كونفەرەنتسيانى كىرىسپە سوزىمەن اشقان م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ك.ماتىجانوۆ اۋەزوۆتانۋعا باعىتتالعان ءداستۇرلى ءىس-شارانىڭ جاس عالىمدار ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
وسى جيىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.ىسماقوۆا «الاش جانە مۇحتار اۋەزوۆ» تاقىرىبىندا ءسوز سويلەپ, م.و.اۋەزوۆتىڭ ء«وز جايىمنان» ماقالاسىنا تالداۋ جاسادى. عالىم اتاپ وتكەندەي, بۇل ەڭبەك سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ساۋالدارىنا بەرگەن جاۋاپ رەتىندە جازىلعان. عالىم اتالمىش ماقالادا اۋەزوۆتىڭ ابايتانۋعا كەلۋىنە قاتىستى قۇندى ماعلۇماتتار بارشىلىق ەكەندىگىن ايتادى. اۋەزوۆ ءۇشىن ادەبي ۇلگى كىم دەگەنگە بىلاي جاۋاپ بەرىلگەن: «قازاق جازۋشىلارىنان ارينە ابايدى سۇيەمىن. مەنىڭ بالا كۇنىمنەن ىشكەن اسىم, العان ءنارىمنىڭ بارلىعى دا ابايدان. تازا ادەبيەت سارىنىنا بوي ۇرعاندا اباي دەگەن ءسوز قازاق دەگەن سوزبەن تەڭبە-تەڭ تۇسەتىندەي كەزدەرى بار سياقتى. ابايدى ءسۇيۋىم ۇنەمى اقىلدان تۋعان, سىننان تۋعان ءسۇيىس ەمەس, كەيدە تۋعان ورتا, كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن جەردى سۇيۋمەن بارا-بار بولاتىنى بار. بۇدان سوڭ ماعجاندى سۇيەمىن... ماعجاننان باسقامىزدىڭ بارىمىزدىكى كۇماندى, وتە سەنىمسىز دەپ بىلەمىن».
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىنداعى» قازاق ادەبيەتىنىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭدەرىن م.اۋەزوۆ كەڭەس كەزىندە «ادەبيەت تاريحى» زەرتتەۋىندە ناقتىلاپ شىقتى. الاش جولى – قازاق جولى دەگەن كونتسەپتكە تىيىم سالىنعان كەزدە اۋەزوۆ «اباي جولى» ەپوپەياسىن جازۋ ارقىلى الاشتىڭ اماناتىن ورىنداۋعا بۇكىل عۇمىرىن باعىشتاپ, بۇل ءىستى ابىرويمەن اتقارىپ, سوتسرەاليزم قۇرساۋىنداعى قاتاڭ تسەنزۋرالىق كەزەڭدى ابايدى تانىتۋمەن اتقاردى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىش» پەن «قازاقتىڭ باس اقىنى» زەرتتەۋىندەگى ادەبيەت تەورياسىن م.اۋەزوۆ «ادەبيەت تاريحى» مەن سوتسرەاليستىك قيىن كەزەڭدە جازعان ەڭبەكتەرىمەن دامىتىپ اكەتتى. «اباي جولى» رومانىن دا وسى باستى كونتسەپتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن جازعانىن ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت. ءار ءسوزىن باقىلاپ وتىرعان سوتسرەاليستىك قۇرساۋدا م.اۋەزوۆ الاش اماناتىن – ۇلت ادەبيەتىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىن تولىق قالىپتاستىرىپ بەردى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.ىسماقوۆا.
ال فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ق.ءمادىباي: «اباي ولەڭدەرىنىڭ باسىلىم تاريحىندا بىرنەشە رەت قارىپ الماسىپ, جازۋ وزگەرىپ وتىرعاندىعىن» «ابايدىڭ ءبىر ءسوزى» بايانداماسىنا ارقاۋ ەتە وتىرىپ, «بىرقاتار تەكستولوگيالىق جاڭساقتىقتاردىڭ ورىن الۋىنا ءماتىندى قولجازبا نۇسقالار بويىنشا, 1909, 1922 جىلعى اراب قارپىندەگى باسپاسىندا سالىستىرا سارالاپ, تۇگەندەپ, تۇزەپ وقيتىن, ءتىل بىلەتىن, جازۋ تانيتىن مامان تاپشىلىعى دا اسەر ەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى. «مۇحتار اۋەزوۆ ەل ءىشىنىڭ «باسپاحاناسى» دەپ اتاعان مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ اباي قايتىس بولعاننان كەيىن 1905, 1907, 1910 جىلداردا جازىپ دايىنداعان كوشىرمە نۇسقالارى ابايدىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش جيناعىنان باستاپ, كەيىنگى تولىق باسىلىمداردىڭ بارلىعىندا دا نازاردا بولدى. سول قولجازبا كوشىرمەلەر نەگىزىندە 1933, 1939-40, 1945, 1957, 1977, 1995 جىلعى تولىق جيناقتاردا ماتىندىك سالىستىرۋ, تۇزەتۋلەر جاسالىپ وتىردى», دەگەن وي تۇيەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كۇنى بۇگىنگە شەيىن تالاس تۋدىرىپ وتىرعان جەكە ءسوز, ۇعىمداردىڭ اباي شىعارمالارىنىڭ تۇپنۇسقاسى مانىندە سانالىپ كەلە جاتقان 1909 جىلعى باسىلىم مەن مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ (1905, 1907, 1910 جج.) قولجازبا كوشىرمەلەرىنىڭ ەسكى جازۋدى بىلەتىن ادامداردىڭ ماقساتتى سالىستىرۋىنان تولىق وتپەگەندىگى. قايسىبىر تەكستولوگيالىق ماسەلەلەردە نازار اۋدارىلاتىن سادۋاقاس, ورازكە, ت.ب. كوشىرمە نۇسقالاردىڭ تولىق ماتىندەرىنىڭ قولدا بولماۋى, بولعان كۇندە دە تۇتاس عىلىمي, تەكستولوگيالىق اينالىمعا تارتىلماي وتىرۋى, اقىن جايىندا ايتىلعان ەستەلىكتەردەگى اباي ءسوزى دەلىنەتىن ولەڭ ماتىندەرى, ولاردىڭ ءار دەرەكتە ارقيلى وزگەرىستەرمەن كەلتىرىلۋى, كەيىندەپ اينالىمعا قوسىلۋى, سونىمەن بىرگە ابايتانۋداعى ىلگەرىدەگى تۇبەگەيلى توقتامدار, قيلى ساياسي احۋال تاساسىندا قالعان كەيىنگى 30 شاقتى جىل كولەمىندەگى ابايدىڭ شىعىسى, ت.ب. ناقتىلى قاجەتتىلىكتەر, كلاسسيكالىق مۇرانى ىقتياتتاۋدىڭ الەمدىك باي تاجىريبەسى, ادەبي مۇرانى تۇگەندەۋ مەن يگەرۋدەگى وتاندىق ادەبيەتتانۋدىڭ وزىق جۇمىس باعىتتارى ەسكەرىلىپ ازىرلەندى», دەدى ق.ءمادىباي.
«م.اۋەزوۆتىڭ جازۋشىلىق جولىنداعى ءاربىر شىعارماسى قۇندى. «اباي جولى» رومانى حالىق تاريحىنىڭ كوركەم شەجىرەسى. وعان باتىستىڭ نەبىر داڭقتى جازۋشىلارى حح عاسىردىڭ ۇلى روماندارىنىڭ ءبىرى دەگەن باعا بەردى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا دا م.اۋەزوۆ رومانىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ازايعان ەمەس. 1997 جىلى جازۋشىنىڭ 50 تومدىق تولىق جيناعىنىڭ باسىلىپ شىعا باستاۋى ونىڭ بارشا ەڭبەگىنىڭ باعاسىن ارتتىرا ءتۇستى. ۇلى جازۋشىنىڭ اقىن تۋرالى رومانى جاس ۇرپاقتى قازاق حالقىنىڭ باي ادەبيەتى مەن ونەرىن, سالتى مەن ءداستۇرىن, ەرلىك پەن داڭققا تولى تاريحىن قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتەدى», دەدى «م.اۋەزوۆتىڭ اباي جايىنداعى تاريحي رومانى» بايانداماسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ك.راحىمجان. عالىم تالداپ كورسەتكەندەي, كەزىندە حالىق تاريحىن جازۋعا مۇرشا بەرمەگەن سەبەپتەر م.اۋەزوۆتەي ۇلى جازۋشىعا دا وتكەنگە دەگەن قۇرمەتىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. اباي جايىنداعى رومان بەتتەرىن وقي وتىرىپ, قازاقتىڭ باي فولكلورى مەن باتىرلار جىرىنىڭ تاماشا وقيعا سىلەمدەرى, تاريحي جىرلارداعى شەبەرلىك مەكتەپتەرى جازۋشىعا قانداي شابىت بەرگەنىن سەزىنۋدىڭ ءوزى عانيبەت. قازاق تاريحىنىڭ بۇرىنعى شەجىرەسىندەگى ورتاعاسىرلىق جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى اسىلداردى ايگىلەپ ماقالا جازۋدى جازۋشى باسقا جولعا شەگەردى. ويتكەنى ق.حاليد, ز.بابىر, م.ح.دۋلاتي, ق.جالايىر سياقتى بۇرىنعى تاريحشىلار ەڭبەگى جازۋشى دۇنيەتانىمىنا اسەر ەتپەي قالمادى. بىراق ول جايىندا انىقتاپ اشىق ايتۋعا ءتۇرلى شەكتەۋلەر, تىيىمدار قولبايلاۋ بولدى.
ال فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ل.مۇسالى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنداعى سيمۆول-بەينەلەر جانە ولاردىڭ كوركەمدىك قىزمەتىنە» توقتالىپ, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» بيوگرافيالىق, تاريحي, ەتنوگرافيالىق سيپاتى بار داۋىرنامالىق ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپ ەكەنى ايتىلدى. «دەگەنمەن دە, بۇل شىعارمانىڭ, ەڭ الدىمەن, پوەتيكالىق ونەر تۋىندىسى, كوركەمسوز ۇلگىسى ەكەنىن باستى نازاردا ۇستاعان ءجون دەپ بىلەمىز. ءوزىنىڭ باستى كىتابىنا اۆتور ومىرلىك, دۇنيەتانىمدىق, ەستەتيكالىق مۇراتتارىمەن قوسا پوەتيكالىق دارىنىنىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن سارقا جۇمساعان. سوندىقتان دا بۇل كىتاپ بىزگە, ەڭ الدىمەن ادەبي تۋىندى رەتىندە, ادەبي-ەستەتيكالىق ەسكەرتكىش رەتىندە قىمبات. سوندىقتان دا ادەبيەت وقىتۋشىسى بۇل تۋىندىنى وقىتۋ بارىسىندا كوركەمدىك قۇندىلىعىن باستى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن كوركەمدىك قۇرالداردى جەكە قاراستىرىپ, ستۋدەنتتەردى ولاردىڭ ءمان-ماعىناسى مەن قىزمەتىن سەمانتيكالىق, لينگۆوپوەتيكالىق تۇرعىدان تالداۋعا جەتەلەۋ كەرەك» دەپ اتاپ وتسە, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جمۋ دوكتورانتى م.داۋلەتكەرەي رامازان توقتاروۆتىڭ «ابايدىڭ جۇمباعى» رومان-حامساسىنداعى اقىننىڭ تۇلعالىق الەۋەتىن» زەردەلەپ, «ابايدىڭ بولمىسىن, تۇلعالىق الەۋەتىن, اقىندىق شەبەرلىگىن ايقىنداۋ عاسىردان استام ۋاقىتتى قامتىسا دا, تولىق تانىپ بولدىق, زەرتتەدىك دەپ نۇكتە قويا المايمىز», دەپ اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ سەبەبىن ابايدىڭ تۇلعالىق الەۋەتىنىڭ, ءپالسافاسىنىڭ تەرەڭدىگىنەن ىزدەگەنىمىز ءجون بولار. ر.توقتاروۆ اباي بەينەسىن «ادامدىق مىنەز-بولمىسىمەن جان-جاقتى ءارى جاندى تانىلۋى, شىعارما يدەياسىنا تىكەلەي قاتىستىلىعى تۇرعىسىنان تانىمدىق-ەستەتيكالىق ءمانى جوعارى وبرازدىڭ ەڭ كۇردەلى ءتۇرى» تيپتىك بەينە دەڭگەيىنە جەتكىزگەن. ابايدىڭ پسيحولوگيالىق پورترەتى دە «تەك اۆتوردىڭ بايانداۋىمەن جاسالىنباي, كەيىپكەر كوزىمەن, اڭداۋىمەن» ءساتتى اشىلعان. ر.توقتاروۆ «ابايدىڭ جۇمباعى» رومان-حامساسى ارقىلى ابايدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن باستاپ, ومىردەن وتكەنىنە دەيىنگى ارالىقتى قامتىپ, اقىن بولمىسىن, شىعارماشىلىق تۇلعاسىن, ادامدىق الەۋەتىن ايقىنداعان. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنان الشاق كەتپەي, تەك كەڭەستىك قاساڭ قاعيدانىڭ قۇربانى بولعان ويلاردى اشا بىلگەن», دەپ اتاپ ءوتتى.
اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءداستۇرلى كەزدەسۋ دراماتۋرگيا, بەينەلەۋ ونەرى, كينو, فولكلوريستيكا, جالپى ادەبيەتتانۋ سالاسى بويىنشا تاقىرىپتاردى قوزعاپ, جاڭالىعى بار زەرتتەۋلەرمەن جالعاسىن تاپتى.
