ءسويتىپ, 20 جاستاعى مانشۇك 1942 جىلدىڭ تامىز ايىندا ءوز ەركىمەن كەڭەس ارمياسى قاتارىنا قابىلدانىپ, الماتىدا قۇرىلعان 100-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا مايدانعا اتتاندى. وسى كەزدەن باستاپ قارشاداي قازاق قىزىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولى باستالدى. 1418 كۇنگە سوزىلعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 418 كۇنى مانشۇكتىڭ ەنشىسىنە بۇيىرىپ, 21 جاسقا تولعانىنا ەكى اپتا وتكەندە نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان الاپات شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاپتى. كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى بويىنشا 1944 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا مانشۇك جيەنعاليقىزى مامەتوۆاعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. مىنە, اتالعان تاريحي وقيعامەن ساباقتاسقان ونىڭ داڭقتى ءومىر جولى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تابۋدا.
مانشۇكتىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى جيناقتالعان ماعلۇماتتاردى شارتتى تۇردە تومەندەگىدەي بۋىندارعا بولۋگە بولادى; بىرىنشىدەن, قازاقستان تاريحى بويىنشا كەڭەستىك كەزەڭدە جانە تاۋەلسىز قازاقستاندا جارىق كورگەن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىندا, ءارتۇرلى جانە ءار جىلدارداعى ەنتسيكلوپەديالار جانە ت.ب. وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردە بەرىلۋى. مۇنداي رەسمي باسىلىمدارداعى م.مامەتوۆانىڭ عۇمىرناماسى ناقتىلى دا قىسقاشا ماعلۇماتتار بەرۋ جەلىسىندە قۇراستىرىلعان.
ەكىنشىدەن, مانشۇكتىڭ ومىرىنە جاڭا ناقىشتار مەن رەڭ بەرىپ, ونىڭ بولمىسىنا بويلاي تۇسۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن ەستەلىكتەر بولىپ تابىلماق. قولداعى بار مالىمەتتەردەن باعامدايتىنىمىزداي, ەستەلىكتەر بارشىلىق, ولاردىڭ نەگىزى ماقالالار دەڭگەيىندە كورىنىس تاپقان. ەستەلىكتەردىڭ ءوزىن توپتاۋعا بولادى, ءبىرىنشىسى – مانشۇكتىڭ سوعىسقا دەيىنگى ءومىرىن قامتيتىن وقيعالار تىزبەگى, ەكىنشىسى – مايدانداستارىنىڭ (ول قاتارداعى جاۋىنگەر, بولماسا اسكەري شەندىلەردىڭ) جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتتارى نەمەسە اۆتورلاردىڭ وزدەرى قالام تارتقان تولعاۋلارى. سولاردىڭ ىشىنەن ماسەلەن, ە.قۋاتاي ۇلىمەن بولعان كەزدەسۋى بارىسىندا ەلىمىزدىڭ قايسار قىزى حالىق قاھارمانى حيۋاز دوسپانوۆا «...مانشۇك ەكەۋمىز قۋىرشاق ويناپ بىرگە وستىك...», – دەپ بالالىق شاقتان حاباردار ەتسە, جاستىق ءداۋىردىڭ كۋاگەرى ليديا افاناسەۆنا كويشيگۋلوۆا 1940 جىلداعى مانشۇككە «...مانشۋك بىلا سكرومنايا, رابوتياششايا, سيمپاتيچنايا, س وچەن كراسيۆىمي كوسامي. ليۋبيلا كنيگي, س كنيگوي ونا نە راسستاۆالاس. وچەن ليۋبيلا پريرودۋ, ليۋبيلا فوتوگرافيروۆاتسيا, ودەۆالاس سكرومنو ... » سىندى سيپاتتاما بەرىپ, دوسى تۋرالى ويىن ورتاعا سالعان-دى.
مايدان شەبىندە مانشۇكپەن قىسقا مەرزىمدە جۇزدەس بولعان نەمەسە ونىمەن ءبىر اسكەري قۇرامادا سوعىسقان قارۋلاستارىنىڭ ايتقاندارى دەرەكتىك ماعلۇماتتار تۇرعىسىنان ماڭىزدى دا قۇندى. ەگەمقۇل تاسانباي ۇلىنىڭ 1942 جىلعى 25 قاراشاداعى مولودوي پۋت وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى جاۋ شەبىنە شابۋىل وربىگەن تۇستا اۋىر جارالانعانىن, ونى اجالدان مانشۇكتىڭ قۇتقارعانىن باياندايتىن ەستەلىگىن جاڭعىرتىپ قايتالاساق ارتىقتىق ەتپەس: «...كەيىننەن ءبىلدىم عوي, ءولى مەن ءتىرىنىڭ اراسىندا ارپالىسقان شاقتا الاقانىمەن ماڭدايىمدى سيپاعان دا, قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاش تا مەيىرىمى مول مانشۇك ەكەن. وق جارقىنشاعى تيگەن كەۋدە مەن جارالى سول قولدان قان كەتىپ, ەس-ءتۇسسىز جاتقان ماعان قۇياتىن قان تابىلماي, دارىگەرلەردىڭ امالى تاۋسىلعان تۇستا جاعدايدان قۇلاقتانعان مانشۇك جانۇشىرا جەتىپتى. ول ءوزى قان بەرىپ قانا قويماي, ەكى تاۋلىك بويى جانىمنان ءبىر ەلى اجىراماي, كۇنى-ءتۇنى قاس-قاباعىما قاراپتى. مانشۇكتىڭ بەرگەن قاسىق قانىنان كەيىن ءومىرىم قايتا قۇرالدى...».
مانشۇكپەن مايدانعا كىرگەن جاۋىنگەر دۇيسەكەنوۆ, ونىڭ كوز جۇمار سوڭعى ۇرىسىنا قاتىستى مالىمەت بەرگەن كىشى لەيتانانت ب.احمەتجانوۆ, ديۆيزيا كومانديرى ا.راحماتۋللين, باتالون كوميسسارى ساقتاعان بايىشەۆ (سوعىستان كەيىن بەلگىلى عالىم, ۇعا اكادەميگى), اسكەري كوماندير پەتر اندرەەۆيچ تەرەنكوۆ, سوعىستان امان ورالىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ جانە تاعى باسقا ازاماتتار ەستەلىكتەرىن ورتاعا سالعان بولاتىن. ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىنا وراي اياۋلى قىزىمىز مانشۇكتى ۇلىقتاپ جاۋىنگەر دوسى, 100-دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ بايلانىسشىسى بولعان الەكساندرا پروكوپەنكو كولەمدى ەستەلىك كىتابىن وقىرمانعا ۇسىندى. بىزدەر, قازاق حالقى, ونىڭ ازاماتتىق ارەكەتىنە تاعزىم ەتىپ ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.
ۇشىنشىدەن, مانشۇكتىڭ ەرلىگىن قالىڭ بۇقاراعا, سونىڭ ىشىندە وسكەلەڭ جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدان تالماعان, ارينە تاريحشىلار قاۋىمى. مانشۇكتىڭ جەكەباستىق عۇمىرنامالىق ماسەلەسىن عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋدە ايتارلىقتاي ورىن العان اكادەميك م.قوزىباەۆتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.كولباەۆتى اتاۋعا بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 1998 جىلدى حالىق بىرلىگى جانە ۇلتتىق تاريح جىلى دەپ اتالۋىنا سايكەس تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت م.قۇرمانوۆانىڭ مانشۇكتىڭ ءومىرىن سارالاۋعا باعىتتالعان ماقالاسى جارىق كورگەن-ءدى. زەرتتەۋىندە اۆتور «مانشۇك قاي جەردە تۋعان, مانشۇك قالاي پۋلەمەتشى بولدى؟» سىندى سۇراقتاردى كوتەرە وتىرىپ, ونىڭ سوعىسقا اتتانۋىنىڭ جانە كوزسىز ەرلىگىنىڭ استارىن ايعاقتاۋعا اتسالىسادى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان قازاق قىزدارىنىڭ ءومىرىن عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن تاريحشىلاردىڭ ورتاسىنان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت باقتىلى سانسىزبايقىزى بورانباەۆانىڭ شوقتىعى بيىك. كوپجىلدىق تاباندى ەڭبەگىنىڭ (مۇراعاتتاردان دەرەكتىك قۇجاتتاردى ىزدەپ تاۋىپ العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن, ولار تۋرالى جازىلعان ماتەريالداردى وقىپ-زەردەلەگەن, بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن مايدانگەر-انالاردى جانە بۇل ومىردەن باقيلىق بولعانداردى كوزى كورگەن مايدانداستارىن رەسپۋبليكا كولەمىندە ىزدەۋ سالىپ تاۋىپ تىكەلەي سۇحباتتاسقان) تاماشا ناتيجەسى – باتىس قازاقستان قازاق قىزدارىنىڭ سوعىسقا قاتىسۋ تۋرالى جازعان تۋىندىسىنىڭ جارىق كورۋى.
تورتىنشىدەن, قازاق كسر جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن ۇزاق جىلدار اتقارعان, رەسپۋبليكادا مۇراعات ءىسىن دامىتۋدا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ازامات مارات حاساناەۆ قۇجاتتىق ماعلۇماتتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, مانشۇكتىڭ عۇمىرناماسىنا اينىماس ايعاقتىقتى, ناقتىلىق پەن انىقتىلىقتى سىنالاي كىرگىزىپ, ونىڭ ءومىربايانىن تولىمدى ەتۋگە وزىندىك ۇلەس قوستى. بۇل ءۇردىس اسىرەسە مايدانداعى مانشۇكتىڭ جاۋىنگەرلىك بولمىسىن سومداۋدا ايقىن كورىنىس تاپقان.
بەسىنشىدەن, رەسپۋبليكانىڭ كەڭەستىك ءداۋىرى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاريالانعاننان بەرى بۇقارالىق باسىلىم بەتتەرىندە جارىق كورگەن ۇشان-تەڭىز ماقالالار تىزبەگىنىڭ ءبىر لەگى م.مامەتوۆانىڭ تۋعانىنا 50, 55, 60, 70, 75, 80, 90 جىل تولۋىنا ورايلاستىرىلعان, سونىمەن قاتار ونىڭ ەرلىكپەن مايدان دالاسىندا قازا تابۋىنىڭ 10,15, 20, 25, 30 جىلدىعىنا ارنالعان. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن وسىنداي جيناقتالعان ماقالالار شوعىرىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتى جارىققا شىققان كەيبىرەۋىنە عانا سىلتەمە جاسالىق. ماقالالاردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ادام جانىن قۇلازىتار مانشۇكتىڭ اششى قازاسىنىڭ تۇيتكىلى نەۆەل قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستاعى جەڭىستىڭ 20, 25, 40, 50, 65, 70 جىلدىعىنا باعىتتالعان. بۇل تاريحي وقيعا مانشۇكتىڭ ءومىرىنىڭ ۇزىلگەن تۇسى, سونداي-اق ونىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىنىڭ شارىقتاۋ شىڭى, مانشۇك ماڭگىلىگىنىڭ باستاۋى بولدى. 1943 جىلى قازان ايىنىڭ باسىندا 100-اتقىشتار بريگاداسىنا نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. نەۆەل بەلورۋسسيا, بالتىق جاعالاۋى, سونداي-اق لەنينگراد باعىتىنداعى تەمىر جول تورابى بويىنشا ورنالاسقان ستراتەگيالىق ماڭىزدى قالا بولاتىن. 1943 جىلدىڭ 15 قازانىندا كالينين مايدانىندا 3-ارميانىڭ قۇرامىنداعى 21-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزيانىڭ پۋلەمەتشىسى اعا سەرجانت مانشۇك مامەتوۆا پسكوۆ وبلىسىنداعى نەۆەل قالاسى ءۇشىن بولعان كەسكىلەسكەن شەشۋشى ۇرىستا فاشيستەردىڭ شابۋىلىنا قايسارلىقپەن تويتارىس بەردى, ءسويتىپ ەرجۇرەكتىگىمەن, وجەتتىلىگىمەن كوزگە ءتۇستى (باسىنان جارالى قىز بەس ساعات بويى جاۋمەن ارپالىسىپ, 70-گە جۋىق ءفاشيستى جەر قۇشتىردى). نەۆەل ءۇشىن بولعان شايقاس قاتىگەز ايقاستاردىڭ قاتارىنان ورىن الادى. اسكەري قۇجاتتار ونىڭ 15 سوتكەگە سوزىلعانىن جانە 27 مىڭعا جۋىق كەڭەس جاۋىنگەرىنىڭ سول جەردە كوز جۇمعاندىعىن پايىمدايدى. بۇل گەرمان فاشيستەرىنىڭ اۋىر جەڭىلىستەرىنىڭ ءبىرى بولعان دەپ بۇلتارتپاسىز تۇجىرىم جاسالعان. گيتلەر قالانى تاستاپ شىققاندىعى ءۇشىن ەكى گەنەرالىن اتۋ جازاسىنا بۇيىرعاندىعى تۋرالى دا دەرەك بار. مىنە, 1943 جىلى 15 قازاندا وسى شابۋىلدا م.مامەتوۆا ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, اتىن وشپەستەي ەتىپ تاريح قويناۋىنا قالدىردى.
التىنشىدان, ەل تاۋەلسىزدىگىمەن قاناتتاسا مانشۇكتىڭ ادامي تاعدىرىن زەردەلەۋ باعىتىندا كەيبىر تۇيتكىلدى تۇستارىن انىقتاۋعا ارەكەتتەر باستالىپ, جالعاسىن تابۋدا. ولاردىڭ ىشىندەگى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرىلگەن ماسەلە – مانشۇكتىڭ تۋعان جەرىن انىقتاۋ. 1995 جىلعى «پريۋرالە» گازەتىندە قاراشانىڭ 23 جۇلدىزىنداعى كەزەكتى سانىندا تاريحشى-عالىم ي.كەجاليەۆتىڭ «گدە روديلاس مانشۋك؟» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەن-ءدى. اۆتوردىڭ مۇنداعى ايتپاعى – وسى كۇنگە دەيىن قۇجاتتاردا مانشۇكتىڭ تۋعان جەرى وردا دەپ كەلگەندىگى, ال شىندىققا جۇگىنسەك باسقا ايماق ەكەندىگىن العا تارتتى: «...نەسپروستا پوەتومۋ ۆ مۋزەە مەديتسينى مينزدراۆا رەسپۋبليكي يا ي ۆسترەتيل كوپيۋ ليچنوگو ليستكا پو ۋچەتۋ كادروۆ, زاپولنەننوگو رۋكوي ساموي م.مامەتوۆوي ۆ 1941 گودۋ. تام ۆ گرافە «مەستو روجدەنيا» زاپيسانو: «زاپادنو-كازاحستانسكايا وبلاست, دجانىبەكسكي رايون, كامىستينسكي اۋلسوۆەت». وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ماقساتىمەن ي.كەنجاليەۆ نۇسقاسىنىڭ مازمۇنىن ۇسىندىق.
اتالعان گازەت بەتىندە جاريالانعان جوعارىداعى ماقالاعا ۆ.يارلوۆ ءۇن قوسىپ («گدە روديلاس م.مامەتوۆا؟»), ءوز تاراپىنان جۇرگىزىلگەن ىزدەنىستەرىمەن بولىسكەن-ءدى: «...ودناكو نەكوتورىە يسسلەدوۆاتەلي, س كوتورىمي پريشلوس بەسەدوۆات, ۋتۆەجدايۋت, چتو مانشۋك ي ساما موگلا نە زنات توچنوگو مەستا سۆوەگو روجدەنيا, تاك كاك ەە اۋل, ۆيديمو, پوستوياننو كوچەۆال يز ۋردينسكوگو ۆ دجانىبەكسكي رايون ي وبراتنو, ا ساما مانشۋك رانو پوتەريالا روديتەلەي». اۆتور ءوز ماقالاسىن بىلايشا تۇيىندەيدى: «...پروبلەما, كونەچنو, ەست. نو تاك لي ۋج ۆاجنا ونا سەيچاس؟ م.مامەتوۆۋ پومنيات ي پوچيتايۋت نە تولكو ۆ ۋردە ي دجانىبەكە, نو ي ۆو ۆسەم كازاحستانە, ي ۆ دالەكوم روسسيسكوم نەۆەلە, پود كوتورىم ونا پوگيبلا. ەتو دليا ناس, ناۆەرنوە, گلاۆنوە. حوتيا, كونەچنو, دليا يستوريچەسكوي ناۋكي ۆاجەن كاجدىي دوستوۆەرنىي فاكت». بۇل سۇراققا قاتىستى قالام تارتقان اۆتوردىڭ ءبىرى – د.ۆاسيلەۆتى اتاپ وتپەسەك, ادىلەتسىزدىك بولار.
ەكىنشى جانە ماڭىزدىراعى – باتىر قىزدىڭ اتا-اناسىنا بايلانىستى قويىلعان تىڭ ماسەلەلەر-ءتىن. پەرزەنت سۇيمەگەن احمەت جانە ءامينا مامەتوۆتار مانشۇكتى ءوز اكە-شەشەسى جەڭسىگالى مەن تويىمشادان بەس-التى جاسىندا سۇراپ الىپ, باۋىرلارىنا باسقاندىعى ءاربىر قازاققا بەلگىلى جايت. تەك كوڭىل اۋدارار ماسەلەمىز – كەڭەستىك توتاليتارلىق ءتارتىپتىڭ قاندىبالاق قۇرىعىنا ىلىنگەن اكەسى ا.مامەتوۆتىڭ قيامەتتى تاعدىرىمەن بايلانىستى مانشۇكتىڭ ءوز عۇمىرىن اكەسىن اقتاپ-اراشالاۋ ميسسياسىنا باعىندىرعانىن باعامداۋ. ەڭ الدىمەن, احمەت پەن جەڭسىگالىنىڭ تۋىسقاندىق بۋىنىن اجىراتىپ الالىق, بۇل ءتۇيىندى شەشۋدە ەرمەك زاڭگىروۆتىڭ دەرەگىنە جۇگىنەلىك: «...اۋىل قارتتارى ...«تويلىبايدىڭ توعىزىنان» دەپ وتىرادى ەكەن. ...توعىز ۇلىنىڭ جەتەۋىنىڭ اتى اپتانىڭ جەتى كۇنىنە سايكەس اتالىپتى دا, قالعان ەكەۋىنىڭ اتتارى تورەباي جانە قوشامان دەپ اتالىپتى. ...تورەبايدان – تەلعارا تۋادى. ال تەلعارادان ءالى مەن مامىت تۋادى (كىمنىڭ اتاپ كەتكەنى بەلگىسىز مامىتتى كەيىن مامەت دەپ اتاپ كەتەدى. الىدەن جەڭسىگالى, ال مامىتتان (مامەتتەن) احمەت پەن قانات تۋادى». احمەت مامەتوۆ – ساراتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان العاشقى قازاق زيالىسى. ول وسى كۇنگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا اۋدانىنداعى مەشىتقۇم اۋىلىندا 1896 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1938 جىلدىڭ 11 اقپانىندا جاپپاي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى. ول تالانتتى تا ءبىلىمدى دارىگەر, ۇيىمداستىرۋشى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, تاماشا اقىن بولعان-دى. ا.مامەتوۆتىڭ عۇمىرناماسىن قاراستىرۋدى مىندەت ەتىپ قويماعاندىقتان, تەك ايتارىمىز – بۇل ادامنىڭ مانشۇك ومىرىندە العان ورنى ەرەكشە بولعاندىعى. مانشۇكتىڭ دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭداۋىنىڭ ءوزى-اق كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ول بالاۋسا قىز ءۇشىن ومىرىنە ۇلگى ەتەر جانى, ومىرلىك باعىت ۇستار قازىعى مەن دىڭگەگى بولعانداي. مىنە, وسى اياۋلى ادامىنا كەڭەس وكىمەتى «حالىق جاۋى» دەپ جالا جاپقاندا, بالالىق بورىشىن وتەۋگە ىشتەي بەكىنگەندەي. بۇل جەردە نە ايتقىمىز كەلىپ تۇر؟ مايدانعا, سونىڭ ىشىندە العى شەپكە, تاباندىلىقپەن سۇرانۋىنىڭ سەبەپتەرىن ايعاقتالىق. مانشۇك عۇمىرناماسىنا قالام تارتىپ جۇرگەن قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسالىق: «...مانشۇكتىڭ مايدانعا بارۋعا نەگە سونشا ىنتىق بولعانى جونىندە ءبىر قيسىندى اڭگىمە ايتىلىپ ءجۇر: اكەسىنىڭ ەش جازىقسىز, جالامەن ۇستالىپ كەتكەنىنە كامىل سەنگەن مانشۇك ونى اقتاپ الۋ ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتۋگە دايار بولعان» دەسە, ەندى ءبىر اۆتورلار توبى: «...ناستويچيۆوست مانشۋك وبياسنيالاس نە تولكو گورياچيم جەلانيەم زاششيششات رودينۋ. بىلي ي ليچنىە موتيۆى: ۆ تە گودى سرەدي ناسەلەنيا بىل ۋپورنىي سلۋح و توم, چتو, ەسلي دەتي رەپرەسسيروۆاننىح ليتس دوبروۆولتسامي ۋيدۋت نا فرونت ي پروياۆيات گەرويزم, تو روديتەلەي موگۋت وسۆوبوديت يز زاستەنكوۆ نكۆد. مانشۋك ۆ ەتو ۆەريلا ي مەچتالا و سۆوبودە دليا پريەمنوگو وتتسا احمەتا مامەتوۆا». بۇل بىرىنشىدەن, ال ەكىنشىدەن, اكەسىن 1938 جىلى-اق اتىپ تاستاعاندىعىنان بەيحابار مانشۇك ءۇش رەت مايداننان ستالينگە اكەسىن بوساتۋدى وتىنگەن حات جولداعان بولاتىن. ۇشىنشىدەن, 1943 جىلدىڭ 7 تامىزىندا اناسى ءامينا سۇلەيمەنقىزىنا جازعان حاتى بۇل پىكىرىمىزدى راستاي تۇسەتىندەي: «اپكەتاي, مەن ءسىزدى وتە ساعىندىم, ءتىرى قالسام, سوعىستان سوڭ ەلگە كەلسەم دەپ ارماندايمىن. مەنىڭ تاعدىرىم بىراق شاتقاياق, باسقاشا ايتقاندا ساۋ قالامىن دەۋ قيىن ...ەگەر قازا بولسام, وتان ءۇشىن, اكەم ءۇشىن جانە ءسىز ءۇشىن...». تورتىنشىدەن, مانشۇك ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اكەسىنىڭ ادالدىعىنا ءشۇبا كەلتىرمەي, ونىڭ اقتىعىنا سەنىمدى بولدى. بەسىنشىدەن, وتباسىندا بويىنا سىڭگەن كورگەندى دە يبالى تاربيە قارشاداي قىزدى ەلىن سۇيگەن ەرجۇرەك, نامىستى دا جىگەرلى ەتىپ شىعارعانى داۋسىز.
جەتىنشىدەن, مانشۇكتىڭ جاۋىنگەرلىك سۇرلەۋىن ايعاقتايتىن جانە ونىڭ جان دۇنيەسىنەن سىر شەرتەتىن دەرەكتىڭ تاعى ءبىر كوزى اناسى اميناعا جانە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.مامەتوۆا تۋرالى ءا.مامەتوۆاعا جولدانعان حاتتار بولىپ تابىلادى. اتالعان حاتتاردى قاراستىرعان جەكەلەگەن اۆتورلار بار جانە قازاقستاندىق كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ حاتتارى توپتاسقان ءوز الدىنا شىققان جيناقتار دا جارىق كورگەن. سولاردىڭ ىشىنەن مانشۇكتىڭ اناسىنا جازعان بەس حاتىن تالداپ زەردەلەگەن ت.الىپقاليدى اتاپ وتكەن ءجون.
سەگىزىنشىدەن, مانشۇكتانۋدا ونىڭ ەرلىگىن جىرعا قوسقان پوەمالىق شىعارمالار مەن پروزالىق تۋىندىلار ايرىقشا ورىن الادى. مانشۇك تۋرالى ۆەليكيە لۋكي تۇبىندەگى سۇراپىل شايقاستان سوڭ-اق اسكەري گازەت بەتتەرىندە وچەركتەر جازىلعان-دى. ال ول قازا بولعان كەزدە جاس باتىر قىز تۋرالى مەكتەپتەر مەن مەكەمەلەردە, وندىرىستەردە ونىڭ ەرلىگى جونىندە ايتىلىپ, گازەت جانە جۋرنالداردا ماقالالار شىعىپ, اڭگىمەلەر جازىلا باستادى, راديودان بارلىق تىلدەردە سوڭعى ارپالىس شايقاس تۋرالى حابار شارتاراپقا تارادى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانى «تەڭدىك» كولحوزشى ايەلدەرىنىڭ باتىر قازاق قىزىنىڭ اتىمەن تانك كولونناسىن جاساۋعا شاقىرعان تاماشا قوزعالىسى تۋرالى «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ 1944 جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە حابارلاندى جانە بۇل باستاما ءوز جالعاسىن تاپتى دا. سونىمەن 1943-1944 جىلداردىڭ وزىندە-اق مانشۇكتىڭ ءبىر اتىمەن بايلانىستى ماتەريالدار جاريالانعان بولاتىن. ءسابيت مۇقانوۆ مانشۇك تۋرالى قالام تارتسا, ماريام حاكىمجانوۆا «مانشۇك: سوۆەتتەر وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆا تۋرالى پوەما» (الماتى: قازاقتىڭ بىرىككەن مەملەكەت باسپاسى, 1945, 43ب.) تۋىندىسىن جازدى, كۇلاش احمەتوۆا جىر جولدارىن ارنادى.
توعىزىنشىدان, مانشۇك ەسىمىن ماڭگىلىك ەتۋدە مۇراجايلاردىڭ (ورال قالاسىنداعى م.مامەتوۆا اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەي (1962), سەمەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى م.مامەتوۆا مۋزەيى, م.مامەتوۆا اتىنداعى الماتى قالاسىنىڭ №28 تەحنيكالىق ليتسەيىنىڭ داڭق زالى, رەسەيدىڭ نەۆەل قالاسىنداعى تاريح مۋزەيى, س.ج.اسفەندياروۆ اتىندىعى قازۇمۋ-ءدىڭ مۋزەيى) ورنى باعا جەتپەس. مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى ادەتتەگى ناسيحات جۇمىستارىمەن قوسا, بارىنشا, ءار جىل سايىن ەكسپوناتتار قاتارىن جاڭعىرتىپ تولىقتىرۋ, مانشۇكتىڭ جورىق جولدارىن باسىپ ءوتۋ اكتسيالارىن ۇيىمداستىرۋ, ماقالالار جازۋ جانە ت.ب. سىندى يگى ىستەردى قاتار الىپ جۇرۋدە.
ونىنشىدان, «مانشۇك» كۇيى قارشاداي قىزدىڭ تاعدىرىنا بويلاتار بولسا, 1969 جىلى اندرەي ميحالكوۆ-كونچالوۆسكيدىڭ ستسەناري بويىنشا داڭقتى 100-اتقىشتار بريگاداسىندا مانشۇكپەن بىرگە بولعان كەيىندە تانىمال رەجيسسەر ءماجيت بەگالين «مانشۇك تۋرالى ءان» كوركەم فيلمىندە قايسار قىزىمىزدىڭ وبرازىن تاماشا ەتىپ سومداپ شىقتى.
ون بىرىنشىدەن, وردا, جانىبەك, نەۆەل, سايحين, الماتى قالالارىنداعى مانشۇككە ارنالعان ەسكەرتكىشتەر بۇگىندە بىزدەردى ەرلىككە, ەڭبەككە شاقىرۋدا.
كۇلاش تولەنتاەۆا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
الماتى
