شىمكەنتتەگى مەملەكەتتىك مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن ەندى اياقتاپ, مۇعالىمدىكتەن سوڭ ديرەكتورلىق قىزمەتتە جۇرگەن ونى 1942 جىلى عانا اسكەر قاتارىنا شاقىرتىپ, 22 جاستاعى اكەم العاش شىرشىقتاعى وفيتسەرلەر دايارلايتىن ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, مايدانعا وفيتسەر شەنىندە اتتانعان. العاش ستەپنوي ۆورونەج, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ۋكراينا مايداندارىنىڭ قۇرامىندا اتقىشتار باتالونى كومانديرىنىڭ اعا اديۋتانتى بولىپتى. ءسال كەيىنىرەك اكەمنىڭ بىلىمدىلىگى مەن قايسارلىعىنا, ەڭبەكقورلىعى مەن توزىمدىلىگىنە ءتانتى بولعان اسكەري ءىس جونىندەگى نۇسقاۋشىلار ۆزۆود كومانديرىنە ۇسىنىپتى. ارتىنشا روتا كومانديرى بولعان اكەم قانىبەك پاتساەۆ سوعىستا وتە كۇردەلى دە, ماڭىزدى وپەراتسيالارعا قاتىسقان.
اكەم سوعىستا ەكى مارتە جارالانىپتى. 1943 جىلدىڭ قازان جانە جەلتوقسان ايلارىندا. جاۋمەن شايقاس مايداننىڭ بارلىق جەرىندە ءجۇرىپ جاتتى. اكەم باسقارعان روتا جاۋدىڭ ەكپىنىن توقتاتىپ قانا قويعان جوق, وزدەرى قارسى شابۋىلعا شىعىپ, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەنى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. جاۋدى تىقسىرا قۋعان كەڭەس اسكەرىمەن بىرگە اكەم ۆەنگريانى, رۋمىنيانى, چەحوسلوۆاكيانى ازات ەتۋگە قاتىسقان. 1944 جىلى ول كەزدە تەك گەنەرال شەنىندەگىلەرگە عانا بەرىلەتىن «الەكساندر نەۆسكي» وردەنىن كەۋدەسىنە تاعىپتى. ۆەنگريانىڭ كليۋج قالاسىندا اياعىنان جاراقات العان اكەم گوسپيتالدا ەمدەلىپ بولعان سوڭ, مايدانعا قايتا كىرگەن.
1945 جىلى سوعىس اياقتالعان سوڭ اكەم ەلگە بىردەن قايتقان جوق. بىرنەشە وردەن-مەدالدىڭ يەگەرى, شتاب باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كاپيتان شەنىندەگى اكەم ارمەن قاراي اسكەري قىزمەتىن جالعاستىرماق بولىپ, اسكەري اكادەمياعا تۇسۋگە ۇسىنىس بەرگەن. ۇسىنىس ماقۇلدانىپ, ەندى ارەكەت ەتە بەرگەندە كۇتپەگەن وقيعا بولادى. اسانبەك اتتى اتامىز سوعىستان امان-ساۋ ورالىپ, اۋىلعا كەلسە اكەمنىڭ اكەسى, ساعىندىق اتام قاتتى اۋىرىپ, توسەك تارتىپ جاتقان ەكەن. تىلداعى ەڭبەك مايدانىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن اتامنىڭ جانىندا تەك شىر-پىرى شىعىپ, شىرىلداپ جۇرگەن 14 جاستاعى اپكەم قالياشتى كورگەن اسانبەك اتام اكەمنىڭ دەرەگىن سۇراستىرىپ ءجۇرىپ, اسكەري كومميساريات ارقىلى ەلگە شاقىرتادى. الايدا اكەم قايتا قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە سوعىس كەزىندە اكەم ۋكراين قىزىمەن كوڭىل قوسىپ, ۆيكتور ەسىمدى بالاسى بولعان. اۋىلدان قايتا-قايتا «قايت» دەگەن حابار كەلە بەرگەن سوڭ اكەم ەلگە جينالا باستايدى. ايتكەنمەن, ايەلى قازاقستانعا كەلگىسى كەلمەي, سول جاقتا قالىپ قويادى.
ءالى ەسىمدە. مەن 13-14 جاسار كەزىمدە اكەمنىڭ سول ايەلى ۆيكتوردى ەرتىپ اۋىلعا كەلدى. اكەم ۆيكتوردى الىپ قالىپ, تاربيەلەدى, وقىتتى. جۇمىسقا ورنالاستىردى. ناديا دەگەن كەلىننىڭ قولىنان ءدام تاتتى. بىراق كەيىننەن ۆيكتور ۋكرايناعا كوشىپ كەتتى. ەستۋىمىز بويىنشا ۆيكتور پاتساەۆ قازىر جيتوميردە تۇرادى, عىلىم كانديداتى, دوتسەنت. ەلگە كەلگەننەن سوڭ اكەم انام قۇندىزايعا ۇيلەنىپ, بەس ۇل, بەس قىزعا اكە بولادى. ءوزىنىڭ ۇستازدىق قىزمەتىن جالعاستىرىپ, س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, تولەگەن تاجىباەۆ سىندى ۇستازداردان ءدارىس العان. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ-اق كيروۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان اكەم جۇمىس دەسە وزگە دۇنيەنى ۇمىتاتىن ەرەكشەلىگىمەن ەل باسشىلارىنىڭ كوزدەرىنە تەز تۇسەدى.
وبلىس باسشىلىعى اكەم قانىبەكتىڭ ىسكەرلىك بەدەلىن ورىندى باعالاپ, 1952-1953 جىلدارى ءشاۋىلدىر اۋدانىنىڭ, 1953-1956 جىلدارى يليچ اۋدانىنىڭ اۋداندىق دەپۋتاتتار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەتىپ تاعايىنداعان. وسى قىزمەتتى 1956-1958 جىلدارى ارىس اۋدانىندا جالعاستىردى. بىردە بىلسەم دەگەن قۇمارلىقپەن اكەمە مىنانداي سۇراق قويعانىم ەسىمدە:
– ءسىز سوعىسقا كىرگەندە جيىرمادان جاڭا اسقان جىگىت ەدىڭىز. قىرشىنىنان قيىلىپ جاتقان جولداستارىڭىزدى كورگەندە كوزىڭىزگە اجال ەلەستەۋشى مە ەدى؟ – دەگەنىمدە اكەمنىڭ ماڭدايىنداعى سىزاتتارى تەرەڭدەپ, كوزدەرى جاساۋراپ كەتكەندەي كورىندى. جالپى, اكەمە سوعىس تۋرالى ايتۋ وڭايعا سوقپايتىنىن تۇسىنەتىنمىن.
– بالام, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ول. – العاش سوعىسقا كىرگەندە جاۋ جايلاعان ايماقتى كورىپ, كوزىڭە كوكەڭ ەلەستەي مە, بولماسا اجال ەلەستەي مە, ونى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن-اق. ءوزىڭ اجال اۋزىندا ءجۇرىپ, ەرلىك جاسايىن دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى ەسەرلىك دەر ەدىم. ءبىر انىعى, ءوزىڭدى ولىمگە ءازىرمىن دەپ ەسەپتەۋىڭ كەرەك. قورىققان ساتتەرىم بولدى. تەك, قورقىنىشتى تەز جەڭىپ, بۋىندارىڭدى بەكىتىپ الماساڭ, اجال ءوزى-اق ىزدەپ تابادى سەنى, – دەگەن اكەم اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاستىرۋعا ىنتاسى جوق ەكەنىن اڭعارتقان ەدى سول جولى.
مەنىڭ اكەم تاعدىرلى ادام. اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنان سوۆحوز ديرەكتورى, بولىمشە مەڭگەرۋشىسى, مەكتەپ ديرەكتورىنا دەيىن قۇلدىرادى. ونى قۇلدىراتقان وڭتۇستىكتى باسقارعان يۋسۋپوۆ ەدى. جۇرەگىنە قانشالىقتى اۋىر جۇك تۇسسە دە مويىماعان, قايتا شيراي تۇسكەن اكەم جاسىعان جوق, جىگەرلەنە ءتۇستى. يۋسۋپوۆ تىك مىنەزدى, العان بەتىنەن قايتپايتىن اكەمنىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى.
1984 جىلدىڭ 11 تامىزى ءبىز ءۇشىن ەڭ اۋىر دا, قارالى كۇن بولدى. وسى كۇنى اكەمىزبەن ماڭگىلىككە قوشتاستىق. قابىرعامىز قاقىراپ, جۇرەگىمىز قان جىلاپ قالسا دا, بولعان ىسكە ىشتەي مويىنسۇندىق. ارىستاي ازامات ارامىزدان ءبىر كۇندە عايىپ بولدى.
كىندىگىنەن تاراپ, جولىن جالعاستىرىپ جۇرگەن ءاناپيا, ماحامبەت, تۇرسىناي, مۇحتار, روزا, ۇلىقبەك, باحىتبەك, كلارا, سۆەتلانا, جاقسىگۇل اتتى ۇل-قىزدارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرى ءاردايىم اكە رۋحىنا باس ءيىپ, ونىڭ جاققان شىراعىن وشىرمەۋگە تىرىسىپ باعامىز. وسىرگەن ۇل-قىزدارى دا ەلگە تانىمال, ەلەۋلى ازاماتتار.
1998 جىلى اسىق اتا كەنتىندەگى ءبىر كوشەگە اكەمىزدىڭ اتى بەرىلىپ, كوزىن كورگەن, ۇزەڭگىلەس بولعان, سۇرىنگەندە سۇيەۋ, جىعىلعاندا دەمەۋ كورسەتكەن اعا-ىنىلەرى اكەم قانىبەك تۋرالى «شۇعىلاسى سونبەس شوقجۇلدىز» اتتى ەستەلىك كىتاپ شىعارىپ, ەلگە تاراتتى. جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا اكەمىزدىڭ قۇرمەتىنە ساياباق اشىلىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلدى. كەلەسى جىلى ساياباق ورتاسىنان قانىبەك پاتساەۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلدىڭ ەرگە دەگەن قۇرمەتى. اكەمنىڭ ەل ىشىندە ابىروي بيىگىنەن كورىنىپ, ىستىق-سۋىعىن بىرگە كوتەرىسكەن اياۋلى انامىز قۇندىزايدىڭ دا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور ەكەنىن تۇسىنەمىز.
ءاناپيا پاتساەۆ,
حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
