رۋحانيات • 24 قىركۇيەك، 2020

كىندىك شەشە ءھام كىسى مىنەزى

78 رەت كورسەتىلدى

تاريحى تەرەڭ، شەجىرەسى سان تاراپتى حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى مەن ۇلگى-ونەگەسى مول. حالقىمىزدىڭ ءاربىر ىرىم-تىيىمى مەن ءجون-جورالعىسىنىڭ استارىندا ءمان-ماعىنا بار. سەبەبى ول عاسىرلاردان تامىر تارتقان تەكتىك قاسيەتىمىزدە جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە ۇمىتىلا باستاعان «كىندىك شەشە» ۇعىمى.

...بۇرىندارى قازاق انالارى پەر­زەنتحانادا ەمەس، قاراشا ۇيدە بوسا­نا­تىن-دى. بىراق سول كەزدىڭ وزىندە كەلىندى بوساندىرىپ الاتىن، قولى جەڭىل، ەپتى اپالار بولعان. اۋىل ادامدارى ولاردى «اق قولدى انا» دەپ قۇرمەتتەگەن. «دالا اكۋشەرلەرى» نەمەسە ايەل دارىگەرى قىزمەتىن اتقارعان «اق قولدى انالارىمىز» تۋرالى زەينەپ احمەتوۆا: «انا مەن بالا جاعدايىنىڭ جاقسى بولۋىن، ءسابيدىڭ امان-ەسەن دۇنيەگە كەلۋىن، سونىمەن قاتار تۋىتپەن بىرگە بولاتىن ءارتۇرلى اناۋ-مىناۋ قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ بولماۋىن، ءتىپتى بوسانعاننان كەيىنگى كۇتىنۋ جولدارىن وسى «اق قولدى انالار» قاداعالاپ، ەم-دومىن جاساپ، جاس اناعا اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ وتىرعان»، دەپ جازادى (ا.بولاتحانقىزى).

بۇدان بولەك بوسانۋشى انانىڭ، نە ەنەسىنىڭ تىلەگىمەن كىندىك شەشە دە تاعايىندالاتىن. قازاقتا كىندىك شەشەنىڭ ورنى بولەك. نارەستە دۇنيەگە كەلگەندە ەڭ اۋەلى كىندىك شەشەسىن كورەدى. دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ ۇل نە قىز ەكەنىن حابارلاپ، اناسىنان، ەلدەن ءسۇيىنشى سۇرايتىن دا كىندىك شەشە. بالانىڭ ءوز اناسىنان كەيىن ارداقتاپ، قۇرمەتتەيتىن ەكىنشى اناسى – كىندىك شەشە. كوبىندە ەنەلەر كەلىن قۇرساق كوتەرگەننەن باستاپ «بالەنشەنىڭ مىنەزى جىبەكتەي»، «بالەنشە ىسمەر»، «تۇگەنشە داستارقاندى، جايساڭ جان» دەپ اۋىل كەلىندەرىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن ءتىزىپ، الدىن الا كىندىك شەشەنىڭ «كانديداتۋراسىن» بەكىتەدى. بولماسا، بوسانار انانىڭ ءوزىنىڭ قولقا سالۋىمەن كىندىك شەشە بەلگىلەنەدى. مىسالى، مەنىڭ انام دا 10 پەرزەنتتى دۇنيەگە اكەلىپ، ءوسىرىپ، تاربيەلەگەن جان. التىن قۇرساق انامنىڭ ايتۋىنشا، پەرزەنتتەرىنىڭ بارلىعىن ابىسىن-اجىندارى، ءبىرىن قايىن ءسىڭلىسى، بىردە قۇربىسى عاليا، ءتىپتى ءبىر پەرزەنتىنىڭ كىندىگىن قوستىڭ باسىندا، ەگىن وراقتان قايتاردا بوسانىپ قالىپ، اكەمىز كەسىپتى.

قازاق بالانىڭ مىنەزى كىندىك شەشەگە تارتادى دەيدى. «توعىز اي كوتەر­گەن­گە ەمەس، جەردەن كوتەرىپ العانعا تارتادى»، «شارانانىڭ كىندىگىن كىم كەسسە سوعان تارتادى» دەگەن ءتامسىل بار. راسىندا، بالانىڭ اتا-اناسىنا، اتا-اجەسىنە تارتپاعان كەيبىر مى­نەزدەرى مىندەتتى تۇردە كىندىك شە­شە­سىنە تارتادى. كىندىك شەشەنى ارداقتاپ، قا­دىر­لەي­تىنى دە، وعان ۇلكەن ءمان بەرەتىنى دە سوندىقتان. بۇل جونىندە زەينەپ اپامىز: «قازاق «بالا كىندىك شەشەگە تارتادى» دەپ بەكەر ايتپايدى. ويتكەنى جاڭادان شىر ەتىپ جارىق دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ ءتىرى ءتانىن قولىمەن ۇستاپ تۇرىپ، كىندىگىن كەسۋ ارقىلى ءاربىر ادامنىڭ بويىندا بولاتىن ءبيوورىس پەن ادام بويىنداعى قاسيەتتەر بەلگىلى ءبىر مولشەردە بالاعا بەرىلەدى. بالا دا بىردەن قابىلدايدى ونى»، دەپ تاپسىرلەيدى. ول – راس. انامىز ءبىزدىڭ ءاربىر قىلىعىمىزدان، ءىس-ارەكەتىمىزدەن كىندىك شەشەلەرىمىزدىڭ مىنەزىن كورىپ وتىرۋشى ەدى. («كەرەناۋ-كەربەز عاليا! شويناق ابىسىنعا كىندىك كەستىرەم دەپ جۇرگەم، ول جازعان بازارلاپ كەتىپ، سارت ەتە قالعانى عوي. ...ءوي، كۇلپاش كوك، كوكتىگىڭ كىندىك شەشەڭنەن اۋماي قالعان. ...تاپ وسى قىدىرمالىعىڭ ايكۇمىس شەشەڭنەن كەلىپ تۇر. سا­يىم­جان دەسە (ايىمجان)! وسىلاي كەتە بەرەدى. راسىندا ءبارىمىزدىڭ كىندىك شە­شە­لەرىمىزگە تارتقان مىنەزىمىز، ادەت-ارەكەتتەرىمىز بولماي تۇرمايدى. كەيىن 1970 جىلى كەنتكە (ورتالىققا) كوشكەندە، پەرزەنتحانادا ۆەرا ەسىمدى نەمىس اكۋشەر بوساندىرىپ، كىندىگىن كەسكەن قامبار ءىنىمدى اۋىل «نەمىس قامبار» اتاپ كەتتى. ءجۇرىس-تۇرىسى مۇن­تازداي، تاپ-تازا. ەسەبى ءمۇلت كەت­پەي­تىن ونىڭ شارۋاسىنا ءبارى ءتانتى. ەككەن ەگىنىن دە شاشاۋ شىعارماي جيناپ الادى، تارتقان اتىز-ارىعى وقتاي ءتۇزۋ، تىزگىندەگەن «بەلارۋس» تراكتورىندا قىلاۋ جوق، جيىن-تەرىنگە ساقاداي ساي تۇراتىن قامباردىڭ بۇل ۇقىپتىلىعى راسىندا نەمىس شە­شە­­سىنەن كەلگەن قاسيەتتەر عوي دەپ توپ­شىلايمىز.

...كىندىك شەشە ۇعىمى قازاق ايەلى قاراشا ۇيدە باقان ۇستاپ بوسانباعالى ءۇزىلىپ قالدى. بالا پەرزەنتحانادا تۋىلادى. كىندىگىن اكۋشەر نە گينەكولوگ-دارىگەر كەسەدى. ول ادامنىڭ كىم ەكەنىن، مىنەزى قانداي ەكەنىنەن بەيحابارمىز. ابزالى، بالانىڭ كىندىگىن اركىم كەسپەي، ءوزى تانيتىن، سىيلايتىن، وسكەن-ونگەن، ءبىر اۋلەتتىڭ شىراعىن جاعىپ، ءورىسىن كەڭەيتىپ وتىرعان سايالى بايتەرەكتەي انالارىمىز كەسكەنى دۇرىس. ء«بىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ پسيحولوگياسىنىڭ، مىنەز-قۇلقىنىڭ وزگەرگەنى، كادىمگىدەي باسقا جاققا قاراي اۋىڭقىراپ كەتكەنى وسى جەتپىس جىل بويى كىندىگىمىزدى كىم كورىنگەننىڭ كەسكەندىگىندە جاتىر ما دەپ تە ويلايمىن كەيدە» دەگەن ز.احمە­تو­ۆا­نىڭ پىكىرى دە دەن قويار­لىق­تاي.

بۇگىندە تۇرمىس-داعدىمىزدان شى­عىپ، ءۇزىلىپ قالعان بۇل ءداستۇردىڭ بالا تاربيەسىندە ءرولى زور. بابالا­رى­مىز بالا تاربيەسىنە كوڭىل ءبولۋدى قۇرساقتا جاتقاننان باستاعان دەسەك قاتەلەسپەيمىز. قازاق ۇرپاق تاربيەسىنە ءمان بەرۋى جار تاڭداۋدا، كەلىنگە سىرعا سا­لاردا تۇقىم-تەگىنە قاراپ، تاڭ­دا­ۋى­نان باستالعان.

...قازىر انالار بوسانارىندا پەر­زەنت­حاناعا ەنەسىن، اپكەسىن، قۇر­بى­­سىن كىرگىزىپ، جاس انانىڭ تولعاعى جەڭىل ءوتىپ، دۇنيەگە ءسابي اكەلۋىنە سۇيەۋ بولاتىن كومەكشى ادامدى الىپ كىرۋىنە رۇقسات بەرىلدى. كەيدە مۇنداي «سۇيەۋ بولۋعا» كۇيەۋلەرى دە بارادى. قازاقى ۇعىمدا وتە ەرسى، ىڭعايسىز بولسا دا ونداي جاعدايلار كەزدەسەدى. مۇنىڭ ورنىنا جاڭا بوساناتىن انا ءوزى­نىڭ كىندىك شەشە سايلاعان، لا­يىق­تى ادامدى الىپ كىرۋى كەرەك. سول ادام ءسابيدىڭ كىندىگىن كەسۋى كەرەك. رۋحاني قاي­­نا­ر­لارىمىزعا ءۇڭىلىپ، تەرەڭ تامى­رى­مىزدان ءنار الۋعا بەت بۇرعان بۇ­گىن­گى كۇندە بابالاردان قالعان ءداس­تۇردى جاڭعىرتىپ، جالعاپ، بالا تار­بيەسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان سالت قازاق قوعامىنا قايتا ورالسا، بۇدان ۇتىل­ما­سى­مىز انىق دەگەن ويدامىز.

 

اتىرگۇل ءتاشىم،

 جۋرناليست

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار