«مارحابات! مەن سەنى سىرتىڭنان كوردىم دەدىم عوي. تەلەفونمەن سويلەسكەندە. اۋەلگىدە سەنى تانىمادىم, جاپىراقتاردىڭ تاساسىنان الاشۇبار كولەڭكەنىڭ ىشىندە قالىقتاپ, ءبىر كورىنىپ, ءبىر كورىنبەي كەلە جاتتىڭ. اۋەلەپ وسكەن شىناردىڭ قاۋقيعان بۇتاعىنان تومەن سىرعىپ وتكەن سوڭ شىرامىتتىم: سەن ەكەنسىڭ. يىقتارىڭدى كوتەرىپ, كەۋدەڭدى شالقاق ۇستاپ كەلە جاتقان جوقسىڭ, باسىڭدى تومەن سالىپ, اياعىڭدى سۇيرەتىڭكىرەپ باساسىڭ. بىراق اياق باسىسىڭ ەركىن, ومىردە ءوزىنىڭ جولى بار كىسىنىڭ ءجۇرىسى. قولىڭدى سەرمەسىڭ دە ەركىن. توڭىرەكتە نە بولىپ جاتقانىمەن جۇمىسىڭ جوق سەكىلدى. قاشان اعاشتاردىڭ اراسىمەن كوشە بويلاپ ۇزاپ كەتكەنىڭشە ارقاڭنان قاراپ تۇردىم... مەن تەرەزەنىڭ بەرگى جاعىندامىن... مەن ءۇشىن تەرەزەنىڭ ارعى جاعىنداعى ءومىر ءبىرتۇرلى قىزىق. ەندى سول دۇنيەدەن سەنى كورگەندە, ول ماعان قىزىق قانا ەمەس, ەرەكشە ءماندى كورىندى. مەن قولىنا اق تاياق ۇستاعان شالدى كۇتىپ جۇرەمىن. سول شال ءبىر جولى قارسى جولىعىپ: «ال پەندەم, سىرقاتىڭنان ايىقتىڭ» دەپ تاياعىمەن ءتۇرتىپ قالاتىنداي, سول كەزدە ءوزىمدى قۇلان-تازا جازىلىپ كەتەتىندەي كورەم. ەسىل-دەرتىم تەرەزەنىڭ ارعى جاعىنداعى «جۇماققا» قايتا ورالۋ. گاپ سولاي, قۇرداسىم. سەن اعاشتاردىڭ تاساسىنان مۇلدەم كورىنبەي كەتتىڭ. بالكىم, ەندىگىدە ستاديوننىڭ الدىنان اباي باعىنا بۇرىلىپ بارا جاتقان شىعارسىڭ؟ قيمىلسىز كوپ تۇردىم. ءبىر قاراسام, كوزىمە جاس الىپ تۇر ەكەنمىن. باسە, بەتىم مۇزداپ كەتكەندەي بولىپ ەدى. ال مەن بەتىمنىڭ مۇزداعانىن بايقاماپپىن دا. انا اق تاياقتى شال دا جولىقپاي كەتتى عوي. ايتپەسە, جەرگە جۇگىرىپ ءتۇسىپ, سوڭىڭنان قۋىپ جەتىپ, امانداسىپ, اياعىمىزدى قاتار باسىپ سويلەسىپ بارا جاتساق, قالاي قاتىپ كەتەر ەدى, ءا!».
ءسال-ءپال قىسقارعان «قۇرداستار» اڭگىمەسى وسى. ول وبلىستىق گازەتتە جاريالاندى.
قايران-اي, جالەل كەتتەبەك دەيتىن عاجايىپ جازۋشىمىز «اق تاياق ۇستاعان شالدى» كۇتە-كۇتە شارشادى. كەلمەدى.
جاز ورتاسىندا جالقى مارتە عانا جولىقتىق.
كۇز بەن قىسقا قاراتا جۇزدەسكەندى ءجۇدا جاقتىرمايتىنعا اينالدى.
بىردە حات جازىپتى. «ەسەن-ساۋ بارمىسىڭ! اللا تاعالا «جاتىپاتار» اۋرۋ-سىرقاۋلاردان ساقتاسىن. شىعارماشىل كىسىنىڭ مازاسىن الۋ جاقسى ەمەس. ونى بىلەم. بىراق ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىز كەيدە ەشقانداي شارتتىلىققا باعىنباي كەتەدى. مىنا مۇگەدەكتىك دەگەن مەنى ابدەن تيتىقتاتتى. كەيدە, مەن توسەكتەن جارىق دۇنيەدە جوق ادام سەكىلدەنىپ ويانام. سودان كەيىن قايتىپ ورالامىن... مەن مىنا ءبىر دۇنيەنى جازىپ ءبىتىردىم. ونى «پوۆەست» دەپ اتادىم. پوۆەستى «حيكايات» دەپ ونشا ءساتتى اۋدارماعان. سول ەسكىشە اتاۋىمىز دۇرىس سەكىلدى. پوۆەستىڭ باس كەيىپكەرى – ءوزىمنىڭ نەمەرەم قارلىعاش. وسىنى وقىپ شىعۋعا قولىڭ تيە مە؟».
بۇدان ءارى جالەل وكىمەتكە وكپە ايتادى. كىتاپتارىمىزدى باسىپ تا, قالاماقى تولەپ تە جارىتپاي قويعانىن جازادى. ءدارى-دارمەگىنە ناپاقا جونىنە نازار جىعادى. ءسويتىپ, اۋىر وپەراتسيادان كەيىن بىرەر جىل وتسە دە, وڭالا الماي جاتقانىنا قاراماستان, الگى «قارلىعاش» اتتى پوۆەسىنىڭ نەگىزىندە «ۇلتتىق تاربيە ورتالىعىن» قۇرعىسى كەلەتىنىن جەتكىزەدى.
بۇدان بۇرىنىراق ءبىز جالەل دوستىڭ «قاشقىن» دەيتىن پوۆەسىنىڭ قولجازباسىن وقىعانبىز. كومپيۋتەرگە تەرگىزىپ بەرگەنبىز. كولەمدى دۇنيە. الايدا ءبىر باستاپ كەتسەڭىز, باس الماستان وقىپ شىعاسىز. ال مىنا جاڭا شىعارماسى «قارلىعاش» باسقاشالاۋ فورمادا, جالەل كەتتەبەكتىڭ كادۋىلگى كەرەمەت ستيلىنەن بولەكتەۋ باعىتتا جازىلعاندىقتان با, ونشا ۇناڭقىراماعان.
ءبىز سودان كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ءىلدالدالاپ ءجۇرىپ, «قازىعۇرت كz» الماناعىن اشقان ەدىك. جالەل قۇرداستان «قاشقىن» پوۆەسىن سۇرادىق. «جوندەيمىن ءالى», دەدى. اي سايىن, اپتا سايىن سۇرادىق. «جوندەپ جاتىرمىن», دەدى. كەيىنگى كەزدە كۇن سايىن دەرلىك سۇراپ جۇردىك. «قايتا قاراپ ءبىتتىم», دەگەن اقىرىندا. ۇلدارى ساتتار مەن مۇحتار «قاشقىن» پوۆەسىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن قولىمىزعا تاپسىردى. ارادا اپتا وتكەندە, ۇلكەن ۇلى ساتتاردىڭ داۋسى تەلەفوننان دىرىلدەي ەستىلدى... جىلى جاقتاعى جالعىز قۇرداسىمنان دا ايىرىلىپ قالدىم ءسويتىپ. بۇل 2009 جىل ەدى.
«قازىعۇرت كz» الماناعىنىڭ 2010 جىلعى ءبىرىنشى ءنومىرى دە جارىق كوردى. جالەلدىڭ جاڭا پوۆەسىن وقىعىسى كەلەتىندەر كوبەيە ءتۇستى. الماناحتىڭ قاق جارتىسىن العان «قاشقىن» – ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىنداي تۋىندى-تۇعىن.
جالەل كەتتەبەك سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا شاعىنداۋ اڭگىمەلەرىمەن-اق ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. ماسكەۋدەگى الەمدىك ادەبيەت ينستيتۋتىن سىرتتاي وقىپ تامامداعان. شىعارماشىل شەبەرلەردىڭ تالايىنان تىكەلەي ساباق العان. دۇنيەجۇزىلىك دۇلدۇلدەردىڭ تۋىندىلارىن تالداي-تارازىلاي وقىپ-ۇيرەنگەن. ىزدەنۋىنىڭ ءتۇرى توتەنشە, اڭعارىمپازدىعى بوتەنشە بولاتىن. وسىنداي-وسىنداي وقشاۋلىقتارىنا قاراماي, جالەل كەتتەبەكتىڭ كىندىك قانى قىزىلدىڭ قۇمىندا تامعانى, سىر-انانىڭ بويىندا توپىراق كەشىپ, شىمىرلاپ اققان ايدىندا جۇزگەنى, وتىرارتوبەنىڭ قۇمىققان اۋەنىنە ەلىتىپ, شاردارا تەڭىزىنە تەلمىرگەنى, سەكسەۋىل مەن توراڭعىنىڭ تۇبىندە قوي باعىپ جاتىپ تا كىتاپ كەمىرگەنى بولەكشە ءبىلىنىپ تۇراتىن. ۇجىمدىق جيناقتاردا, گازەت-جۋرنالداردا جاريالاناتىن اڭگىمەلەرى مەن وچەركتەرىن وقىعاندار: ء«اي, مىناۋ قايتەدى-ەي؟!» دەمەي كالا المايتىن. «وتىز التىنشى تاۋلىك» دەپ اتالعان تۇڭعىش كىتابىمەن قۇتتىقتاپ, قۋانىپ جۇرسەك, جالەل قۇرداسىمىز: «قىسقارتىپ, قىرقىپ-قىرقىپ شىعارىپتى», دەپ سۇلەسوقتانا مەڭىرەيىپ وتىر. «بالالىق شاقپەن قوشتاسۋ» دەيتىن ەكىنشى كىتابىندا ءسال دە بولسا سەرگەكتەنە جىميىپ, جەلپىنە سويلەگەنىن بايقاعانبىز. «مەن مۇندا كۇللى قازاق ۇلتىنىڭ بالالىق شاعىمەن, اڭعالدىعىمەن, اڭقاۋلىعىمەن قوشتاسقانىن ايتپاق ەم», دەگەن.
كەزىندە «قاراقىز», «جەڭەشەم, جورعا جانە مەن», «قاڭتار» سياقتى كوپتەگەن پوۆەستەر مەن ايدىك-ايدىك ادەمى اڭگىمەلەر جاراتقان ناسىرەددين سەراليەۆتىڭ وزىنە ورشەلەنە قارسى شىعىپ, ارينە ءبىر جاعىنان ەركەلەپ: «سىزدەر بىزگە ءجوندى وقىرمان دايىندامادىڭىزدار», دەپ اشۋلانعان كەيىپ كورسەتىپ, كەيىننەن حا-حا-لاپ تۇرىپ كۇلەتىن جالەل-اي دەسەڭىزشى! سول شاردارا تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا تۇراتىن ۇيىندە, اۋداندىق گازەتتە ىستەپ ءجۇرىپ-اق, نەبىر شىمىر-شىمىر شىعارمالارىن جازدى. سىر ءوڭىرىنىڭ ەكولوگياسى تۋرالى تاعدىرشەشتى تۋىندىلارى كەزىندە جاريالانعان جوق. شاردارا تەڭىزى جاعاسىنداعى ءۇيىنىڭ بالكونىندا ەرنەست حەمينگۋەيگە ۇقساپ تۇرىپ, تەلەفون سوعاتىن. شىمكەنتكە. ء«اي, قۇرداسىم, اناۋ يۆان سەرگەەۆيچ تۋرگەنەۆ دەگەن كوكەڭ دە, راسپۋتين اعاڭ دا ىزدەنىڭكىرەمەسە, مىنا مەنەن قاپ كەتەدى. ءبىلدىڭ بە؟ وسى گاپ ويىڭدا بولسىنشى», دەيتىن. سونسوڭ حا-حا-حا-لاپ كۇلەتىن. «راسپۋتينگە ايتايىن, يۆان سەرگەەۆيچ انا جايدا عوي», دەيتىن ەك. ازىلىنە ازىلمەن.
ال ەندى جاڭاعى «قاشقىن» پوۆەسى – ارنايى ءسوز قوزعايتىنداي سۇڭعىلا شىعارما. ازىراق قانا شولىپ وتەر بولساق, كۇنى كەشەگى, جەكەشەلەندىرۋ كەزىندەگى جەبىرلەردىڭ قۇنىعۋى, قويشىباي سىندى جيىرما ءۇش جىل قوي باعىپ, نە ءۇيى جوق, نە كۇيى جوق احۋالدا تاعى دا تۇكسىز-دىمسىز, تۇلدىرسىز قالعان قايران قارا شارۋا كازاقتىڭ اقىرىندا اشىنىپ, ءبىر وتار قويدى شاردارا جاقتان شىمكەنتكە قاراتا ايداپ قاشقانى حاقىنداعى ايانىشتى حيكايا. شاردارا مەن شىمكەنتتى اتاپ ايتپاعاننىڭ وزىندە بۇل پوۆەستەن وڭتۇستىگىڭىزدىڭ وزگەشە ءيىسى بۇرقىراپ تۇرىپتى. «قاۋقيىپ وسكەن قيرىق-سيرىق اعاشتار», «شوپىر بىتكەننىڭ وسى تۇستا قۇشىرلانا تىستەنەتىنى», «پۇشتەي قۇيرىقتارىن شيىرشىقتاي ورايتىن بايشۇبارلار», «كىرالىننىڭ قولاعاشتاي شيشاسىن موينىنا اسىپ, قولىنا ءبيتدارىنىڭ قاعازىن قىسىپ ۇستاعان قويشىباي» – مىنەكيىڭىز, العاشقى بەتتەن-اق اڭعارىلار «يىستەرىڭىز».
«قويشىباي, – دەپ قاليەۆ ىس ەتتى».
كوردىڭىز بە, وسى ماڭداعى ون توعىز وتار مەن توعىز اعا شوپاننىڭ قوجايىنى قاليەۆ «ىس ەتتى». ونىڭ «ىس ەتكەنىنەن» شوشىناسىز.
«دەرەكتىردەن ات سۇراپ ەدىڭ عوي؟» دەدى ودان ءارى قاليەۆ. ء«يا, سۇراعام. جىلقى زاۋىتتان قۇنان بەرسەڭىزدەر دەگەم», دەيدى قويشىباي شوپان. «دا, دا, دا... ەندى ساعان قۇناننىڭ دا, دونەننىڭ دە قاجەتى بولمايىن دەپ تۇر», دەيدى قاليەۆ. «بولماعانى قالاي؟» دەيدى اعا شوپان. «مالدارىڭ جەكەشەگە كەتكەلى جاتىر».
قاليەۆ باستاعان قوناقتار, ياعني ساناق كوميسسياسى ءوز جۇمىستارىن ءبىتىرىپ, سەس كورسەتىپ كەتە بارادى. مازاقى مىسقىلمەن اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ كەتەدى: «ساۋدا قىلاسىڭ با, جوق الدە, قايتىپ باعاتىن مال ىزدەيسىڭ بە, الدە شاردارا قالاسىنا كوشەسىڭ بە, ەرىك وزىڭدە. قازىر قالادا تۇرۋ مودا عوي».
قويشىباي ەسەڭگىرەگەن. كارى اتتىڭ قاسىندا جۇرەلەپ, جەر سىزىپ وتىرىپ قالادى. ەرتەڭىنە ءتۇس اۋا ديرەكتوردىڭ قايىن اتاسىنا بارادى. التى ءجۇز ەلۋ ەكى قويدى سوعان وتكىزۋى كەرەك ەدى. الدەبىر ۇمىتپەن بارعان. ودان دا ءتۇڭىلىپ قايتادى. اقىرىندا جان-جاقتى ازىرلىك جاساپ, ازىق-اۋقات قامداپ, وقشانتايىن تولتىرىپ, وتاردى العا سالىپ, قاشىپ شىعادى. قاتىنى قىزداركۇل داريادان وتكىزىپ, شىعارىپ سالادى. ەكەۋى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە شىمكەنتتە كەزدەسپەك ەدى. «ەسىڭە ساقتا, ءبىزدىڭ ەشكىمگە قياناتىمىز بولعان جوق. بۇل مال – ءبىزدىڭ مالىمىز, ءبىزدىڭ جيىرما ءۇش جىلدىق ماڭداي تەرىمىز... مەن كورىپ كەلدىم. كەڭسەدەگى اكتيۆتەرىڭ دە, زاۆحوز دا, دەرەكتىردىڭ قايىن اتاسى دا ءبىزدىڭ باعىپ-قاعىپ وسىرگەن مالدارىمىزعا لايىقتى ادامدار ەمەس. قاشپاق بولعانىم سودان...».
قويشىباي نەبىر ازاپتار مەن توزاقتاردى باستان كەشەدى. ەكى اياقتى ايۋانداردان دا. قاسقىرلاردان دا. شويعاراداي ء«دجيپتى» جاڭا بايلاردان دا. پوليتسيانىڭ تازابەكوۆتەي جەمقورلارىنان دا. تاعىسىن-تاعىلاردان دا.
اقىرىندا قاشقىن قويشىبايدىڭ استىنداعى اتى مەن جالعىز قويى عانا قالادى. يتتەرى دە يەلەرىن قورعاشتاپ, ادال ءولىم قۇشادى.
«يت ورنىنا موينى قىلقيعان كارى ساۋلىق ەرتكەن اتتىلى ادام ساپ-سارى اڭىزبەن قالاعا بەت تۇزەدى», دەپ اياقتالادى پوۆەست.
جىلى جاقتاعى جالعىز قۇرداسىم جالەل كەتتەبەكتىڭ جاريالانباعان دۇنيەلەرى ءتىپتى دە از ەمەس. نەبىر اڭگىمەلەرى مەن پوۆەستەرى, رومانى بار.
ءوزىنىڭ كوزى كەتكەن سوڭ «جازۋشى» باسپاسىنان جالعىز كىتابى جارىق كوردى. باقيلىق بولعاننان كەيىن ەكى جىل وتكەندە. «تۇيسىك» دەگەن اتپەن. تۇيسىكشىل وقىرماندارى قاتتى قۋانعان.
ءتىرى بولعاندا جالەل كەتتەبەك وسى ناۋرىزدىڭ ونىندا جەتپىس بەسكە تولار ەدى. ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز, تەتەلەس تاتەلەرىمىز تولەن ابدىك, بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, دۋلات يسابەكوۆتەردىڭ قۇرداستارى, 1941-1942 جىلعىلار بارشىلىق. قۇدايعا شۇكىرشىلىك. جيىرماشاقتىعا جەتىپ جىعىلادى. ال قىرىق بەسىنشى جىلعىلار, ياكي مەنىڭ قۇرداس قالامداستارىم ساۋساقپەن سانارلىق. دارا دارىنىمىز جۇماتاي جاقىپباەۆ تىم ەرتە كەتتى. ەندىگى ەسەندەرى تىنىمباي, تەمىرحان باستاعان ءۇش-تورتەۋ عانا. جالەل كەتتەبەكتى ۇمىتۋعا بولماس. دەپ بيىل, پاندەميا دەگەن پالەكەتتىڭ الدىندا, ناۋرىزدىڭ باسىندا شىمكەنتتەگى ءال-فارابي كىتاپحاناسىندا ارنايى كەش وتكىزدىك. اپكەسى, قارىنداسى, زايىبى, ۇلى كەلدى. اپكەسى «جارىعىم جالەلدى ۇمىتىپ كەتتى عوي ءبارى دەپ ءجۇر ەدىم, بار ەكەنسىڭدەردەر عوي», دەپ ەگىلدى. توگىلدى. باۋىرىنىڭ بالالىق شاعىن ەسكە ءتۇسىرىپ. جارى كۇلپاراز بەن ۇلى ساتتار جالەل دوستىڭ جاريالانباعان جازبالارى جەتىپ-ارتىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
P.S. «قازىعۇرت kz» جۋرنالىندا وسىدان ون جىل بۇرىن جاريالانعان «قاشقىن» پوۆەسىن سۇراۋشىلار كوپ بولعانى جادىمىزدا جاڭعىرادى. مارقۇم قاجىعالي مۇقانبەتقالي ۇلى دا سۇرادى. سالىپ جىبەردىك. قاجەكەڭ: «مىنا قۇرداسىڭدى دا, شىعارمالارىن دا ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن. وكىنىشكە قاراي, شىعارمالارى كىتاپ بوپ شىقپاي جاتىر. اتى-ءجونى دە ەسكەرۋسىز قالىپ بارادى.
مارحابات بايعۇت
