رۋحانيات • 01 قازان، 2020

«بەتپەردەلى» پەندەلەر

60 رەت كورسەتىلدى

كۇندەلىكتى ومىردە نەشە ءتۇرلى اداممەن جولىمىز توعىسىپ قالىپ جاتادى. جان-جاعىنداعىلارعا جاناشىرلىق تانىتىپ، مەيىرىم نۇرىن سەبەلەپ جۇرەتىن قاراپايىم، كىشىپەيىل، ادامگەرشىلىگى مول تۇلعالارعا كوپشىلىكتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن سىي-قۇرمەتى ارينە، قاي كەزدە دە جوعارى بولىپ قالا بەرمەك. الايدا جان دۇنيەڭىز تەك شۋاقتى كۇننىڭ شۇعىلاسىنا نۇرلانىپ، ءومىر كوشىندە الدىڭىزدان ۇنەمى وسىلاي جايساڭ جاندار عانا ۇشىراسا ما؟ ادامدار تۋرالى جاقسى ويلاۋ، جاقسىلىق جاساۋعا قۇشتارلىق بارلىق ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرە مە؟

وكىنىشكە قاراي، كەيدە وسىعان كەراعار ارەكەتتەردى، سىرتتاي تىم ادەپتى، سىپايى، بىلىكتى، مادەنيەتتى كورىنگەنمەن، ىشتەي ءوز ماقسات-مۇددەسى ءۇشىن كەز كەلگەن وپاسىزدىققا ويلانباي بارا الاتىن، ايار-سۇمدىعى العا وزىپ تۇرعان ەكىجۇزدى جانداردى بايقاپ قالىپ جاتاتىنىمىز تاعى شىندىق. ەكىجۇزدىلىكتى ۋيكيپەديادا: «...ىقىلاسسىزدىقتى، جامان نيەتتەردى وتىرىك شىن­جۇرەكتىلىكپەن، جاقسىلىقپەن جاسىراتىن قىلىق»، يسلام دىنىندە بۇل انىقتاماعا قوسا، ايرىق­شا ء«دىني ەكىجۇزدىلىك» بار، ول – «جۇرەكتەگى كۇپى­ردى جاسىرىپ، تىلمەن يماندىلىقتى كورسەتۋ» دەپ تىم-تىم جۇپىنى جازىلىپتى. بىراق بۇعان قاراپ ەكىجۇزدىلىك پەن وتىرىك سويلەيتىن جاندار­دان ادا، «بەتپەردەسىز» قوعامعا اينالىپ كەلە­دى ەكەنبىز دەگەن وي تۋماسا كەرەك. كۇناسىز پەرىش­تەدەي ك ۇلىپ تۇرىپ، سىرىڭدى جۇرتقا جايار، كوزىڭ­شە كوپىرتە ماقتاپ، بىلاي شىعا بەرە داتتاپ وتىراتىن ەكى اياقتى، ەكىجۇزدى پەندەلەر قاتارى از دەۋ – اقيقاتتى الاقانمەن كولەگەيلەۋمەن بىردەي.

«جانتانۋ اتاۋلارىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» وتىرىك، ادەتتە، ناقتى ءبىر جاعداياتتاردا جەكەلەي نە الەۋمەتتىك ارتىقشىلىقتارعا يە بولۋعا تىرىسۋدان تۋىندايتىنىن جازادى. ال ءدىني قاعيدات بويىنشا، ەكىجۇزدىلىك، بەرگەن ۋادەدە تۇرماي تايقىپ كەتۋ، سەنىم ارتقان كىسىنى قيىن جاعدايدا وڭاي ساتا سالۋ، وتىرىك سويلەپ، ادامداردىڭ اراسىن شاعىستىرۋ ارەكەتى «قورقاتىن نارسەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قورقىنىشتىسى» دەپ سانالعان. وسى جانە وسىعان ۇقساس باسقا دا جات قىلىقتارعا قارسى ۇنەمى قاتاڭ شارا قولدانۋدى ەسكەرتكەن. ابايعا يەك ارتساق:

«قۇيرىعى – شايان، بەتى – ادام

بايقاماي سەنبە قۇربىعا.

جىلماڭى سىرتتا، ءىشى – ارام

كەز كەلەر قايدا سورلىعا»، دەيدى. وسىلار­دان ۇققانىمىز، «بەتپەردەسىز» ادامدى كەزدەس­تىرۋ قاي قوعامدا دا قيىن بولعان. ءوزىنىڭ جايلى ورنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وتىرىك سويلەۋ، حالىقتى ەرتەگىمەن الداپ-سۋلاۋ، ورىندالۋى كۇماندى جوبالارمەن الدارقاتۋ، ەلدىك مۇددە جولىندا ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ، ەگەۋلى نايزا قولعا العانسىپ، كەيىن سوڭىنان باسقا بەينەگە اينالىپ شىعا كەلۋ بۇرىن دا، قازىر دە بار. لاۋازىمى جوعارى ادامنىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ، ال قىزمەتىنەن تۇسكەن كۇنى ونى ۇمىتىپ كەتە باراتىن جالپىلداق جاعىمپازدىڭ بەينەسىن جۇرت قۇپتاماعانمەن، مۇنداي ەكىجۇزدى پەندەلەردىڭ ارەكەتىنە تۇبەگەيلى تويتارىس بەرۋگە قوعام ءالى دارمەنسىز. قارسى تۇرعان بوگەت-قۇرساۋدى بۇزا-جارىپ، ويلاعان جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ وندايلارعا تۇك ەمەس...

جۋرناليست رەتىندە كەيدە ءتۇرلى ءىس-شارالارعا قاتىسۋعا تۋرا كەلەدى. سوندا لاۋازىمدى ءبىر تۇلعا­لار مىنبەگە كوتەرىلىپ، ءسوز سويلەي باستا­عاننان شىبىنداعان اتشا باس يزەي بەرەتىن ادامداردى بايقاپ قالاسىڭ. الگى كىسىنىڭ ايتقاندارى ادامدى لەزدە ەلىكتىرىپ، قىزىقتىرىپ اكەتىپ جاتسا، مەيلى-اۋ، وڭكەي تسيفر مەن رەسمي مالىمەتتەر وقىلادى. سوعان قاراماستان مۇعالىمنىڭ سابا­عىن قالت جىبەرمەي مۇقيات تىڭداپ وتىرعان ۇقىپتى وقۋشىنىڭ كەيپىنە ەنىپ، ۇيىپ قالعان سىڭاي تانىتاتىن ولاردىڭ جاساندى، جالعان قىلىعى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرمەي قويمايدى. قاي كەزدە دە ادام بويىنداعى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە باس يگەن اتام قازاق ەكىجۇزدىلىك پەن جاعىمپازدىقتى، وتىرىك پەن كولگىرسۋدى ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىسىمىزعا نۇقسان تيگىزەتىن، ادەت-ادەبىمىزبەن سىيىسپاس قاۋىپ-قاتەر دەپ ەسەپتەگەن. ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىن سودان ساقتاندىرعان. ءتالىم-تاربيەنىڭ قۋات-كۇشىن سونداي سوراقىلىقتار ورىن الىپ كەتپەۋ ءۇشىن ۇتىمدى پايدالانعان. وسى ماقساتتا سانا-سالتقا «الداۋ بار جەردە اقيقات جوق»، «جاعىمپاز نادان – جاۋدان جامان»، «كورگەنى جامان كوپتى الدار»، «وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام» دەگەن قاناتتى قاعيدالاردى شىراق ەتە بىلگەن.

بۇگىندە ءبىر-بىرىمەن جاقىن باۋىرداي ارالاسىپ جۇرگەن كەي دوستاردىڭ ءوزى جەكە باسىنىڭ مۇددەسىنە، اقشا مەن قىزمەت ماسەلەسىنە كەلگەندە، الدىمەن، ءوزىن ويلايدى. دوستىق، شىنايىلىق ەكىنشى پلانعا ىسىرىلادى. مۇنى ەشكىم ورەسكەلدىككە جاتقىزبايدى. قايتا دۇرىس ىستەدى دەيدى. كەرىسىنشە، قولىنداعى نانىن ءبولىپ بەرىپ جۇرگەن ادامدى اقىماق دەۋى مۇمكىن. بۇل دا ادامنىڭ نيەتى مەن ءىس-ارەكەتىنىڭ وزگەرىپ، اتا-بابالىق سالت-داستۇرگە نەگىزدەلگەن بولمىسىمىزدىڭ بايىرعى ءتۇپ-تامىردان، ءتول مادەنيەتتەن تىم الشاق كەتە باستاۋىنىڭ سالدارى سانالادى. مۇنداي قوعامدا اقيقات پەن ادىلەتتىلىك جولىنان اۋىتقۋشىلىققا وڭاي جول بەرىلەدى. ادامدار سەنىم-سەرىگىنەن اجىرايدى. سەنىمىن جوعالتا باستاعان قاۋىمدا وتىرىك ايتۋ باستالادى. سايىپ كەلگەندە، «بەتپەردەلى» پەندەلەردىڭ ايى وڭىنان تۋادى، شىندىقتىڭ جولى جابىلادى. ەكىجۇزدى ادام بۇگىن بىرەۋدىڭ سويىلىن سوقسا، ەرتەڭ باسقا بىرەۋدىڭ اياعىنا جىعىلىپ، ءتۇرلى رولدە ويناپ جۇرە بەرەدى. وسى قاۋىپتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اتىراۋدا 9 بالانى يت تالادى

ايماقتار • 24 قازان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار