جالپى ەلىمىزدە كادر دايارلاۋ ماقساتىندا ماماندار مەن ستۋدەنتتەردى شەتەلدەردە تاعىلىمدامادان وتكىزۋ تاجىريبەسى قالىپتاسقان. ءبىز كوبىنە تەك «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن تاعىلىمدامادان وتۋگە بولاتىنىن بىلەمىز. دەگەنمەن وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تالابىنا سايكەس, ماگيسترانتتار 2 اپتاعا, ال دوكتورانتتار 2 اپتادان 3-6 ايعا شەتەلدەردە تاعىلىمدامادان وتەدى.
ەلميرا ۋايدۋللاقىزى جاقىندا تۇركياداعى تاعىلىمداماسىن ءتامامداپ ەلگە ورالدى. انكارا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى 1 جىلدىق وقۋىندا جوعارىدا جازىلعانداي, تاعىلىمدامانىڭ ۋاقىتىن قۇر قىدىرۋمەن وتكىزگەن قازاقستاندىقتاردى كوپ كەزدەستىرگەنىن ايتتى.
«بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەنىمە 4-5 جىل بولدى. ويتكەنى تاعىلىمدامادان وتەتىن ەلدىڭ مەملەكەتتىك نەمەسە قارىم-قاتىناس ءتىلىن بىلمەي باراتىندار وتە كوپ. ەڭ باستى پروبلەما – وسى. وقىتۋ ءتىلىن بىلمەگەن ادام ەشتەڭە ۇيرەنبەي كەلەدى. مىسالى, تۇركيادا جۇرگەندە قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەلگەن ستۋدەنتتەردى كەزدەستىردىم. نە تۇرىك ءتىلىن, نە اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيدى. ولار وزدەرىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلەرىمەن بايلانىس ورناتا المايدى.
ال عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋ تۋرالى مۇلدەم ءسوز قوزعاماي-اق قويۋعا بولادى. مىنە, سوندىقتان كەلەشەكتە جىل سايىن 500 عالىمدى شەتەلدەردە ءىس-تاجىريبەدەن وتكىزۋدى قالاساق, ولاردىڭ ءتىل بىلۋىنە قاتاڭ تالاپ قويىلۋى قاجەت. بۇل سول تاعىلىمداماعا جىبەرىلەتىن عالىمداردى تاڭداۋدىڭ تالابىندا, ارنايى ەرەجەدە بەكىتىلۋى ءتيىس», دەيدى ە.ۋايدۋللاقىزى.
ونىڭ ويىنشا, تاعىلىمدامادا ءار ماماننىڭ ءوز سالاسىنا قاتىستى عىلىمي تاجىريبەدەن ءوتۋى عانا ەمەس, ارنايى تىلدىك كۋرستاردى قاتار وقىپ كەلۋى دە قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. سوندا عانا كادر دايارلاۋعا بولگەن مەملەكەتتىڭ قاراجاتى ءوز ناتيجەسىن, جەمىسىن بەرەدى.
سپيكەردىڭ سوزىنەن وتاندىق جوو-دا ماگيستراتۋرادا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ءبىر تانىسىمىزدىڭ ەۋروپاعا بارىپ كەلگەنى, ءارى ونىڭ تىم بولماسا نان سۇراپ جەيتىن اعىلشىنشاسى جوق ەكەنى ەسىمىزگە ءتۇستى. ول شەتەلدىك جەتەكشىسىنەن بىلمەگەنىن, تۇسىنبەگەنىن قالاي سۇرايدى؟ نەگىزى مۇنىڭ استارىندا تاعى دا جەمقورلىق جاتىر. سەبەبى ماگيستراتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءوز ماماندىعىنان بولەك شەت تىلىنەن تەست تاپسىرۋ كەرەك. ال شەت ءتىلىن ورتاشا دەڭگەيدە مەڭگەرمەگەن ادام ماگيستراتۋرادا قالاي ءجۇر؟ دوكتورانتۋرا تۋرالى, ءتىپتى بىردەڭە دەۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. سەبەبى بىلتىردان باستاپ دوكتورانتۋراعا تۇسۋدەن ءۇمىتتى تالاپكەرلەر كەم دەگەندە 4,5 بالدىق حالىقارالىق IELTS سەرتيفيكاتىن كورسەتۋگە مىندەتتى. ال بيىل بۇل كورسەتكىش 5,5 بالعا كوتەرىلدى. ءبىر كەزدەرى ءدال وسى حالىقارالىق سەرتيفيكاتتى ساتىپ العان مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى وقۋدان شىعارىلعان ەدى. تاعىلىمدامادان بۇرىن ءبىز وسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى تارقاتۋعا ءتيىسپىز.
ۇلىبريتانيانىڭ لەستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان وتكەن بەردىباي تۇرلىبەك تاعىلىمدامانىڭ تالاپكەرلەردى ىرىكتەۋ تالاپتارى قاتاڭ بولىپ, ەڭ ۇزدىكتەر ىرىكتەلسە دە ۇلكەن ناتيجە شىقپاۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى. وعان كوپ جاعدايدا ءىس-تاجىريبەدەن ءوتۋشىنىڭ تالاپشىل بولماۋى سەبەپ ەكەن.
«انگلياعا تاعىلىمدامادان وتۋگە بارعاندا وزىمە ەڭ الدىمەن ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيىمدى كوتەرۋدى ماقسات ەتتىم. سوندىقتان بارا سالا ءتىل كۋرسىنان وتۋگە ءمان بەردىم. جانە مۇنى جاۋاپتى جەتەكشىمنەن تالاپ ەتتىم. نەگىزى تاعىلىمدامادان ءوتۋشى ءوزى تالاپ ەتپەسە, كوپ نارسەنى ۇيرەتە بەرمەيدى. ماسەلەن, ءوزىم ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشى بولعاندىقتان, ماعان وقۋ باعدارلاماسىن شەتەلدە قالاي قۇراتىنى قىزىق بولدى. سول سەبەپتى وقۋ باعدارلاماسىن جازۋدى ۇيرەتۋىن تالاپ ەتتىم. سودان مەنى ءبىر دەكاننىڭ توبىنا قوستى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا ءوزىم ەڭبەك ەتەتىن جوعارى وقۋ ورنىنا قاجەتتى ءۇش ءپاننىڭ وقۋ باعدارلاماسىن الىپ كەلدىم. ءۇش ءپاننىڭ مودەلىن, ستۋدەنتتەرگە قالاي وقىتۋ كەرەگىن مەڭگەرىپ, ۋنيۆەرسيتەتكە ەنگىزدىم. قازىرگى تاڭدا سول پاندەردەن ساباق بەرىپ ءجۇرمىن. جەلتوقسان ايىنىڭ 15-ىنەن كەيىن ۇلىبريتانيادا 1 اي دەمالىس بولادى. وسى دەمالىستا ونداعى قورى وتە مول, زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان كىتاپحانالاردا وقۋلىق جازىپ شىقتىم», دەيدى ب.تۇرلىبەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدە تاجىريبە جيناۋعا ءوزى تاعىلىمدامادان وتۋگە بارعالى تۇرعان سالاسىندا كەمى 5-6 جىل ەڭبەك ءوتىلى بار مامانداردى جىبەرۋ كەرەك. ويتكەنى مۇنداي ماماندار شىنىمەن دە ءبىلىمىن ىسكە جاراتۋدى, ءوزى جۇمىس بارىسىندا كەزدەستىرگەن پروبلەمانىڭ شەتەلدىك تاجىريبەدە شەشىمىن تابۋدى كوزدەيدى. ال وقۋدى (مەيلى, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا بولسىن) جاڭا بىتىرگەن, جۇمىس ىستەپ, ءبىلىمىن ءالى تاجىريبەدە قولدانىپ كورمەگەن ادام مەملەكەت قاراجاتىن جەلگە شاشىپ كەلەدى.
شىنىندا, تاعىلىمداما – تاجىريبەدەن ءوتۋ. دەمەك, وعان ءسوزسىز بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تاجىريبەسى بار جانە سونى جەتىلدىرۋدى كوزدەيتىن ادام بارۋى كەرەك. سوندىقتان شەتەلدە ءىس-تاجىريبەدەن وتۋگە وتاندىق تاجىريبەنى سالىستىرا الاتىن, جوعىن تۇگەندەپ, بارىن تولىقتىرىپ, جيعانىن ەلدەگى ىستە ءتيىمدى, ىڭعايلى باعىتتا قولدانۋعا قابىلەتتى ادام بارۋى قاجەت.
500 عالىمدى جىل سايىن تاعىلىمدامادان وتكىزۋدىڭ شارتتارى مەن تالاپتارىن ازىرگە قاي ورگاننىڭ جانە قانداي مامانداردىڭ ازىرلەيتىنىن بىلمەيمىز. بىراق شارتتارى مەن تالاپتارىن ازىرلەۋدە «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ قالىپتاسقان قاعيدالارىنا سۇيەنەدى دەپ بولجاپ وتىرمىز. ەگەر بولجامىمىز ءدال كەلسە, وندا شىنىمەن دە تاعىلىمدامانىڭ تۋريزمگە اينالۋىنا ءوزىمىز قولدان جاعداي جاساپ بەرگەن بولامىز. نەگە؟ «بولاشاق» باعدارلاماسى ۇمىتكەردەن, ايتالىق, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەنىن راستايتىن سەرتيفيكاتتى تالاپ ەتپەيدى. ال ءتىل بىلمەۋدىڭ كەسىرى, اسىرەسە وقىتۋ ءتىلىن مەڭگەرمەي بارعاننىڭ زيانى قانداي بولاتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن تاعىلىمدامادان ءوتۋدى قالايتىن ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن بىرقاتار تالاپتى ەنگىزۋگە بولادى. ماسەلەن, ۇمىتكەردىڭ كەمىندە 3 ء(ۇش) جىل, ونىڭ ىشىندە تاڭداپ الىنعان ماماندانۋ سالاسىندا سوڭعى 12 (ون ەكى) ايدا جالپى جۇمىس ءوتىلى بولۋى قاجەت. ال كونكۋرستىق ىرىكتەۋدە ۇمىتكەرلەردىڭ تاۋەلسىز ساراپتامالىق كوميسسيا مۇشەلەرىمەن دەربەس ءانونيمدى سۇقباتى بولادى. مىنە, بۇل تامىر-تانىستىققا, ەڭ اياعى جەمقورلىققا جول بەرمەيدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى شارت بويىنشا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدەردە تاعىلىمدامادان وتكەندەر مىندەتتى تۇردە ەلگە ورالۋى كەرەك. ءدال وسى تالاپ 500 عالىمعا ارنالعان تاعىلىمدامانىڭ تالاپتارىنا دا ەنگىزىلگەنى ءجون. ايتپەسە ينۆەستيتسيانى وزگە ەلدىڭ, بوتەن مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن بولاشاعىنا سالىپ بەرگەنمەن بىردەي بولىپ شىعادى. ماگيستراتۋرادان نەمەسە باكالاۆرياتتان كەيىن تاعىلىمدامادان وتۋگە كەتىپ, شەتەلدەردە قالىپ قويىپ جاتقاندار جەتەرلىك. شەتەلدەن وقىپ كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ كوبى تاعىلىمدامادان وتكەن ەلدە ماگيستراتۋراعا نەمەسە دوكتورانتۋراعا قالاتىنداردىڭ باسىم بولىگى تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى ماماندار ەكەنىن ايتادى. مۇنداي ماڭىزدى سالالار مەن باعىتتاردا عىلىمدى دامىتۋ ەلىمىزگە اسا قاجەت. سوندىقتان وسىنداي ولقىلىقتىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەيتىن شارت بولعانى ابزال.
ينتەرنەتتەگى اشىق دەرەكتەر مەن عالامدىق ءتىلدى مەڭگەرۋ ءبىلىم ىزدەگەن ادامعا شەكسىزدىك سىيلايتىنى راس. وسى ەكى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ ءبىز دە شەتەلدىك تاعىلىمدامادان ءوتۋدىڭ تالاپتارىن ىزدەپ كوردىك. كوزىمىزگە ىلىككەن تاعىلىمداما تۇرلەرىنىڭ بارىندە ءبىرىنشى ءىس-تاجىريبەدەن وتەتىن ەلدىڭ ءتىلىن, كوبىنە اعىلشىنشا جەتىك ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. ال ەكىنشى, جۇمىس جوسپارىن سۇرايدى. ادەتتە ونى «proposal», ياعني جوسپار, ۇسىنىس دەپ اتايدى. تاعىلىمدامادان وتۋگە ءۇمىتتى ازامات وسى ەكى تالاپتى ورىنداعاندا عانا گرانت الادى. اسىرەسە ەكىنشى تالاپ – وتە قاتاڭ ءارى اسا ماڭىزدى. سەبەبى جوسپار نەمەسە ۇسىنىستا ۇمىتكەر ءوزىنىڭ كەمى 5 تالاپكەردىڭ ىشىندە وسى گرانتقا لايىق ەكەنىن دالەلدەي ءبىلۋى ءتيىس.
وسىعان ءبىر مىسال رەتىندە امەريكالىق ازاماتتىق زەرتتەۋلەر جانە دامۋ قورىنىڭ (CRDF Global) وسى جىلدىڭ باسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمداردى اقش-تاعى ۇلتتىق دەنساۋلىق ينستيتۋتىندا (NIH) تاعىلىمدامادان وتۋگە شاقىرعان حابارلاماسىن الايىق. قور بۇل تاعىلىمداماعا گرانت ۇتىپ العانداردىڭ كارى قۇرلىققا بارۋ-قايتۋ جول شىعىنىن, پاتەراقىسىن تولەپ بەرەدى. تاعىلىمدامادان وتكەن سوڭ, مىندەتتى تۇردە ەلىنە ورالىپ جوسپارىن ءوزىنىڭ جۇمىس ورنىندا (عىلىمي ورتالىق, الدە ۋنيۆەرسيتەت) ىسكە اسىرۋى ءتيىس. ال تالاپكەردىڭ «proposal», ياعني جۇمىس جوسپارىندا ارقايسىسى جارتى بەتتەن تۇراتىن دەنساۋلىق سالاسىنداعى ەڭبەك ءوتىلى; ءدال وسى ينستيتۋتتا ءىس-تاجىريبەدەن وتۋدەگى ماقساتى; ادامزات ومىرىندەگى ناقتى قاي پروبلەمانىڭ شەشىمىن عىلىم ارقىلى تابۋدى كوزدەيتىنى; كۇتكەن ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءوز كومانداسىنا قانداي مامانداردى قوسقىسى كەلەتىنى مەن سەبەبى تۋرالى اقپارات بولۋى كەرەك. ەڭ اياعى ء«سىزدى ءجىتى قاداعالاپ جۇرگەن جانە كاسىبي تۇرعىدا جاقسى تانيتىن ارىپتەسىڭىزدەن ۇسىنىس حات الىڭىز» دەپتى.
ۇلىبريتانياداعى كەيبىر عىلىمي ورتالىقتار مەن ينستيتۋتتار وسىنداي جۇمىس جوسپارىنىڭ جارتىسىن الدىمەن ءوز ەلىندە, قالعانىن ءىس-تاجىريبەدەن وتەتىن ەلدە ورىنداۋدى ۇسىنادى. بۇل ەندى عالىمدارعا ارنالعان تاعىلىمداماعا ەڭ قاجەت ۇسىنىس سەكىلدى. سوندا ناتيجە وزدىگىنەن كورىنەدى ەمەس پە؟..
