مايدانگەر 1920 جىلدىڭ 20 مامىرى كۇنى اتباسار اۋدانىنا قاراستى №11 اۋىلدا تۋعان ەكەن. تاعدىر قىرىنا ەرتە الىپتى. اكەسى سانسىزباي مەن اناسى بالاجان ومىردەن ەرتە وتكەن سوڭ كىشكەنتاي راقىمجاندى باۋىرمال ناعاشىلارى قامقورلىعىنا العان. باستاۋىش سىنىپتى ساندىقتاۋ اۋدانىندا وقىسا كەرەك. تار زاماننىڭ تاقسىرەتى ناعاشىلارىن دا شارپىعان. امالسىزدان سول كەزدەگى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنا قاراستى كازگورودوك ەلدى مەكەنىندەگى بالالار ۇيىنە تاپسىرۋعا ءماجبۇر بولسا كەرەك. تاسباۋىر تاعدىر تاسقايراقتاي ۇلاننىڭ جىگەرىن جاسىتا الماپتى. بالا كەزىنىڭ وزىندە ۇستارانىڭ جۇزىندەي وتكىر ەدى دەيدى ەكەن كوزىن كورگەندەر. جاسىنان كوركەم سوزگە قۇمار بولىپ ءوسىپتى. ەل ىشىندەگى ەستى اڭگىمەگە قۇلاق تۇرگەن. ازۋىن ايعا بىلەگەن باتىرلار جىرىن جاتتاعان. سول قازىناداعى عالامات قۋات زەرەك كوكىرەگىنە دەم بەرگەن. ءوزى دە سوزبەن سۋرەت سالۋعا ۇمتىلعان. اسىرەسە, تامىلجىعان تابيعاتتىڭ ءتىل جەتپەس عاجاپ بەينەسىن ايشىقتاپ, بار بوياۋىن تولايىم قامتىپ, اينىتپاي تۇسىرۋگە ۇمتىلعان. ءسوز ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ق ۇلىنشاقتاي جەتەلەپ اكەلىپ, 1938 جىلى الماتىداعى كوممۋنيستىك جۋرناليستەر ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان.
البىرت جاس تاڭنىڭ ءمولدىر شىعىنداي مولدىرەتىپ ولەڭ دە جازعان. ۋاقىت قاتال ەدى, اجال وعى اق جاڭبىرداي جاۋعان سوعىس باستالدى. اقىن امالسىز قالامىن قارۋعا ايىرباستادى. العاشقى لەكپەن ءوز ەركىمەن سۇرانىپ مايدان دالاسىنا اتتاندى. 234-ءشى قوسالقى اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىنا ساياسي جەتەكشى بولىپ تاعايىندالدى. وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ «ادەبيەت جانە ونەر» اتتى كوركەم باسىلىمنىڭ ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1942 جىلى لەنينگرادتا قورشاۋدا قالعانداردىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن «وتان قورعاۋ» اتتى قازاق گازەتى اشىلعاندا, راقىمجان سانسىزباەۆ مايداندىق باسىلىمنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولدى. وكوپتا وتىرىپ جىر جازدى, قارۋلاس جولداستارىنىڭ ەرلىگىن وزگەگە ونەگە ەتتى. وق بوگەي الماعان, ءورت شارپي الماعان «بەس وق» تاقىرىبىنداعى ولەڭى ساقتالىپ قالىپتى. بار-جوعى التى شۋماقتان تۇراتىن الگى ولەڭدە مىڭداعان جاۋىنگەردىڭ كوكىرەگىندەگى قايناعان كەك, دۇشپانعا دەگەن ءورشىل ءۇن بار.
ءاردايىم اتاكاعا بارعان سايىن,
قولىما ەر قارۋىن العان سايىن.
بىلاي دەپ وزىمە-ءوزىم انت ەتەمىن,
بەس وقتى ۆينتوۆكاعا سالعان سايىن.
ءبىرىنشى وق اتىل جاۋعا حالقىم ءۇشىن,
حالقىما بەرگەن ادال انتىم ءۇشىن.
قولىنا قانجار الىپ كەلگەندەردەن,
كەك الماي تىنبايتۇعىن سالتىم ءۇشىن,–
دەپ جالعاساتىن جىگەرلى ولەڭ جان الىپ, جان بەرىسكەن قان مايدانداعى تۋعان جەردىڭ ماحابباتىنان ساۋىت كيگەن شىن باتىرلاردىڭ اينىماس اسىل سەرتىندەي.
قان مايداندا ءجۇرىپ كوڭىل تۇبىندەگى كوركەم ءسوزدى دە, قالامدى سەرىك ەتكىسى كەلەتىن نيەتىنەن دە قول ۇزبەگەن. ءبىر كەزدە وزىنەن ءۇمىت كۇتكەن سابەڭە, كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆقا ءوز قولىمەن بىلاي دەپ جازعان. ء«سىز مەن تۋرالى بىلاي دەۋشى ەدىڭىز: «ەرتەگىنىڭ باتىرلارىنداي الدام-سالدام ەر مىنەزدى, سالدىر-سۇلدىر, كوزىندە وتى بار... تۇبىندە وسىدان بىردەڭە شىعادى...» مەن باستاپقى كەزدە ويلاپ ءجۇردىم, قالايشا سابەڭ قاتەلەسەتىن بولدى... شىنىمەن-اق, گەروي اتىن الا المايمىن با؟ سول سەبەپتەن دە وسى كۇنگە دەيىن سىزگە ەمەس-اۋ, بۇكىل قازاقستانعا حات جازۋعا ارلاندىم».
وسى ءبىر جان تۇكپىرىنەن شىمىرلاپ شىققان شىنشىل ءسوزدىڭ استارىنان قانشاما سىر ۇعۋعا بولادى. اقىننىڭ اق الماستاي وتكىر مىنەزى, قايتپاس قايسار بەرىكتىگى مەنمۇندالاپ تۇرعان جوق پا؟! وتكەن شاققا بۇگىنگىنىڭ بيىگىنەن كوز سالساق, ۋاقىت شىمىلدىعى تۇمشالاعان اسقاق رۋح انداعايلاپ الدان شىعار ەدى. ءبىز ءوز جانىمىزدان ەشتەڭە قوسپاساق تا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ قالعان مايدانگەر حاتىنداعى جازبالار الگى ويدى تىرىلتە تۇسەتىندەي. زەر سالىپ, ءبىر اۋىز ءۇزىندى وقىپ كورەلىكشى.
«فاشيستەرمەن تالاي قويان-قولتىق, قولما-قول ۇرىستاردا دا بولدىم, تالاي رەت قورشاۋدا دا قالىپ ءجۇردىم, الدەنەشە رەت بومبالاۋدىڭ استىنا دا ءتۇستىم, تالاي مارتە اۋىر جارالى بولىپ, قانسىراپ تا جاتتىم. بىراق ءتىرى قالدىم. تالاي قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان كەزدەردە دە ەشبىر قورقىنىشتى بىلمەدىم. ءتىرى قالۋىما مۇمكىن سول مىنەزىم سەبەپ بولعان شىعار. قالامدى اۆتوماتقا ايىرباستاعان كۇننەن باستاپ رازۆەدكادا بولدىم. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بارلاۋشىمىن. سامولەتتەن ءۇش رەت پاراشيۋتپەن جاۋدىڭ تىلىنا سەكىردىم. ءبىر رەت جالعىز ءوزىم ەكى ءفاشيستى ۇستاپ اكەلدىم. سونىم ءۇشىن كوماندوۆانيەنىڭ العىسىن الدىم جانە «وتليچنىي رازۆەدچيك» دەگەن كەۋدەگە تاعاتىن زناچوكپەن ناگرادتالدىم. بۇل مەنىڭ تىرناقالدىم بولدى. سودان بىلاي-اق جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى تىڭعىلىقتى ورىنداپ ءجۇردىم. جۇرگەن جەرىمدە «گەروي-كازاح, ليحوي رازۆەدچيك» دەگەن اتاققا ءىلىندىم. كەشىكپەي «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالدىم. سوڭعى رەت جالعىز ءوزىم ءۇش ءفاشيستى تىرىدەي ۇستاپ اكەلدىم. كوماندوۆانيە ەڭبەگىمدى باعالاپ, «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ناگرادتادى. ءوزىمدى وفيتسەرلىك وقۋعا جىبەردى».
مايدانگەردىڭ سۋرەتىن قولىمىزعا ۇستاپ, كوڭىل تولقىپ كوپ وتىردىق. جان دۇنيەنىڭ كوركەمدىگى, ىزگى ويدىڭ سۇلۋلىعى ءوز الدىنا, راقىمجان اعانىڭ فوتوسۋرەتتەگى بەينەسى ناعىز قازاقتىڭ سال-سەرىلەرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسىنداي ەكەن-اۋ دەگەن وي كەلدى. سەرتكە تاققان سەمسەرىن سالالى ساۋساقتارىمەن قاپسىرا ۇستاعان قىران قاباقتى ەر قالىڭ بۇيرا شاشىن تولقىنداتىپ, جانارىنان جىگەر وتى مازداپ, تۋ الىسقا كوز تىگەتىندەي. جانارى جەتپەگەنىمەن, كوڭىلى جەتەتىن التى ايشىلىق الىس جەردە وتانى بار. سول وتانىن قورعاۋ ءۇشىن «ەركەك توقتى قۇرباندىق» دەيتىندەي مە, قالاي؟!
ءبىر تاڭعالعانىمىز, ءومىر مەن ءولىم بەلدەسكەن ۋاقىتتا دا ولەڭ ورىلەدى ەكەن-اۋ. مايداندىق گازەتتە راقىمجان اعانىڭ مىنا ءبىر ولەڭى جاريالانىپتى.
دابىل ۇرىپ, قيقۋ سالىپ,
العا اتتانعان جورىقتاردا.
يا بولماسا بەتپە-بەت كەپ,
دۇشپانمەنەن جولىققاندا.
قىرىپ سالىپ, قانعا بوياپ,
جاۋدى جانشىپ, كەك العاندا.
يا بولماسا ۇرىس توقتاپ,
ازىن-اۋلاق دەم العاندا.
قولدان كەلگەن بار كومەكتى,
ايامايمىز, بەرەمىز ءبىز,
جاۋدى جەڭىپ تەز قايتار دەپ,
سەندەرگە تەك سەنەمىز ءبىز.
دەگەن سوزدەر حات ىشىندە,
جۇرەگىڭە ءنار بولماي ما,
قيىندىقتا قاجىتپايتىن,
بويعا قۋات, ءال بولماي ما,–
دەگەن جىرلارى جاۋىنگەرلەردى ەرلىككە شاقىرىپ تۇرعان جوق پا؟!
اسپانعا اتىپ اق كوبىگى,
دولى مۇحيت جاتتى شالقىپ.
سول مۇحيتتىڭ ايدىنىندا,
كرەيسەرلەر قازداي قالقىپ,
بارا جاتتى باتىس جاققا,
قان مايدانعا شەرۋ تارتىپ.
تولقىندارى تاۋ ءتارىزدى,
كوككە شاپشىپ ورمەلەگەن.
تەبىرەنگەن تەڭىزدەر دە,
ەنى جالپاق, ءتۇبى تەرەڭ.
جاۋعا كەشە اتتانىسقان,
الماس تۇمسىق, بولات كەمەم.
مايدانگەر اقىننىڭ جاڭبىرشا جاۋعان اجال وعىنا جاسقانباي قارايتىن جاۋىنگەرلەردىڭ عاجايىپ ەرلىگىن سيپاتتايتىن جالىندى جىرلارى جالعىز مايداندىق گازەتتە ەمەس, رەسپۋبليكالىق باسىلىمدار مەن تۋعان جەرىندەگى «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىندە دە جارىق كورىپتى. باتىر بارلاۋشى «وتاندى قورعاۋ» گازەتىنىڭ شىعا باستاعانىنا ەكى جىل تولۋىنا بايلانىستى 1944 جىلدىڭ 6 قاراشاسىندا لەنينگراد مايدانى ساياسي باسقارماسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-لەيتەنانت حولوستوۆتىڭ العىسىن ارقالاعان. زامانىندا وسى اسكەري گازەتتە راقىمجان سانسىزباەۆپەن بىرگە قىزمەت اتقارىپ, كەيىن كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولعان بەيسەن جۇماعاليەۆ اعامىز «جاۋىنگەر. اقىن» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى:
«لەنينگراد مايدانىندا قازاق تىلىندە شىعاتىن «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا الدىڭعى شەپتەن قازاق جاۋىنگەرلەرى ءجيى كەلىپ تۇراتىن. 1944 جىلدىڭ جازىندا ءبىز وتىرعان بولمەگە قاراتورى, سىمباتتى, شاپشاڭداۋ ءبىر جىگىت كىرىپ كەلدى. ۇستىندە ورمان جاپىراقتارىمەن كومكەرىلگەن ماسك-حالات, موينىندا اۆتومات. تاڭىرقاپ قالدىق. ويتكەنى ماسك-حالات تەك العى شەپتە كيىلەدى عوي. ءمان-جايدى سۇراسا باستاعاندا تەلەفون شىلدىر ەتە ءتۇستى.
– جاڭا عانا رەداكتسياعا ءبىر قازاق كىردى. وجەت نەمە. ۇستىندە ماسك-حالاتى بار. نەگە سالەم بەرمەيسىڭ, قالادا ءتارتىپ بۇزىپ ءجۇرسىڭ عوي, – دەگەنىمە دورەكىلەۋ جاۋاپ بەردى. كومەنداتۋراعا جىبەرەيىن دەپ ويلادىم دا, العى شەپتەن جۇرگەن جاۋىنگەر بولعان سوڭ كەشىرىم ەتتىم. بىراق قانداي ادام ەكەنىن كەيىن ايتارسىڭدار.
– قۇپ بولادى, جولداس پولكوۆنيك!
– سونىمەن, باۋىرىم, ءبىزدىڭ باستىققا قالاي دۋشار بولدىڭ؟ – دەپ لەيتەنانتقا قارادىق.
– سىزدەردى نەۆا پروسپەكتىسىنىڭ باسىنداعى ءبىرىنشى ۇيدە دەپ ەستىگەنمىن. قالىڭ ويعا شومىپ كەلە جاتىپ, ۇلكەن ساراي الاڭىنا شىعىپ كەتىپپىن. ءبىر قاراسام, الدىمدا پولكوۆنيك.
– جاۋىنگەر, نەگە سالەم بەرمەيسىڭ؟ ەكىنشىدەن, قالادا ماسك-حالاتپەن جۇرگەنىڭىز قالاي؟
ءبارىن ءتۇسىنىپ تۇرمىن. اسكەري ءتارتىپتى بۇزدىم. ەندى قۇتىلۋدىڭ امالىن ازىلدەپ تاپپاقشى بولدىم.
– جولداس پولكوۆنيك, مۇمكىن ءسىز ماعان سالەم بەرەتىن شىعارسىز. ماسك-حالاتتىڭ استىندا قانداي پوگون بارىن بىلمەيسىز عوي,– دەپ ەدىم, مىقتاپ شيەلەنىستىرىپ الدىم. اجىرايا ءبىر قارادى دا, پولكوۆنيك جۇرە بەردى.
ال وسى كورىنىستىڭ باس كەيىپكەرى مىنا الدىڭىزدا وتىرعان باۋىرساق مۇرىن, وتكىر كوز, شىمىر دا شاپشاڭ راقىمجان سانسىزباەۆ بولاتىن. مەن كوكشەنىڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ ءبىرى زەرەندى اۋدانىندا تۋعانمىن, – دەدى ول».
راقىمجان اعا سوعىستىڭ كەي تۇسىندا «سمەرش» مەملەكەتتىك قارسى بارلاۋ كوميسسارياتىنىڭ دا قىزمەتكەرى بولعان. بارلاۋدا قۇندى مالىمەتتەرى بار نەمىس وفيتسەرىن قولعا تۇسىرگەنى ءۇشىن ونىڭ بىلعارى پورتفەلى تروفەي رەتىندە باتىل بارلاۋشىنىڭ وزىندە قالدىرىلىپتى. قايتىس بولعانشا قولىنان تۇسپەگەن ول سىيدى 2010 جىلى ۇلى قورعانبەك سانسىزباەۆ اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا تاپسىرعان كورىنەدى. قان مايداننان ورالعان سوڭ مايدانگەر اقىن سابەڭنەن باستاپ ءابدىلدا, جاقان, شاحمەت, تايىر, ءالجاپپار, ەسماعامبەت, عابيت, سەيىتجان, اسقار, قاسىم مەن قاليجان, جۇماعالي, ءابۋ, عابيدەن سياقتى اقىن-جازۋشىلارمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان. مۇمكىندىگى بولا تۇرا الماتىدا قالماي, ءوزى جان-تانىمەن سۇيگەن كوكشەسىنە قونىس اۋدارعان. 1946 جىلى وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى قوشقارباي اۋىلىنىڭ ءباتيما ەسىمدى قىزىنا ۇيلەنىپ, بەس بالا سۇيەدى. «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى, رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, ءباسپاسوز سالاسىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالادى.
تاعدىردىڭ جازۋىمەن نەبارى 45 جاسىندا جول اپاتىنان قايعىلى قازاعا ۇشىراپ كەتە بارعان. بۇل 1965 جىلدىڭ ءجۇزى بولاتىن. سارعايعان گازەت پاراقتارىندا مايدانگەر اقىننىڭ ەرلىگى مەن ورلىگى, وتتى جىرلارى, مازمۇندى ماقالالارى ساقتالعان. كەيىنگىگە مۇرا ىسپەتتى دۇنيە. جالاۋلى جارىق دۇنيەدە پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان ءبىر باقىت – وتانىن قورعاۋ!
