ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى مونوقالالاردى دامىتۋ جونىندەگى دەربەس باعدارلاما الدىنا قويعان ماقساتىن ورىنداپ, ەل وڭىرلەرىن دامىتۋ جونىندەگى دەربەس باعدارلامانىڭ شەڭبەرىنە ەنگىزىلگەن ەدى. بۇل بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى جۇمساۋ تۇرعىسىنان تۋىنداعان تۇزەتۋ بولاتىن. بۇدان مونوقالا تىزىمىنەن ورىن العان 53 قالا ۇتىلىس تاپقان جوق پا؟ راس, 2019 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس مونوقالالارعا نەبارى 7 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن ەسكەرسەك, اتالعان سومانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ايقىن كورىنەدى.
سوندا مونوقالالار الداعى ۋاقىتتا دامۋدىڭ قانداي جولىنا ارقا سۇيەگەنى ءجون؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان تابۋعا بولادى. پرەزيدەنت تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, مونوقالالاردى دامىتۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرۋ اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە قالا قۇراۋشى كاسىپورىندارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. اتالعان كاسىپورىندار اتسالىسپاسا, بۇل مىندەت ورىندالمايدى. ياعني جوعارى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان جەتەكشىلەرىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت بارىنشا اشىق ايتىلعان. بۇل بۇعان دەيىنگىدەي مونوقالالاردى دامىتۋعا مەملەكەت ەسەبىنەن استا-توك مول قاراجات بولىنبەيدى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. كەرىسىنشە, مەملەكەت باسشىسى العا قويعان تاپسىرمادا قالا قۇراۋشى كاسىپورىنداردىڭ ارقالايتىن جۇگى بارىنشا سالماقتى, جاۋاپكەرشىلىگى بارىنشا جوعارى بولاتىنى كورسەتىلگەن.
سوندىقتان دا اڭگىمەمىزدى رەسپۋبليكاداعى مونوقالالار تىزبەگىنىڭ بەل ورتاسىنان ورىن العان اقساي قالاسىنىڭ مىسالىندا ءارى قاراي وربىتكەندى ءجون كورەمىز. بۇل رەتتە كەنشىلەر قالاسى اتانعان اقسايدىڭ قالا قۇراۋشى كاسىپورىندار جونىنەن باعى بەس ەلى. ونىڭ ەڭ باسىندا كپو ب.ۆ. اليانسى مەن وسى كومپانيامەن ەنشىلەس «اقسايگازسەرۆيس», «اقساياۆتوترانس», «قازبۋرگاز» اق جانە وزگە دە ۇلكەندى-كىشىلى كاسىپورىندار تۇرادى. اتالعان قالا قۇراۋشى ۇيىمداردىڭ مونوقالانىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى مەن دامۋىنا, كوشەلەر مەن كارىز قۇبىرلارىنىڭ جوندەلۋىنە, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نىسانداردىڭ بوي كوتەرۋىنە تيگىزىپ وتىرعان كومەگى مول.
بۇگىندە اقسايدا 43 مىڭعا تاياۋ ادام تۇرسا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالىقتىڭ 30 پايىزى جوعارىدا اتالعان كپو ب.ۆ. كومپانياسىندا, وزگە دە قالا قۇراۋشى كاسىپورىنداردا قىزمەت اتقارادى. مۇندا تولەنەتىن ەڭبەكاقى مولشەرى وتە جوعارى ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. سالىستىرمالى تۇردە كەيبىر دەرەكتەردى العا تارتساق, ورتاشا جالاقى مولشەرى وبلىس بويىنشا 160 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش كەنشىلەر قالاسى اقسايدا 400 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. ال قاراشىعاناق كەن ورنىندا جالاقىنىڭ ورتاشا كولەمى 1,5 ملن تەڭگەدەن اينالاتىن كورىنەدى.
«سونىڭ اسەرى شىعار, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جۇرگىزۋشى جانە قاراپايىم جۇمىسشى سەكىلدى قىزمەتتەردى اتقارۋعا قۇلقى سوعا بەرمەيدى. ايتالىق, قالا تازالىعىمەن اينالىساتىن ءبىر مەكەمە جۇرگىزۋشىگە ايىنا 150 مىڭ, جۇمىسشىعا 200 مىڭ تەڭگە ۇسىنسا, جۇمىسكەرلەر ونى اتقارۋدان باس تارتادى. ءسويتىپ اقسايدا وسى ساناتقا كىرەتىن ادامداردى ەڭبەككە تارتۋ وتە قيىنعا سوعىپ وتىر. بۇعان وزگە وڭىرلەردەن كەلەتىندەر دە بار. ايتسە دە اتالعان اقى ولاردىڭ پاتەر جالداۋىنا جانە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇتىنۋىنا, سونداي-اق ءارلى-بەرلى جولاقى شىعىندارىن تولەۋگە جىرىمدالىپ كەتەتىن بولعاندىقتان, بۇل جۇمىستان باس تارتاتىندار جەتكىلىكتى», دەدى قالا اكىمى امانگەلدى توعىزباەۆ.
ارينە, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلە مۇندا جۇمىسسىزدىق جوق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. بۇل قاي كەزدە دە بولاتىن ءارى بولا بەرەتىن ۇدەرىس ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى بولا قويماس. گاپ باسقادا. گاپ بيرجانىڭ, ياعني جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ەسەبىندە تۇرسا دا تۇرعىنداردىڭ 150-200 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندەگى جالاقىنى ازسىنۋىندا. جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن 3 اي ۋاقىتتا ولار جاردەماقىعا تولەنەتىن 70 مىڭ تەڭگەنى مىسە تۇتىپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە اڭىسىن اڭدىپ, قالاي دەگەندە دە شەتەلدىك نەمەسە وتاندىق كومپانيانىڭ بىرىنە جۇمىسقا كىرىپ, جوعارى جالاقى الۋعا قول جەتكىزۋگە جانتالاسادى.
وسى ۋاقىتتا وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسى قالا قۇراۋشى كاسىپورىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرسە, قارجىدان تارىعا قويمايتىنىن دا تۇرعىندار جاقسى تۇيسىنەتىن سىڭايلى. ءبورلى اۋدانىنىڭ اكىمى ميرجان ساتقانوۆ ايتقانداي, اقسايلىق تۇرعىنداردىڭ بارىنە قاراجاتتى مول تولەيتىن كومپانيالارعا ورنالاسۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. ءسىرا, مۇنى مونوقالاداعى كەرەعار ءبىر كورىنىس دەپ تۇجىرىمداۋدىڭ ءجونى بار سەكىلدى. وسى ورايدا قالا تۇرعىندارىنىڭ بويىنا ءسىڭىپ قالعان باردى باعالاي الماۋعا ساياتىن تەرىس پسيحولوگيالىق تۇرمىستىق كوڭىل كۇيدى وزگەرتۋگە قام-قارەكەت جاساۋ قاجەتتىلىگى قىلاڭ بەرىپ قالادى.
40 مىڭنان استام تۇرعىنى بار مونوقالادا بۇگىنگى تاڭدا باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى – دارىگەر مەن مۇعالىم ماماندىعى بار جوعارى ءبىلىمدى ماماندار مەن ورتا بۋىنداعى مەديتسينا كادرلارىنىڭ جەتىسپەۋى. اسىرەسە, قالا مەكتەپتەرىندە ماتەماتيكا جانە فيزيكا پاندەرى مۇعالىمدەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن سەزىلۋدە. ەڭ باستى قاۋىپ, مۇنداي جاعدايدا ءبىلىم ساپاسىنا ەلەۋلى نۇقسان كەلمەك. م.ساتقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. ايتالىق, 1 جىل بۇرىن دارىگەر كادرلار تاپشىلىعى 45 ادامدى قۇراسا, قازىر ونىڭ سانى 27-گە تومەندەپتى.
– مونوقالا وزىندىك ىشكى زاڭدىلىعىمەن عانا تىنىستاي الادى. مىسالى, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنا مونوقالا قاتارىنداعى اقساي قالاسى قاتىسا المايدى. ياعني جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس ماماندارعا ءتيىستى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلمايدى. كادر تاپشىلىعىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا. دەگەنمەن قولدا بار رەسۋرس كوزدەرىن پايدالانا وتىرىپ, جاس ماماندارعا ءتيىستى جاعداي جاساۋعا ۇمتىلىپ كەلەمىز. بۇل ءۇشىن قالادا بوس تۇرعان ءبىر ەسكى عيماراتقا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىپ, 30 ماماندى باسپانامەن قامتۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز, – دەيدى اۋدان باسشىسى.
ەلىمىزدە مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى بەكىتىلگەن جىلدارى ءبورلى اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا «اقساي قالاسىنىڭ اكىمدىگى» دەپ اتالعان جەرگىلىكتى باسقارۋ قۇرىلىمى قۇرىلعان-دى. اقساي قالاسىنىڭ اكىمى امانگەلدى توعىزباەۆپەن اڭگىمە بارىسىندا مونوقۇرىلىمدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى ەكى-ءۇش جىل بۇرىن قابىلدانعان ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت شەڭبەرىندە شەشىمىن تاپقانىن بىلدىك. قالا شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ تاعى ءبىر وزگەشەلىگى – نەگىزىنەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن العا ۇستاۋىندا. ايتالىق, قوسىمشا قۇن سالىعىنان, سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى جانە الەۋمەتتىك سالىقتاردان قۇرالاتىن قالا بيۋدجەتىنىڭ قاراجاتى 600 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىندە ەكەن.
– قالا باسشىسى رەتىندە مەن مۇنىڭ ءبىر تەڭگەسىن جەكە-دارا ءوز ەركىممەن نەمەسە ءوز شەشىمىممەن جۇمساي المايمىن. ماعان مۇنداي قۇقىق بەرىلمەگەن. مەنشىكتى قاراجاتىمىزدىڭ ءار تەڭگەسىن ءتيىستى ماقساتقا جۇمساۋ ماسەلەلەرى جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق جينالىسى (جقج) مۇشەلەرىمەن تالقىلانىپ, ورتاق شەشىم قابىلدانادى. بۇعان جقج-عا مۇشە بولىپ كىرمەيتىن قالا تۇرعىندارى دا قاتىسا الادى, – دەدى بىزگە اقساي قالاسىنىڭ باسشىسى.
كوڭىلگە تۇيگەن تاعى ءبىر جايت, بيىل اقساي قالاسى بيۋدجەتىنىڭ ءبۇيىرى بۇعان دەيىنگى بولماعان دەڭگەيدە «بۇلتيىپ», رەسپۋبليكالىق ترانسفەرت ەسەبىنەن تابانى كۇرەكتەي 1,5 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. بۇل – ءبارىنىڭ باسىن قوسقاندا 2 ملرد 100 ملن تەڭگە قاراجات دەگەن ءسوز. اتالعان سوما قالانى اباتتاندىرۋعا جانە قوسىمشا 14 كوشەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە جۇمسالعان. ءسوز جوق, بۇل 40 مىڭ تۇرعىنى بار قالانىڭ تاقياسىنا تار كەلە قويمايدى. جۇمسالعان مول قاراجات قالانى ودان ءارى دامىتۋ مەن اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا تىڭ سەرپىن بەرگەنى, سونىڭ ناتيجەسىندە اقسايدىڭ اجارى اشىلا تۇسكەنى ءىسساپار بارىسىندا ايقىن اڭعارىلدى.
اقسايدا شەشىمىن تاپقان ماسەلەنىڭ ءبىرى – قالانى كۇل-قوقىستان جانە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردان تازارتۋ جونىندە اتقارىلعان كەشەندى ءىس-شارالار. بۇل ماسەلەدە قالادا بىلتىر كۇز-قىس ايلارىندا كۇردەلى احۋال قالىپتاسسا, بيىل ونىڭ ءىزى دە بايقالمايدى. قالا تازالىعى كوزگە بىردەن شالىنادى. ىلكىمدى ءىس تۇرعىنداردىڭ سانىن انىقتاۋدان, تۇرمىس مادەنيەتىن كوتەرىپ, تولەم تولەۋ جۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋدەن باستاۋ الىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن كۇل-قوقىستى جينايتىن كاسىپورىنعا ايىنا 1,5 ملن تەڭگە تۇسكەن بولسا, قوردالانعان ماسەلە جاڭاشا كوزقاراس جاعدايىنا كوشكەننەن كەيىن ونىڭ كولەمى 8,5 ملن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. تۇرعىن ءۇي اۋماقتارىنا قوسىمشا 500 كونتەينەر قويىلعانى دا ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى.
مىنە, قاتپارى قالىڭ مونوقالا اقسايدىڭ بۇگىنگى دامۋ بارىسىنىڭ كەيبىر قىرلارى وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقساي قالاسى
