ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالالارعا ارنالعان 250-گە جۋىق دەمالىس ورنى بار. سولاردىڭ ءبىرى – اقمولا وبلىسى اۋماعىنداعى «بالداۋرەن» جازعى دەمالىس كەشەنى. بيىلعى جازدا ول جەردە بىرنەشە جۇزدەگەن وقۋشى دەمالىپ قايتتى. لاگەردە ەركىن تىنىعۋعا تولىق جاعداي جاسالىپ, تاربيەشىلەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلعان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 6 مىڭعا جۋىق بالا «بوبەك», «بالداۋرەن» رەسپۋبليكالىق ورتالىقتارىندا دەمالىپ, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 1,5 مىڭ بالا وڭالتۋ, تۇزەۋ پەداگوگيكاسى ۇلتتىق ورتالىعىندا تىنىقتى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالالارعا ارنالعان 250-گە جۋىق دەمالىس ورنى بار. سولاردىڭ ءبىرى – اقمولا وبلىسى اۋماعىنداعى «بالداۋرەن» جازعى دەمالىس كەشەنى. بيىلعى جازدا ول جەردە بىرنەشە جۇزدەگەن وقۋشى دەمالىپ قايتتى. لاگەردە ەركىن تىنىعۋعا تولىق جاعداي جاسالىپ, تاربيەشىلەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلعان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 6 مىڭعا جۋىق بالا «بوبەك», «بالداۋرەن» رەسپۋبليكالىق ورتالىقتارىندا دەمالىپ, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 1,5 مىڭ بالا وڭالتۋ, تۇزەۋ پەداگوگيكاسى ۇلتتىق ورتالىعىندا تىنىقتى.
ءيا, مەملەكەت جاستار ەل بولاشاعى, جاس ۇرپاق قانداي بولسا, دامۋشى ەلدەر قاتارىنداعى قازاقستاننىڭ كەلەشەگى دە سونداي بولماق دەپ ولاردى تاربيەلەۋگە زور ءمان بەرەدى. ەلىمىز قاشاندا وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى, بيىل دا ءدال سونداي قارقىنمەن ساۋىقتىرۋ باعدارلامالارى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ماسەلە جىل سايىن ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالادى. بيىل دا سونداي جيىن كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىمەن تەك 118 لاگەر, تاسىمال سۋىمەن – 30, قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالارمەن – 69 لاگەر قامتاماسىز ەتىلگەنى بەلگىلى بولدى. 2 ميلليوننان استام بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر جازعى بوس ۋاقىتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ بارلىق نىسانىمەن قامتىلىپ, 1 ميلليوننان استام بالا لاگەرلەردە تىنىققان. بيىل ەلىمىزدە بارلىعى 10487 ساۋىقتىرۋ لاگەرى قىزمەت كورسەتتى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارتىق. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋ ماقساتىندا بيىل العاش رەت جەكە ساناتتاعى بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن قامتۋ مونيتورينگى وتكىزىلدى. وقۋ ۇزدىكتەرى 36,1 پايىزدى, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن بالالار 55,7 پايىزدى قۇراسا, چەرنوبىلدىقتار جانە جاۋىنگەر-ينتەرناتسيوناليستەر وتباسىلارىنداعى وقۋشىلار قاتارى 76,6 پايىز, ورالماندار 76,7 پايىز. سونىمەن قاتار, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ زياتكەرلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا دارىندى بالالارعا تەگىن دەمالىس ورىندارى قاراستىرىلعان. بۇل ءىس-شاراعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا دا ءبولىندى. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ كوميتەتتەرىنىڭ وكىلدەرى جازعى دەمالىس ورىندارىن جان-جاقتى تەكسەردى. سول سەكىلدى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەتىم بالالاردىڭ دەمالىسىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىپ, الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارىنا دا دەمالۋعا جاعداي جاسالدى. مەملەكەت قارجىلاندىراتىن دەمالىس ورىندارى بالالار ءۇشىن قولجەتىمدى بولعانىمەن ولاردىڭ قاتارى ازداۋ. كەزىندە كوپتەگەن لاگەرلەردىڭ جەكەمەنشىك قولىنا ءوتىپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. دەسە دە, قايتا جاندانعان بۇل سالا قازىر قارقىندى دامىپ كەلەدى. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعىندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تۋريزم ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورال قالاسىنداعى ورتالىق جۇمىسى دا جاندانىپ كەلەدى. ەسىك قالاسىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى الماتى وبلىسى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جازعى دەمالىسىن مازمۇندى, ءتيىمدى وتكىزۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ بەكتاۋ اتا وڭىرىندەگى ءۇش بالالار دەمالىس ورنىندا بۇلدىرشىندەردىڭ جازعى دەمالىسىن كوڭىلدى وتكىزۋدىڭ جاڭاشا ءادىس-تاسىلدەرىن جۇزەگە اسىرۋدا. جالپى, بارلىق لاگەرلەردە جاسوسپىرىمدەردىڭ بويىنا ءپاتريوتيزمدى ءسىڭدىرىپ, ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى وياتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. بۇل مەملەكەت ساياساتىنىڭ نەگىزى. وسى باعىتتا قازاقستاندىق جاستاردىڭ تاربيەسىن مىقتاپ قولعا السىن دەگەن نيەتپەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بىرىڭعاي «جاس ۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇيىمى دا قۇرىلدى. مەملەكەت ىسىنە, ەل ساياساتىن جۇرگىزۋگە جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ, تەك مانساپ, بيلىك ءۇشىن ەمەس, ەل ءۇشىن, بولاشاق ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ءازىر تازا جۇرەكتى, ادال, ءبىلىمى مەن بىلىگى مىقتى مامانداردى دايارلاۋعا پاتريوتتىق شارالاردىڭ بەرەرى مول. وسى رەتتە «مەنىڭ قازاقستانىم» رەسپۋبليكالىق جاستاردىڭ پاتريوتتىق فورۋمىن اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا جاس ۇرپاقتىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋى بارىسىندا ولاردىڭ جاhاندانۋدىڭ تەرىس ىقپالدارىنا بويۇسىنىپ كەتپەۋىن ەسكەرۋ قاجەت. بۇل جاعدايدا تاربيە جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى اتا-انا مەن مەكتەپتىڭ ءوزارا بايلانىسىنان كورىنەدى. اتا-انالاردىڭ بالا تاربيەسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكاداعى بارلىق مەكتەپتەردە «اتا-انالار كەڭەستەرى» مەن «قامقورشىلىق كەڭەستەرى» جۇيەلى جۇمىس اتقارۋدا.
«جاس ۇلان» ۇيىمى قۇرىلعانىنا ەكى جىل عانا بولعانىمەن, قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا ونىڭ قاتارىندا 1 ميلليوننان استام ورەن بار. ول وقۋشىلاردىڭ بارلىعى جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كىلەڭ ۇزدىك وقيتىن, تاربيەلى, يناباتتى, ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى. جىل سايىن ولاردىڭ قاتارى كوبەيە تۇسۋدە.
ۇيىمعا مۇشە بولۋدىڭ ەكىدەڭگەيلى جۇيەسى بار. جوعارى بۋىنىنا 5-10 سىنىپ, ال «جاس قىران» تومەنگى بۋىنىنا – 1-4 سىنىپ وقۋشىلارى مۇشە بولا الادى. ۇيىمعا مۇشە قابىلداۋدى «جاس ۇلان» باستاۋىش ۇيىمى جۇرگىزەدى. ۇيىمعا كوپشىلىكتى قابىلداۋ جىلىنا 3 رەت وتكىزىلەدى. 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى, 6 شىلدە – «جاس ۇلان» قۇرىلعان كۇنى, 16 جەلتوقسان – تاۋەلسىزدىك كۇنى.
ايتا كەتۋ كەرەك, وعان مۇشەلىككە ءوتۋ ءۇشىن ەڭ باستى شارت وقۋدا, قوعامدىق جۇمىستاردا, ەڭبەكتە ۇلگىلى, مادەنيەتتى بولۋ كەرەك.
بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى تەك بوس ۋاقىتتى كوڭىلدى وتكىزۋ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى – جاستار تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ولاردىڭ جان-جاقتى قالىپتاسۋىنا, قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ازامات بولىپ وسۋىنە قامقورلىق جاساۋ بولىپ تابىلادى.
ۇزاق ۋاقىت بويى وقۋشىلاردىڭ وي-ساناسىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى تەك ءبىلىم كورسەتكىشىمەن باعالانىپ كەلدى. راسىندا ولاردىڭ مادەنيەتى, ءوزىن-ءوزى قوعامدا ۇستاۋى, ءبارى-ءبارى ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىنىڭ بەت-بەينەسى ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. «بالا ءتالىمى – قۇرساقتان» دەگەن حالىق دانالىعىن ۇنەمى ەستەن شىعارماعان ابزال. اتا-انا جاقسى باعىت بەرىپ, ساناسىندا جاقسى ويلار جاتتالعان بالا مەكتەپتە دە, لاگەردە دە تاربيەسىن شىڭداي تۇسەدى. ايتپەسە قازىرگى قوعامدا اكەسى جوق, اناسى ىشكىلىككە سالىنىپ, بالاسى بەتىمەن كەتەتىن جاعدايلار دا جوق ەمەس. ال ونداي بالا ەرتەڭ ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاۋ تۇگىلى ءوزى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋگە قاۋقارسىز بولىپ شىعاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بالا تاربيەسىندە وتباسى, مەكتەپ ۇجىمى, قوعامدىق ۇيىمدار بىرلەسە قيمىلداۋى قاجەت. اباي اتامىزدىڭ «بالاعا كوبىنەسە ءۇش الۋان ادامنان مىنەز جۇعادى. ءبىرىنشىسى – اتا-انادان, ەكىنشىسى – ۇستازىنان, ءۇشىنشىسى – قۇربىسىنان. سولاردىڭ ىشىندە, بالا قايسىسىن جاقسى كورسە, سونىسىنان كوبىرەك جۇعادى» دەگەن دانا ءسوزى بار. ۇيدەگى تاربيەسىمەن مەكتەپ قابىرعاسىنا كەلگەن بالالاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا «جاس ۇلان» ۇيىمىنىڭ بەرەرى مول.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
