كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– سابيتكە تەلەفونداپ, تەرەزەڭدى اشپا, بۇل ءوزى كەز كەلگەن تەسىكتەن كىرىپ كەتە بەرەدى ەكەن, فورتوچكاڭا دەيىن جاۋىپ تاستا دەسەم, «مەندە ءبارى تەرەزە, فورتوچكا جوق قوي» دەپ جاتىر.
سول باياعى ەكى دوس اراسىندا ۇزدىكسىز جۇرەتىن قاعىتپا. ەسەسىنە كوروناۆيرۋستان كىتاپ وقىپ ءوش الىپ جاتقانىن ايتىپ, «سەنىڭ «شەر-شىندىق» دەگەن كىتابىڭدى دا وقىپ تاستادىم. شەرحانمەن قاتار ءومىر سۇردىك, بىراق كوپ ارالاسىمىز بولعان جوق. ءتىپتى ءبىر-اق رەت سۋرەتكە ءتۇسىپپىز. اسا ەلپىلدەي قويمايتىن ەدى عوي. ءبىر-بىرىمىزگە قۇرمەتىمىز, كوزقاراسىمىز دۇرىس بولعانىن سىرتتاي جاقسى سەزىنەتىنمىن. كىتاپتارىن وقىپ جۇرگەنىممەن, ادام رەتىندەگى قىرىن كوپ بىلمەيدى ەكەنمىن. مىنا كىتاپتان سونى تانىدىم, اينالايىن كوكەباس, راحمەت ساعان» دەدى.
ماقتاعاندى كىم جەك كورسىن, كوروناۆيرۋستىڭ ىزاسى ءىشىمىزدى مۇزداتىپ جۇرگەندە, شىنى كەرەك, بۇل پىكىرگە كادىمگىدەي قاناتتانىپ قالدىم. دەيتۇرعانمەن دە ماقتاۋ ەستىمەي جۇرگەن جوقپىز. ونىڭ قابىلداناتىنى, قابىلدانبايتىنى بار. مەن پاقىردى شەكسىز قۋانىشقا كەنەلتكەنى, مىناۋ كوڭىل كەڭىستىگىن بۇلت تورلاعان كۇندەردە مەتردىڭ توسىن اڭگىمەسىندەگى ءتۇبى ءتۇپسىز, تەرەڭ وي, دومبىرانىڭ شەشەن پەرنەسى شەرتكەندەي شەتىن شەر ەدى.
– شەرحان ءباسپاسوزدىڭ باعىنا تۋعان ادام. مەنىڭ «جەتى جەتىم» دەپ اتاپ كەتكەن اقسەلەۋ, ورالحان, كارىباي, كادىربەك, قۋانىشباي, سەرىك دەگەن دوستارىم ونىڭ تاربيەسىن كوپ كوردى, ءتالىمىن الدى. ولاردان «شەرحاننىڭ شەكپەنىنەن شىققانبىز» دەگەن تاريحي ءسوز قالدى. بۇلار ۇستازعا ادال بولدى. شەرحان, كامال, قالتاي ۇشەۋى جۇپ جازباي ءجۇردى. بالا كەزدەن بىرگە وسكەن قاراتاي اعامىزبەن دوستىقتارى دا كوپكە ۇلگى بولدى. ءبىزدىڭ ونەردەگى ورتا سەكىلدى بۇلار دا ورتاسىندا زور بەدەلدى ەدى. قازاق كينوسىن كامالداي باسقارعان ادام جوق. كەيىننەن شەرحان ەكەۋى جازىسقان حاتتاردى دا سۇيسىنە وقىدىق قوي.
وسى مىنا كوك بازاردا ديمەكەڭ سالىپ بەرگەن عيماراتتا «Egemen» ءۇش قاباتتى الىپ وتىردى. سونىڭ استىندا شەرحان اتىن قويعان «كامال كافە» دەگەن بولىپتى. قايران, كامەكەڭ تالاي شاقىرىپ, وعان دا جول تۇسپەدى عوي. جۇرگەنوۆ اكادەمياسىندا ساباق بەرىپ ءجۇردى. كەڭسەلەرىمىز جاقىن. «بۇنىڭ بىلمەيتىنى جەردىڭ استىندا عوي, ونى دا بىلەدى-اۋ» دەپ شەرحان ايتقان كامەكەڭنىڭ قاشان كورسەڭ قولىندا ءبىر قۇشاق گازەت جۇرەتىن ەدى. اياڭداپ ماعان كەلەدى. سول باياعى شاحمات. ول كۇندەر دە ءبىر ساعىنىش بولدى قازىر. بۇگىندە ءوزى مادەنيەتتىڭ, ءباسپاسوزدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتايتىن مۇنداي قايراتكەرلەر دە قالماي بارادى عوي.
قالتايدىڭ ورنى بولەك, ەكەۋمىزدىڭ قالجىڭمەن قاتار وتىرىپ قاعىسقان كەزىمىز ەسكە تۇسسە, كەمسەڭدەپ الامىن. كىتابىڭدا شەرحاننىڭ قالامگەرلىگىمەن قاتار قايراتكەرلىك, ادامي بولمىسى جاقسى اشىلىپتى. بۇگىنگى جاستارعا وسىنداي اڭگىمە كەرەك. مەنىڭ اسا ءبىر قادىر تۇتقان ادامىم باۋىرجان ەدى. بۇل ءوزى ەشقاشان بيلىككە دە, باسقاعا دا باس يمەي وتكەن كىسى عوي. شەرحان دا وسى جولدى ۇستاندى. ء«باسپاسوزدىڭ باۋىرجانى» دەپ جۇرگەنىڭ دە دۇرىس. مىرزاتاي «رەداكتورلاردىڭ رەداكتورى» دەپتى, بۇل پىكىرمەن دە ابدەن كەلىسۋگە بولادى. قالاي بولعاندا دا بۇل كىسى باسپاسوزگە دەموكراتيالىق دۇمپۋلەردى, رەفورمانى الىپ كەلدى. وسى جاعىنان كەلگەندە مەنىڭ ەسىمە ازەكەڭ ءتۇسىپ وتىر. ول كىسى دە اكەمتەاتردى بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىككە شىعاردى. ول كەزەڭ تاريحتا تەاتردىڭ «التىن ءداۋىرى» دەگەن اتپەن قالدى. وسى پىكىردى بۇل كىسىگە دە قاراتا ايتساق, ەش قاتەلىگى جوق. قازىرگى زامان تەحنولوگياسى مەن اڭگىمەسىنىڭ توڭىرەگىنەن شىقپايتىن شالا تۋعان بالالار ءوز تۇلعالارى تۋرالى تۇك بىلمەي وسەتىن بولدى. وبال. سەندەر وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋلارىڭ كەرەك. مىنا كىتابىڭ ماعان وسىنداي وي سالدى. «تۇلعاتانۋ» سەرياسىن دۇرىس باستاپسىڭ. بۇل وقۋ ورىندارىندا ارنايى كۋرس ورنىنا جۇرەتىن ءپان بولۋى كەرەك. قازىر ويلاپ وتىرسام, جۋرناليستيكاداعى مامبەتوۆتەي بولعان ەكەن شەرحان», دەدى اساعاڭ.
– مەديانىڭ مامبەتوۆى, – دەيسىز عوي.
– قايدان بىلەيىن, ول سەندەردىڭ تىلدەرىڭ عوي.
بارىنەن دە اساعاڭنىڭ مەنىڭ كىتابىم تۋرالى ەمەس, ءوزىنىڭ تۇلعا, تۇستاسى تۋرالى ۇستانىمى, كوزقاراسى ماڭىزدى ەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە اعا تولقىن ءبىر-ءبىرى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەندە جومارت بولعان سىڭايلى جانە ءبىر-ءبىرىنىڭ باعاسىن جاقسى بىلگەن. كەيىنگى كەزدەرى اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ اعالارى, ارىپتەستەرى تۋرالى جازىپ جۇرگەن ەستەلىكتەرى سونشالىقتى تەرەڭ, تاعىلىمدى عوي. ءار كەيىپكەرىنىڭ تۋرا باعاسىن بەرەدى. الدەكىمدەردەي ءوزىن جوعارى قويىپ, جاقسىلىقتان جۇرداي ەتىپ جازۋ جوق. كەمشىلىگىن كورسەتۋىنىڭ وزىنەن ونەگە تۇيەسىڭ. قوڭىر جازادى, قىڭىر جازۋىنىڭ ءوزى قوڭىر جازۋعا بەرگىسىز.
بايقاعانىم, اساعاڭ ءسوز اراسىندا «شەراعاڭ» دەپ قالدى. جاس مولشەرىنە كەلسەك, ءبىز ايتساق بۇل سوزگە ءمان بەرىلمەس ەدى. ال شەراعاڭمەن اراسى 4-5 جاس اتاقتى ادامنىڭ وسىلاي دەۋى ونىڭ جوعارى سىيلاستىق, قۇرمەت دەڭگەيىنەن حابار بەرگەندەي. ءتىپتى بىردە وسى شەراعاڭ دەگەن ءسوزدى ءوزىنىڭ قاتارلاستارى اكىم تارازي, كامال سمايىلوۆتىڭ دا اۋزىنان ەستىگەن ەدىم. قازاقتا «اقىلى اسىپ تۇرسا اعا دە» دەگەن ءسوز بار. ش.مۇرتازا, ق.مۇحامەدجانوۆتار ۇلكەن جاسقا جەتپەي جاتىپ-اق وسى اعا دەگەن اتاقتى, تيتۋلدى ەرتە يەلەنگەن ادامدار. مەنىڭشە, ەلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى جاپپاي وسىلاي اتاسا, وعان جەتەر اتاق جوق. رەسمي اتاقسىز دا اتاقتى بولۋ دەگەن وسى. ال اساعاڭنىڭ وسىلاي دەۋى – بۇل ويىمىزدىڭ بۇلتارتپاس دالەلى.
تارازدا ءاسانالى ءاشىم ۇلىنىڭ اتىنا بايلانىستى ءبىراز يگى ىستەر اتقارىلعان. جوعارى قۇرمەت كورسەتىلگەن. اتاعى قانشا جەر جارىپ, قانداي قۇرمەتكە دە لايىق بولسا دا, باسقا تۇلعالارعا, اسىرەسە الدىنداعى اعالارىنا وسى دەڭگەيدە دەر كەزىندە كوڭىل بولىنبەي جاتقانى داڭقتى ونەرپازدىڭ جۇرەگىنە سالماق سالىپ جۇرەتىنىن دە سەزەتىنبىز. مۇندايدا «بۇل قالاي؟» دەگەن پەندەشىلىكتىڭ دە دىزىلداپ كەتەتىنى بار عوي. قايدا بارسا دا كەمەڭگەردەي كۇتىپ الاتىن شەراعاڭا دا بۇل قۇرمەتتىڭ كەشتەۋ باستالعانى راس. الايدا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ, بەلگىلى ادامداردىڭ ويىندا جۇرگەن وسى يگى ءىستىڭ تەزدەتىپ باستالۋىنا اساعاڭنىڭ دا ءبىرشاما ىقپالى بولعانى بايقالادى. اتاقتى ادامدار مۇنداي ويىن ايقايلاپ ايتپايدى عوي, بىراق ونى ءبىز بىلگەندەي ەدىك. بۇل جولى «وسى ءبىر جاعداي قابىرعاما باتىپ جۇرەتىن ەدى, سونىڭ ساتىمەن قولعا الىنعانىنا قۋانىپ قالدىم» دەپ اشىق ايتتى. بۇگىن ءساتى تۇسكەن سوڭ ايتۋعا تۋرا كەلدى. تارازدا شەرحان مۇرتازا اتىنداعى رۋحاني ورتالىق اشىلىپ, قازىر شاھار اسپانىن ۇلت رۋحى كەرنەپ تۇر. جازۋشىنىڭ تۋعان جەرى تالاپتىداعى تۇرعان ءۇيىن مۇراجايعا اينالدىرۋ جۇمىستارى باستالعالى تۇر (بۇل جونىندە «Egemende» جازىلدى). ايتپاعىم, ۇلى اكتەردىڭ (بۇل باعانىڭ بۇدان كوپ جىل كەيىن ءجيى ايتىلاتىنىنا ابدەن سەنىمدىمىن) جۇرەگىن بەيمەزگىل تەربەگەن ۇلى ساعىنىشتىڭ مەن سەزگەن لەبى.
ۇلى ۇستازىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك تاريحتى تۇلعا ارقىلى زەرتتەۋىمىز كەرەك دەپ, وسى كونتسەپتسيانى عىلىمعا ەنگىزىپ, ءوزى وسى سوقپاقتى باستاپ بەردى. ازەلدەن بەلگىلى ءبىر قاعيدا بار. تۇلعانى تۇلعا عانا تانيدى يا بولماسا سول بيىككە جەتەقابىل ادامدار عانا شىن ءتۇسىنىپ, شىن باعاسىن بىلەدى.
ءبىر-ءبىرىنىڭ باعاسىن بىلگەن, ءبىر-ءبىرىن ارداق تۇتقان اعالار-اي! ەسىمە كامال ورمانتاەۆتىڭ اياعىن سۇيگەن ءابدى-جاميل اعا ءتۇسىپ وتىر. بۇل جونىندە كەزىندە جارىقتىق سەيىلبەك شاۋحامانوۆ «Egemende» تولقىپ جازدى. وسى ۇلى دوستىق, وسى ءبىر ۇلى تىلەۋلەستىك ەندى جالعاسا ما ەكەن؟! فەيسبۋكتە ءبىر-ءبىرىن ماقتاۋدان جارىسىپ جاتقان بۇگىنگى زيالى دەيتىندەر, اتاق-داڭق جولىندا جانتالاسىپ جۇرگەندەر, بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ءوزىن-ءوزى شىمىرىكپەي ماقتايتىندار, ءۇيىن, قازىرگى كۇيىن كورسەتىپ كۇيلەپ جاتقاندار, ءبىر اۋىز ولەڭ جازىپ, كەشەگى اقىنداردىڭ ءبارىن سىزىپ تاستايتىندار, الەۋمەتتىك جەلىنى اقپارات, ارانداتۋ الاڭىنا اينالدىرىپ العانداردىڭ ەرتەڭ قانداي اعا بولاتىنىن بولجاي الاسىز با؟!
«جۇسىپبەك انشىلىكتىڭ عانا ەمەس, ادامگەرشىلىكتىڭ دە اكادەميگى» دەپ اۋەزوۆ ايتقانداي, وسىلار ادامگەرشىلىكتىڭ اكادەميگى بولا الا ما, جوق پا؟ شەراعاڭدى ايتىپ كوڭىلى بوساعان اساعاڭنىڭ كوڭىلدى ءار قياعا سامعاتقان وسىنداي ءبىر وي جوسىعىنان سوڭ شەراعاڭنىڭ قانشاما جاستى قاناتتاندىرعانى, ورالحاننىڭ «اعا» دەپ جۇرەكتى جۇلقىپ كەتەر ءسوز جازعانى ەسىڭە ءتۇسىپ ەلجىرەيسىڭ.
بىرەۋ ولاي دەر, بىرەۋ بىلاي دەر, بىراق سول الپىستان اسقان بىزدەرگە ەندى «اعا» دەگەن تيتۋل بۇيىرار ما ەكەن؟!
– باسقا شارۋام جوق, وسى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلدى. شەراعاڭنىڭ «اي مەن ايشاسىن» ءبىر تۇندە وقىپ ءبىتىرىپ, ءبىر ءتۇن جىلاپ ەدىم. ءبىزدىڭ زاماننىڭ اينا-قاتەسىز جازىلعان كارتيناسى, تۋرا ءبىزدىڭ ءومىر. ءبىر فالش جوق. بۇگىندە بۇل كىتاپ مەنىڭ پەرۆىي يستوچنيگىمنىڭ ءبىرى. اسىپ-تاسىعانداردى تاۋبەسىنە كەلتىرەتىن كىتاپ. ارينە بۇل كىسىنىڭ تۇرار جونىندەگى «قىزىل جەبەسى», تاعى باسقا تۋىندىلارىنىڭ ورنى بولەك قوي. كەيدە ويلايمىن, شىركىن رەجيسسەرى تابىلسا «اي مەن ايشا» قازىرگى قاپتاعان سەريالداردىڭ اۋزىن ۇرىپ كەتەتىن ۇزاق سەريالى كينوداستانعا اينالار ەدى, –دەپ جانە ءبىر تولقىدى تارلان.
ونى-مۇنىعا وڭايلىقپەن سەلت ەتپەيتىن الاشتىڭ ءاسانالىسىن جىلاتقان «اي مەن ايشانى» وسىنداي كوڭىل كۇيدە وقىماعان وقىرمان جوق شىعار.
قايران, شەراعام! دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن شارلاپ, نەشەمە كەرەمەتتەردى كورسە دە, ءتىپتى ماسكەۋدە وقىسا دا, سونىڭ بىردە-ءبىرى تۇسىمە كىرمەيدى, تۇسىمدە تەك مىڭبۇلاقتى كورەمىن دەۋشى ەدى. بۇل ويىن ەستى جاننىڭ ەسىنەن كەتپەستەي ەتىپ جازعان دا ەدى. ەندەشە, سول ميللاتىمىزدەگى مىڭبۇلاقتىڭ تاعدىرىن كەشكەن مىڭ اۋىلدىڭ مىڭ تاعدىرى, مىڭ مۇڭى نەگە كوركەم كارتيناعا اينالىپ, كوڭىلىمىزدە ماڭگىلىككە قالمايدى؟ سونى قولعا الاتىن اسا دارىندى قازاق حالقىنىڭ ءبىر وكىلى جوق پا؟ بۇگىندە سول مىڭبۇلاقپەن تاعدىرلاس, ىرگەلەس جاتقان شەكەر ايىلىن شىڭعىس ارقىلى الەم تانىعان جوق پا؟ قىرعىزدار شىقاڭنىڭ شىعارماسىنان 28 فيلم ءتۇسىرىپتى. سونىڭ ءبىرى بولماسا بىرىندە شەكەر كورىنەدى. ال مىڭبۇلاق شە؟ مىڭبۇلاق ارقىلى بار قازاقتىڭ مۇڭىن ايتۋعا بولماس پا ەدى؟! بۇل ويىمدى مەتر ءۇنسىز تىڭدادى. كۇرسىندى. بالكىم عۇمىر جەتسە ءوزى دە كىرىسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ دەپ ويلادىم.
قالي سارسەنباي
