتقا قاراساق, مەملەكەتتىك ماراپاتقا ۇسىنۋ تۋرالى بۇيرىق 20 مامىردا شىعىپ, پولك كومانديرى قول قويعان. دەمەك, اكەمنىڭ ەرلىگى اتاۋسىز قالماعانى, ءبىر ناگراداعا ىلىككەنى داۋسىز. مەنىڭ بۇل ويىمدى ناگرادالار ءتىزىمى تۇسىندا /22.05.1945 ج./ ءۇشىنشى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ كورسەتىلۋى ايعاقتاي تۇسەدى. ونىڭ تاپسىرىلماي قالۋىنىڭ باستى سەبەبى, جوعارىدا ايتىلعان جالعان ايىپتاۋلاردىڭ سىزى ما دەيمىن. ءبىر وكىنىشتىسى, 1945 جىلى 28 ساۋىردە جاساعان ەرلىگى ايتىلماي قالعان.
باجەنوۆتەر اۋلەتى جوق ىزدەگەن جولاۋشىعا ۇقسايمىز. دالىرەك ايتقاندا, اكە ارۋاعىنىڭ رازىلىعى ءۇشىن وعان تيەسىلى مەملەكەتتىك ماراپاتتىڭ وتباسىمىزعا تاپسىرىلۋىن قالايمىز. وسى ءۇمىت جەتەگىمەن قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتتە بولىپ, تىلەگىمىزدى جەتكىزگەن ەدىك. ناقتى ەرلىكتەرى جايلى سىر شەرتەتىن قولىمىزداعى از-ماز دەرەكتەرمەن بولىسكەنبىز. ماراپات قازاق جەرىنە قايتارىلىپ, تورىمىزدە ءىلۋلى تۇرسا دەگەن باستى ارمانىمىز ورىندالسا, مەرەيىمىز وسەر ەدى. ىندەتە ىزدەسە, اكەمىزگە قاتىستى باسقا دا دەرەكتەردىڭ تابىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. ءتيىستى ورىندار ءبىزدىڭ جانايقايىمىزعا قۇلاق ءتۇرىپ, ەسكەرۋسىز قالدىرمايدى دەگەن سەنىمدەمىز.
وبلىستىق قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە جانە ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىمەن جۇمىس جونىندەگى قىزمەت باستىعىنىڭ ورىنباسارى بوريس ساپەنكوۆپەن سويلەسكەنىمىزدە باجەنوۆتەر اۋلەتى اۋىزشا وتىنىشپەن قايرىلعانىن راستادى. سوعىس بىتكەلى 75 جىل وتسە دە, حابار-وشارسىز كەتكەندەر مەن ولار تۋرالى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋ شارالارى ءبىر باسەڭدەگەن ەمەس. قازىر ينتەرنەت جەلىسى كومەگىنىڭ ارقاسىندا بۇل شارۋا ءبىراز جەڭىلدەندى. كومەك سۇراپ جاتقاندار قاتارى كوپ. بۇل وتباسىعا دا جاردەمدەسۋگە دايىنبىز. تەك ءوتىنىش بەرۋشى ادامنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگى مەن جازباشا ارىزى بولسا, جەتكىلىكتى. وسى قۇجاتتار نەگىزىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءتيىستى ۆەدوموستۆولارىنا ارنايى حات جولدايمىز, دەدى ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا وراي ءمان-جايدى تۇسىندىرگەن بوريس فەدوروۆيچ.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
