ال ساياسي كوزقاراسى بويىنشا بىرنەشە توپقا بولىنگەن قازاق قايراتكەرلەرى قاكسر كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزى قارساڭىندا س.ارعىنشيەۆتىڭ پاتەرىندە جينالىپ, سەزدىڭ پارتيادا بار جانە پارتيادا جوق دەلەگاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءماجىلىس وتكىزەدى. وسى ءماجىلىس جونىندە 1930 جىلى 15 قاراشادا بمسب تەرگەۋشىسىنە ءوز قولىمەن جازىپ بەرگەن مالىمدەمەسىندە ءا.ەرمەكوۆ بىلاي دەيدى: «وعان ءا.جانگەلدين, س.مەڭدەشەۆ, ءا.بوكەيحانوۆ جانە باسقا دا كوپتەگەن ادامدار (ولاردىڭ ءبىرازىن ۇمىتتىم) قاتىناستى. الىبەكوۆ پەن ايتيەۆ تە جانە ۇلگەرىپ كەلسە س.سادۋاقاسوۆ تا قاتىسۋعا ءتيىس ەدى. ءماجىلىس باستالار كەزدە سەيفۋللين توبى بولعان جوق... ماجىلىستە پارتيادا بار جانە ونىڭ قاتارىندا جوق قازاق دەلەگاتتارىنىڭ (توپتارىنىڭ) سەزدەگى پوزيتسياسى تۋرالى ماسەلە قويىلدى. پارتيا مۇشەسى قازاقتاردىڭ سەزد دەلەگاتتارى ىشىندە ازشىلىق ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, سەزدە قازاقتىڭ ۇلتتىق, تۇرمىستىق, شارۋاشىلىق ەرەكشەلىكتەرىن, ونىڭ شەشىمدەرىندە ەسكەرۋ ءۇشىن بىرلەسىپ داۋىس بەرۋ جونىندە الدىن الا كەلىسىم جاسالدى. سەيفۋلليننىڭ كەلۋىنە بايلانىستى سەزد بارىسىندا جانگەلدين – سەيفۋللين توبى قۇرىلدى. بۇل توپ, مەنىڭ پىكىرىمشە, جوعارىداعى كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرتقىزباي تاستادى». بۇل قۇجاتتان, بۇرىنعى الاشورداشىلار مەن ۇلتشىل كوممۋنيستەردىڭ ءوزارا ىمىراعا كەلۋگە تىرىسقانىن بايقاۋعا بولادى. بىراق, بۇل جيىن قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ ءاربىر قادامىن جىمىن بىلدىرمەي اڭدىپ وتىرعان تك قىزمەتكەرلەرىنە بەلگىسىز بولدى دەپ ايتا قويۋ قيىن. ءا.ەرمەكوۆتىڭ وسىنداي مالىمدەمە جاساپ وتىرۋىنىڭ ءوزى سونىڭ ناقتى ايعاعى بولسا كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسى ءماجىلىس شەشىمىنە ءا.جانگەلدين مەن س.سەيفۋللين ساتقىندىق جاسادى دەپ ايىپتاۋ دۇرىس ەمەس. سەبەبى بتك-نىڭ وكىلەتتى وكىلدەرى مەن رك(ب)پ قازوبلبيۋروسىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىمەن وتكەن قۇرىلتاي سەزدە بولشەۆيكتىك قاعيدالاردىڭ قابىلدانباۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
1920 جىلى 4 قازاندا كەشكى ساعات 18.00-دە ورىنبورداعى سۆەردلوۆ اتىنداعى كلۋبتا قاكسر كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزىن قازرەۆكوم توراعاسى ۆ.رادۋس-زەنكوۆيچ سالتاناتتى تۇردە اشىق دەپ جاريالادى. سەزد اشىلعان ۋاقىتتا ونىڭ جۇمىسىنا 234 دەلەگات شەشۋشى, 8 دەلەگات كەڭەسشى داۋىسپەن قاتىستى. 1917 جىلدىڭ 25 قازانىندا كەڭەستەردىڭ بۇكىلرەسەيلىك ءىى سەزىندە قابىلدانعان دەكرەتكە سايكەس ركفسر-دەگى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارعى ورگانى – كەڭەستەر سەزدەرى بولىپ تابىلدى. ال سەزدەر ارالىعىنداعى كەزەڭدە جوعارعى مەملەكەتتىك بيلىك بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە (بواك) تيەسىلى بولىپ بەلگىلەنگەن ەدى. وسىعان سايكەس, قازاقستاندا رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك بيلىگىنىڭ جوعارعى ورگانى – كەڭەستەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق سەزى, ال سەزدەر ارالىعىندا قاكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى بولىپ تابىلدى.
سەزدەردىڭ وكىلەتتىلىك شەڭبەرىنە شەك قويىلمادى. بۇكىل رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە حالىق شارۋاشىلىعىنا جالپى جەتەكشىلىك جاساۋ, رەسپۋبليكا بيۋدجەتىن باقىلاۋ جانە ونى بەكىتۋ, رەسپۋبليكا ىشىندەگى تەرريتوريالىق بولىنىستەر, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىن سايلاۋ جانە بارلىق ىشكى باسقارۋ ماسەلەلەرى 1920 جىلدىڭ 26 تامىزىنداعى دەكرەت نەگىزىندە كەڭەستەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق قۇرىلتاي سەزىندە شەشىلۋى ءتيىس بولدى.
ۆ. رادۋس-زەنكوۆيچتىڭ كىرىسپە سوزىنەن كەيىن وركەستر «ينتەرناتسيونالدى» ورىندادى. سودان كەيىن, 2 قازانداعى پلەنۋم شەشىمىنە سايكەس, سەزد پرەزيديۋمىنىڭ قۇرامىنا ۆ.رادۋس-زەنكوۆيچ, ءا.دوسوۆ, س.مەڭدەشەۆ, ءا.جانگەلدين, ي.اكۋلوۆ, ا.اۆدەەۆ, پ.سترۋپپە, ا.بايتۇرسىنوۆ, ي.مارتىنوۆ سايلانسا, ۆ.لەنين, ي.ستالين, م.كالينين سياقتى باسشىلار سەزدىڭ قۇرمەتتى توراعالارى بولىپ سايلاندى. وسىدان سوڭ, جەرلەۋ مارشىنىڭ ازاسىمەن ازامات سوعىسىندا قازا تاپقان رەۆوليۋتسيا كۇرەسكەرلەرى ەسكە الىندى.
سەزدەگى العاشقى قۇتتىقتاۋ ءسوز رك(ب)پ قازوبلبيۋرو حاتشىسى ي.اكۋلوۆقا بەرىلدى. ول بوستاندىققا ۇمتىلعان دۇنيەجۇزىلىك جۇمىسشى قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان كوممۋنيستىك پارتيانى دارىپتەي كەلە, «كومپارتيا جاڭا كۇش پەن ەنەرگيا جيناۋ ءۇشىن ۋاقىتشا تىنىستاۋى مۇمكىن, بىراق, ەشقاشان كۇرەسىن توقتاتپايدى» دەپ مالىمدەدى. ول ودان ءارى «جاس قىرعىزيانىڭ وسى كۇرەستە بەيتاراپ قالۋىنىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن» ايتا كەلىپ, جاس قازاق كەڭەس رەسپۋبليكاسىن جۇمىسشى تابىن جاقتاۋعا شاقىردى.
سودان كەيىن سويلەگەن ورىنبور-تورعاي گۋباتكومى مەن ورىنبور قالالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى گ.كوروستەلەۆ جاس رەسپۋبليكا وكىمەتىنىڭ نەگىزى ەڭبەكشىلەر بولۋى ءتيىس, باشكيرياداعىداي بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردىڭ بيلىگىنە جول بەرۋگە بولمايدى دەدى. ال ورىنبور-تورعاي گۋبەرنيالىق كاسىپوداعىنىڭ توراعاسى ا.زدوبنوۆ ورىنبور قالاسى مەن گۋبەرنياسى جۇمىسشىلارىنىڭ اتىنان ەڭبەكشى قازاق حالقىن قۇتتىقتادى. ركجو قىربيۋروسىنىڭ اتىنان قۇتتىقتاعان س.سادۋاقاسوۆ قازاق جاستارىن جاڭا رەسپۋبليكانىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس جاساۋعا شاقىرا وتىرىپ, قازاق ايەلدەرىنە تەزىرەك بوستاندىق بەرۋ قاجەت دەپ ەرەكشە توقتالدى. وسىدان سوڭ رك(ب)پ ءسىببيۋروسى قازاق-تاتار ءبولىمىنىڭ اتىنان ءسوز العان ءا.دوسوۆ اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن نە ادميرال كولچاكتىڭ, نە دەنيكيننىڭ قازاق حالقىنا بوستاندىق بەرمەگەنىن, بوستاندىقتى تەك قانا قازان توڭكەرىسى بەرگەنىن سەزد دەلەگاتتارىنىڭ ەسىنە سالدى. بۇل ءسوزدىڭ استارىندا «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ ۇشكە بولىنۋىنەن كەيىن ء«ۇش ءجۇز» پارتياسىندا بولعان ءا.دوسوۆتىڭ الاشورداعا قارسى پوزيتسياسى جاتقان بولاتىن.
موسكۆادان ارنايى كەلگەن ركفسر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالكوماتىنىڭ كوللەگيا مۇشەسى س.ديمانشتەين: «مۇمكىن, قىرعىزيا حالقى سەزدىڭ اشىلعان كۇنىن ۇلتتىق مەيرام دەپ جاريالايتىن شىعار. سەزدىڭ اشىلعان كۇنىن قىرعىز حالقىنىڭ ومىرىندەگى بارلىعى تەڭ بولاتىن, ۇستەم تابى, باسىم ءتىل, باسىم ۇلت بولمايتىن جاڭا ءداۋىردىڭ باستالعان كۇنى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك», – دەي وتىرىپ, قازاق كەڭەس رەسپۋبليكاسى شىعىس حالىقتارى اراسىندا كوممۋنيستىك يدەيانى تاراتۋشى بولادى دەپ سەنىم بىلدىرەمىن دەدى. سونداي-اق ونىڭ ۇسىنىسى بويىنشا سەزد باكۋدەگى شىعىس حالىقتارىنىڭ ءىس-ارەكەت جانە ۇگىت-ناسيحات كوميتەتىنە جەدەلحات جولداندى.
س.ديمانشتەيننىڭ ءبىرىنشى ۇسىنىسى ارادا ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەن سوڭ قابىل بولىپ, 1922 جىلى 26 تامىزدا قازاتكوم «4 قازاندى قاكسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك مەرەكە كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» دەكرەت قابىلدادى. دەكرەتتە قۇرىلتاي سەزدىڭ اشىلعان كۇنىن تاريحي ماڭىزى زور ءارى ولكەنىڭ ومىرىنە ۇلى وزگەرىس اكەلگەن كۇن دەپ ەسەپتەي وتىرىپ, 4 قازاندى قاكسر مەن ونىڭ حالقىنىڭ مەملەكەتتىك جانە حالىقتىق رەۆوليۋتسيالىق مەرەكەسى دەپ كورسەتتى. قاكسر-ءنىڭ 5 جىلدىق مەرەكەسى 1925 جىلى 6-9 قازان كۇندەرى 5-سايلانعان قازاتكومنىڭ 2-سەسسياسى بارىسىندا دۇرىس اتاپ وتىلگەنىنە قاراماستان, 4 قازاندى مەرەكە كۇنى دەپ جاريالاعان وسى دەكرەتكە سايكەس, ءبىراز جىلداردان كەيىن 4 قازاندى قاكسر-ءنىڭ قۇرىلعان كۇنى رەتىندە دە قاراستىراتىن قاتە ءۇردىس قالىپتاستى. مىسالى, 1930 جىلى 3-6 قازاندا قاكسر-ءنىڭ 10 جىلدىعى اتاپ وتىلگەن 7-سايلانعان قازاتكومنىڭ 3-ءشى مەرەكەلىك سەسسياسى مانيفەستىندە: «...1920 جىلى وكتيابردىڭ 4-كۇنى قازاقستان ەڭبەكشىلەرى سوتسيالدىق نەگىزىندەگى اۆتونوميالى كەڭەستى قازاق رەسپۋبليكاسىن ورناتتى», – دەپ, قۇرىلتاي سەزدىڭ اشىلعان كۇنىن قاكسر-ءنىڭ قۇرىلعان كۇنى رەتىندە كورسەتىپ جىبەردى. سونداي-اق وزگە دە بىرقاتار قاكسر باسشىلارى مەن جۋرناليستەرىنىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان ماقالالارىندا وسىنداي قاتەلىك جاپپاي ورىن الدى.
س.ديمانشتەيننەن كەيىن بواك قازاق ءبولىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ي.ف.كيسەلەۆ (قاكسر تاريحىندا ەكى ي.ف.كيسەلەۆ بولدى. بۇل – 1889-1938 جىلدارى ءومىر سۇرگەن, 1-4-سايلانعان قازواك مۇشەسى بولعان كيسەلەۆ ەدى. ەكىنشى ي.ف.كيسەلەۆ (1888-1942) 1-سايلانعان قازواك جانە 5-سايلانعان رك(ب)پ قازولكەكومىنىڭ مۇشەسى, ونىڭ بيۋروسى مۇشەلىگىنە كانديدات بولدى – س.ش.), سىبرەۆكوم مۇشەسى ە.پوليۋدوۆ, تورعاي وبلىسىنىڭ دەلەگاتى, بولاتكوم مۇشەسى ح.تورەجانوۆتار قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى (1860 جىلى تۋعان – س.ش.). سودان كەيىن, قىرعىزيانىڭ ەدىل-كاسپي قىررەۆكومىنىڭ, سىبرەۆكومنىڭ, قوستاناي قالالىق جۇمىسشى, شارۋا جانە قىزىلاسكەر دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ, قوستاناي قازاق سەكتسياسىنىڭ, قوستاناي حالىق اعارتۋ ءبولىمىنىڭ, قارقارالىداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسى كەڭەسىنىڭ قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتتارى وقىلدى. سەزد دەلەگاتتارى قىزىل ارميا مەن فلوتقا, كومينتەرن مەن بواك-كە قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتتارىن دايارلاۋدى پرەزيديۋمعا تاپسىردى.
ال 5 قازاندا تاڭەرتەڭ وتكەن قاكسر كەڭەستەرى قۇرىلتاي سەزىنىڭ ەكىنشى ماجىلىسىندە كوممۋنيستىك فراكتسيانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 14 پۋنكتتەن تۇراتىن سەزدىڭ كۇن ءتارتىبى قابىلدانىپ, ماندات, اكىمشىلىك, اسكەري, جەر, ەكونوميكالىق قۇرىلىس كوميسسيالارىنىڭ قۇرامى سايلاندى. سونىمەن قاتار حالىق اعارتۋ (س.مەڭدەشەۆ), دەنساۋلىق ساقتاۋ (س.ارعىنشيەۆ), ادىلەت (ع.الىبەكوۆ), الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ (ا.بايتۇرسىنوۆ), قارجى (ي.مارتىنوۆ) سەكتسيالارىنىڭ توراعالارى مەن قۇرامى سايلاندى. س.مەڭدەشەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا باشقۇرت رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەكشى حالقىنا قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جونەلتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سەزدىڭ كەشكى ماجىلىسىندە قازرەۆكومنىڭ قىزمەتى تۋرالى ەكى بايانداما تىڭدالدى: قازرەۆكومنىڭ جالپى قىزمەتى تۋرالى – س.ارعىنشيەۆ, قازرەۆكومنىڭ جەكە سالالار بويىنشا جۇمىسى تۋرالى – س.مەڭدەشەۆ.
سەزدىڭ 6 قازاندا وتكەن تاڭەرتەڭگى ماجىلىسىندە قازرەۆكومنىڭ قىزمەتى تۋرالى باياندامالار تالقىلاندى. جارىسسوزگە شىققان ە.پوليۋدوۆ, س.ايتحوجين (اقمولا وبلىسىنىڭ دەلەگاتى), ي.زارومسكي سىندى دەلەگاتتار قازرەۆكوم جۇمىسىن سىنعا الدى. ال ءا.ەرمەكوۆ قازرەۆكوم جۇمىسىنا وبەكتيۆتى باعا بەرە وتىرىپ, جۇمىس جۇرگىزەتىن ناقتى تەرريتورياسى دا بولماعان قازرەۆكومنىڭ قازاق اكسر-ءىن قۇرۋعا قول جەتكىزۋى ۇلكەن جەتىستىك دەدى. سونىمەن قاتار ءا.ەرمەكوۆ قازاق اكسر-ءى قۇرامىنا بارلىق قازاق جەرلەرىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. س.مەڭدەشەۆ جارىسسوزگە وراي قورىتىندى ءسوز سويلەپ: «..اسا قيىن جاعدايدا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ىستەۋگە بولاتىننىڭ بارلىعىن ىستەدىك», – دەپ جاۋاپ بەردى.
كەڭەستىك قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعان كۇنى – 6 قازان. سەبەبى, ءدال وسى كۇنى قاكسر كەڭەستەرى قۇرىلتاي سەزىنىڭ كەشكى ماجىلىسىندە 2 «قارسى» جانە 5 «قالىس» داۋىسپەن «قاكسر ەڭبەكشىلەرى قۇقىعىنىڭ دەكلاراتسياسى» اتتى ءبىرىنشى كونستيتۋتسيالىق قۇجات قابىلدانىپ, سەزد قاكسر-ءدى جۇمىسشىلاردىڭ, ەڭبەكشى قازاق حالقىنىڭ, شارۋالار, كازاكتار, قىزىل اسكەرلەر دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنىڭ رەسپۋبليكاسى دەپ جاريالادى.
سەزدىڭ 5-6 ماجىلىستەرى 7 قازاندا ءوتتى. ال 8-9 قازاندا (جۇما-سەنبى – س.ش.) سەزد ماجىلىستەرى بولعان جوق. 10-11 قازان كۇندەرى رك(ب)پ قازوبلبيۋروسى وبلىستاردان كەلگەن وكىلدەرمەن بىرگە بىرىككەن پلەنۋم وتكىزدى. وسى بىرىككەن ماجىلىستە قازواك پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرى الدىن الا بەلگىلەندى. سەزدىڭ سوڭعى كۇنى وتكەن ەڭ سوڭعى 12-ءشى كەشكى ماجىلىسىندە 76 ادامنان تۇراتىن قازواك قۇرامى سايلاندى. سونىمەن قاتار وسى كۇنى قازواك پرەزيديۋمىنىڭ قۇرامى مەن توراعاسى, حكك قۇرامى سايلاندى. س.مەڭدەشەۆ ءبىراۋىزدان قازواك پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى بولىپ, ۆ.رادۋس-زەنكوۆيچ, ي.اكۋلوۆ, ءا.جانگەلدين, ب.المانوۆ, س.سادۋاقاسوۆ, ي.كيسەلەۆ (ىرعىزدىق اسكەري كوميسسار), ع.بوكەيحانوۆ, ءا.دوسوۆ جانە س.سەيفۋللين مۇشەلەرى بولىپ سايلاندى.
قاكسر كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتاي سەزىنە بارلىعى 273 دەلەگات قاتىستى, ولاردىڭ 7-ءۋى ۋەزدىك اتكومداردان بولدى. ودان باسقا, قاكسر-نە كىرمەيتىن التاي گۋبەرنياسىنان 6 دەلەگات كەلگەن ەدى. سەزدىڭ مانداتتىق كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ولارعا دا شەشۋشى داۋىس قۇقىعى بەرىلدى. دەلەگاتتاردىڭ 128-ءى قازاق, 127 ورىس, 18-ءى باسقا ۇلت وكىلدەرى بولسا, ونىڭ 197-ءسى كوممۋنيست, 4-ءۋى سولاردى جاقتاۋشى جانە 72-ءسى پارتيا قاتارىندا جوقتار ەدى.
1-سايلانعان قازاتكوم مۇشەلەرىنىڭ 37-ءسى قازاق (ادايلىق وكىلدىڭ كىم ەكەنىن ازىرگە انىقتاي المادىق – س.ش.), 33-ءى ورىس, 1 ەۆرەي, 1 پولياك, 1 لاتىش, 2 تاتار جانە 1 شوقىنعان تاتار بولدى. پايىزعا شاققاندا 48,6 پايىزى قازاق بولدى. ەگەر قازاققا تىلەۋلەس بولعان س.شاريپوۆ پەن ك.ءتۋحباتۋلليندى قوسساق 51,3%-ى تۇركى تەكتەس ۇلت وكىلدەرى بولىپ شىعار ەدى. سونىمەن قاتار قازاتكوم پرەزيديۋمىنىڭ 70%-ى قازاق بولدى. وسى ساندىق كورسەتكىشتەرگە قاراساق, قازاقتار قازاتكومدا باسىم رولگە يە بولعان سياقتى. ال شىن مانىندە, بۇكىل ماسەلەنى قازاتكوم قۇرامى نەمەسە پرەزيديۋمى دا ەمەس, قازاتكومنىڭ كومفراكتسياسىنىڭ بيۋروسى شەشتى. ال كومفراكتسيا بيۋروسىنىڭ شەشىمدەرى الدىن الا رك(ب)پ قىروبلبيۋروسىندا قابىلداناتىن. ال ونداعى شەشىمدەردى اكۋلوۆ, كۋلاكوۆ, رەمەز, حايكەس, رادۋس-زەنكوۆيچ, مارتىنوۆ, اۆدەەۆ, سترۋپپە سياقتى ورىس, ەۆرەي جانە وزگە دە ەۋروپالىق ۇلت وكىلدەرى قابىلدادى. قازاتكوم ءىس جۇزىندە تەك قانا رك(ب)پ قىروبلبيۋروسىنىڭ شەشىمدەرىن ماقۇلداۋشى جانە جۇزەگە اسىرۋشى بيلىك ورگانى دارەجەسىندە بولدى. ال قىروبلبيۋرو قۇرامىنداعى مىرزاعاليەۆ, جانگەلدين, ءا.الىبەكوۆ, دوسوۆ, مەڭدەشەۆ, بايتۇرسىنوۆ سياقتى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەشقاشان باسىم داۋىسقا يە بولا المادى. وسى جەردە, رك(ب)پ وك-نىڭ ورىنبوردى جانە ەرتىس بويىنداعى ورىس حالقى تىعىز ورنالاسقان جەرلەردى قاكسر-ىنە نە ءۇشىن قوسۋدى جاقتاعانى ايقىندالا تۇسەدى. ياعني جوعارعى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى ءۇشىن بولاتىن سايلاۋدا بارلىق ورىندار رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا سايكەس پروپورتسيانالدى تۇردە بولىنەتىنى دە الدىن الا ەسكەرىلسە كەرەك. قاكسر تاريحىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق توعىز سەزدە سايلانعان قازاتكومنىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا تالداۋ جاساۋ وسىنى كورسەتەدى.
قاكسر-ءى قۇرىلعاننان كەيىن, 1920 جىلى 14 قازانداعى قازواك پرەزيديۋمىنىڭ ءبىرىنشى ماجىلىسىندە قازواك جانىنداعى اكىمشىلىك كوميسسياسى قۇرىلىپ, توراعالىعىنا س.مەڭدەشەۆ سايلاندى. س.مەڭدەشەۆ باسقارعان كوميسسيانىڭ نەگىزگى مىندەتى – قاكسر-ءنىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ بولدى. اكىمشىلىك كوميسسيا جۇمىسى 1920 جىلى 25 قازاندا ماڭعىشلاق ۋەزى مەن زاكاسپي وبلىسىنا قاراستى كراسنوۆودسك ۋەزىنىڭ 4-ءشى جانە 5-ءشى بولىستارىن قاكسر قۇرامىنا قوسىپ, اداي ۋەزى جانە 5 ادامنان تۇراتىن اداي ۋرەۆكومى قۇرامىن بەكىتۋدەن باستالدى.
1920 جىلى قاراشا-جەلتوقساندا وتكەن قازواك پرەزيديۋمىنىڭ ماجىلىستەرىندە سىبرەۆكومنان اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن قابىلداپ الۋ ماسەلەسى ۇزدىكسىز تالقىلانىپ وتىردى. قاكسر-ءىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەت بويىنشا قوسىلۋى شەشىلىپ قويعانىمەن, بۇل وبلىستاردى قوسىپ الۋ وڭايعا سوقپادى. جاڭا عانا قۇرىلعان رەسپۋبليكاداعى كادر جەتىسپەۋشىلىگى مەن كەڭەستىك اپپاراتتىڭ السىزدىگى, قازاتكوم مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى بولۋىنان بۇل جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ ۇزاققا سوزىلدى. سىبرەۆكوم ءوز كەزەگىندە بۇل وبلىستاردى بەرمەۋدىڭ بارلىق ايلا-شارعىلارىن جاسادى. 1921 جىلى 6-13 اقپاندا ورىنبوردا وتكەن 1-سايلانعان قازاتكومنىڭ 1-سەسسياسىندا س.سادۋاقاسوۆ جاساعان باياندامانىڭ نەگىزىندە «س.مەڭدەشەۆ باسقاراتىن اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن قوسىپ الۋ جونىندەگى توتەنشە وكىلەتتى كوميسسيانى» قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن قاكسر-ىنە قابىلداۋ جۇمىسى 1921 جىلى ناۋرىزدا باستالىپ, مامىردىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستى.
قازاتكومنىڭ «اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن قابىلداۋ جانە ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى توتەنشە وكىلەتتى كوميسسياسىنىڭ» ءبىرىنشى ءماجىلىسى 1921 جىلى 23 ناۋرىزدا وتكىزىلدى. س.مەڭدەشەۆ باستاعان كوميسسيا ومبى قالاسىنا كەلىپ ءوز جۇمىسىنا كىرىستى. توتەنشە وكىلەتتى كوميسسيانىڭ اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن قوسىپ الۋ بويىنشا 1921 جىلى ءساۋىر-مامىردا جۇرگىزگەن جۇمىستارى سىبرەۆكوم مەن بواك تاراپىنان زور كەدەرگىلەرگە تاپ بولدى. كوميسسيا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزدى. س.مەڭدەشەۆ قاكسر قۇرامىنا قوسىلاتىن وبلىستاردى باسقارۋ اپپاراتىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە م.اۋەزوۆ, س.سادۋاقاسوۆ سياقتى جىگەرلى دە ساۋاتتى جاستاردى تارتتى. كوميسسيا ساۋىردە اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىن قاكسر قۇرامىنا قوسىپ الۋ بارىسىندا بارلىق كەڭەستىك-شارۋاشىلىق مەكەمەلەردى بىلىكتى قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە, قاجەتتى كەرەك-جاراقتارى جانە مۇلكىمەن بىرگە قوسىپ الۋعا باسا نازار اۋداردى. اسىرەسە ومبى گۋبەرنياسىنىڭ بايلانىس, پوشتا جانە تەلەگراف بولىمدەرى بۇكىل قۇرىلعىلارىمەن, بارلىق قىزمەتكەرىمەن قاكسر قاراۋىنا ءوتتى.
1921 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى تۇگەلىمەن قاكسر قاراۋىنا ءوتىپ ءبىتتى. سونىمەن قاتار, قاكسر وكىمەت ورگاندارى ومبى وبلىسىنان قاكسر-ىنە تيەسىلى تەرريتوريالاردى ءبولىپ الۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىستار اتقاردى. قازاقستان تاراپى ومبى ۋەزىن ومبى قالاسىمەن بىرگە قازاقستانعا قوسىپ الۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزدى. ال سىبرەۆكوم كەرىسىنشە, اتالعان اۋماقتى قالاي بولعاندا دا قازاقستانعا بەرمەۋدىڭ بارلىق امالىن جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قاكسر ۇكىمەتتىك كوميسسياسى مەن سىبرەۆكوم ومبى ۋەزىن ءبولۋ ماسەلەسىندە ورتاق كەلىسىمگە كەلە المادى. تاراپتار ماسەلەنى ركفسر بواك-ءتىڭ قاراۋىنا شىعارۋعا ءماجبۇر بولدى. ركفسر بواك-ءتىڭ 1921 جىلعى 10 ماۋسىمداعى شەشىمىنە سايكەس ومبى ۋەزى ەكىگە ءبولىنىپ, وڭتۇستىك بولىگى ەسىلكول ستانساسىمەن قوسا العاندا قاكسر-نە بەرىلۋى ءتيىس بولعانىمەن, بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپپاي, ەسىلكول ستانتسياسى ماڭىنداعى 10 بولىس سىبرەۆكومعا قاراستى ومبى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا قالىپ قويدى.
1924 جىلى تۇتاس تۇركىستان يدەياسىنىڭ نەگىزى بولعان تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن ۇلتتىق بىرلىكتەرگە بولشەكتەۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلدى. 1924 جىلى 11 قازاندا رك(ب)پ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ ماجىلىسىندە «ورتا ازياداعى ۇلتتىق مەجەلەۋ تۋرالى» ماسەلە سوڭعى رەت قارالدى. 24 پۋنكتتەن تۇراتىن شەشىم تولىقتاي وزبەك تاراپىنىڭ مۇددەسىن قولدادى. ماجىلىستە تاشكەنتتى وزبەك رەسپۋبليكاسىنا بەرۋ تۋرالى ساياسي بيۋرونىڭ بۇرىنعى شەشىمى ءوز كۇشىندە قالدىرىلدى. وسىلايشا, قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تاشكەنت ءۇشىن بولعان كۇرەسى اۋىر جەڭىلىسپەن اياقتالىپ, ەجەلدەن قازاق حالقى قونىستانعان جەردىڭ 1/3-ءى جانە ونداعى 900 مىڭ قازاق وزبەك رەسپۋبليكاسىندا قالىپ قويدى. مۇنىڭ ءوزى, تاعى دا رەسپۋبليكاداعى قازاقتاردىڭ سانى پايىزعا شاققاندا باسىم بولىپ كەتپەس ءۇشىن قولدان جاسالعان قيتۇرقى ساياسات ەدى.
تاشكەنتتەن ايىرىلعان قاكسر-ىندە جاڭا استانا ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلدى. 1924 جىلى 23 جەلتوقسانداعى رك(ب)پ قازوبكومى بيۋروسىنىڭ ماجىلىسىندە ورىنبور-تورعاي وبلىسىن قۇرۋ جانە وبلىس استاناسى رەتىندە ورىنبوردى قالدىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ول 27 جەلتوقساندا رك(ب)پ وك-نە حات جازىپ, وندا تورعاي جانە ورىنبور وبلىستارىن بىرىكتىرىپ, قاكسر ورتالىعى ەتىپ ورىنبوردى قالدىرۋ تۋرالى قازوبكوم شەشىمىمەن كەلىسپەيتىندىگى تۋرالى مالىمدەپ, قاكسر استاناسى رەتىندە اقمەشىت قالاسىن بەلگىلەۋدى ۇسىندى. 1925 جىلى 15-19 ساۋىردە جاڭا استانا اقمەشىتتە وتكەن قىرعىز اكسر كەڭەستەرىنىڭ بەسىنشى سەزىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ تاريحي اتىن قايتارىپ, بۇكىل قازاق جەرى قۇرامىنا بىرىكتىرىلگەن رەسپۋبليكا اتاۋى – قازاق اكسر-ءى بولىپ, اقمەشىت – قىزىلوردا بولىپ وزگەرتىلدى.
ءسابيت شىلدەباي,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى
