دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بىلتىر تاراتقان اقپاراتىنا سۇيەنسەك, الەمدە ءاربىر 160 بالانىڭ بىرەۋى اۋتيستىك سپەكتردىڭ بۇزىلۋىنان (اسب) زارداپ شەگەدى. سونداي-اق اتالعان ماسەلەگە قاتىستى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مالىمەتىندە: «دۇنيەجۇزىندە اسب-مەن اۋىراتىن ادامدار ستيگماتيزاتسيا مەن ديسكريميناتسياعا, ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا ءجيى ۇشىرايدى, ولار قىزمەتتەر مەن قولداۋعا قول جەتكىزە بەرمەيدى», دەلىنگەن. ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ مامانى, بالالار پسيحولوگى ماكسيم يساكوۆ 2019 جىلى «turantimes.kz» پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستانداعى اسب بەلگىسى بار بالالاردىڭ سانى 30 مىڭنان اساتىنىن ايتقان. ءبىز وسىنشاما بالانىڭ قالاي ءومىر ءسۇرىپ, قانداي ءبىلىم الىپ جۇرگەنىن بىلەمىز بە؟ قازاقستان – قۇقىقتىق مەملەكەت. بىراق تىم بولماسا قانشاما مىڭ بالانىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىگىنە قاراي ادام قۇقىعى شەكتەلمەي وتىر دەپ ايتا الامىز با؟ بارىنەن بۇرىن قوعام قاتارعا قوسقىسى كەلە بەرمەيتىن بالالاردى ءوز ورتاسىنا قايتا بەيىمدەپ جىبەرۋ ءۇشىن نە ىستەپ جاتىرمىز؟ الدىڭعى ەكى سالماقتى سۇراققا ازىرگە ناقتى جاۋاپ جوق. الايدا ۇشىنشىسىنە عالىمتانۋ باعىتىنداعى جوبامىزدىڭ كەزەكتى كەيىپكەرى ءوز ىسىمەن جاۋاپ بەرىپ ءجۇر.
انار ساندىعۇلوۆا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن يرلانديانىڭ زەرتتەۋ باعىتىنداعى «University College Dublin» ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە باكالاۆرياتقا وقۋعا ءتۇستى. ول ءدال وسى وقۋ ورنىندا «كومپيۋتەرلىك عىلىم» ماماندىعى بويىنشا باكالاۆرياتتان كەيىن ماگيستراتۋرانى جانە دوكتورانتۋرانى ءتامامدادى. قازىرگى تاڭدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «روبوتوتەحنيكا جانە مەحاترونيكا كافەدراسىندا اسسيستەنت-پروفەسسور (وقىتۋشى) بولىپ قىزمەت ەتەدى. وسى قىزمەتىندە ءبىر توپ ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە روبوتتىڭ كومەگىمەن اسب بار بالالاردى ەمدەۋدىڭ جولدارىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
– نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەر كومانداسى عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن اۋتيستىك سپەكتردىڭ اۋرۋلارى بار بالالاردى ەمدەۋدە ادام ءتارىزدى (گۋمانويدتى) روبوتتاردى پايدالانۋدى زەرتتەيدى. روبوت تەراپيانىڭ سەسسيالارى كەزىندە دەلدال نەمەسە باعىتتاۋشى رەتىندە قىزمەت اتقارادى. ياعني روبوت تەراپەۆتەرگە بالانىڭ نازارىن اۋدارۋعا كومەكتەسەدى, ويتكەنى بالالار روبوتقا قاتتى قۇمار. عالىمدار ەكى جىل بويى بالالاردى وڭالتۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ بازاسىنداعى زەرتتەۋلەر ارقىلى اسب بار بالالارعا ارنالعان تەراپيادا روبوتتاردى قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگىن تەكسەردى. وسىلايشا ولار روبوتتىڭ قاتىسۋىمەن ورىندالاتىن تەراپيانىڭ ءادىسىن ازىرلەدى. اتالعان تەراپيادا بالالار اتا-انالارىمەن بىرگە روبوتپەن كۇنىنە 15 مينۋتتان 10 رەت كەزدەسەدى. سونداي ساتتە روبوت بالانى وقۋ ويىندارىنا تارتادى, ەرتەگىلەر ايتادى, بالالار اندەرىنە بيلەيدى جانە ءان ايتادى. مۇنداي تەراپيانىڭ ماقساتى – وڭ ەموتسيونالدى جاعدايعا قول جەتكىزۋ, سودان كەيىن بالانى ويىن بارىسىندا ۇيرەتۋ. ستۋدەنتتەرىمىزبەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە 36 بالا مەن ولاردىڭ اتا-انالارى قاتىستى. ولار روبوت تۋرالى وڭ پىكىر ءبىلدىردى. كەيبىر بالالاردا ايتارلىقتاي جاقسى ناتيجە بايقالدى: روبوتقا «تاعى», «تيك-تاك», «كورىسكەنشە», «ناو» (روبوتتىڭ اتى) سەكىلدى ومىرىندەگى العاشقى سوزدەردى ايتتى. ەندى ءبىر بالالار ءبىرىنشى رەت اتا-انالارىمەن جانە باسقا ەرەسەكتەرمەن بايلانىس ورناتا باستادى. مۇنداي ناتيجەلەر ءبىزدى ودان سايىن شابىتتاندىردى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
اناردىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ كومانداسى روبوت ارەكەتى مەن ويىندارىنىڭ ۇلكەن قورىن (كىتاپحاناسىن) ەكى تىلدە ازىرلەۋمەن جانە ونى باعدارلامالاۋمەن قاتار, ماشينالىق وقىتۋ الگوريتمدەرىن پايدالانا وتىرىپ كاسىبي ستۋديادا جازىلعان نۇسقاۋلاردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى جيناعىن (سينتەزىن) ازىرلەدى. سونداي-اق اتا-انالاردىڭ كەلىسىمىمەن ورناتىلعان بەينەكامەرا تەراپيا كەزىندە بالانىڭ دەرەكتەرىن وڭدەيدى جانە ماشينالىق وقىتۋ كومەگىمەن تەراپيا كەزىندە بالانىڭ جۇمىسقا قاتىسۋ بەلسەندىلىگىنىڭ ستاتيستيكاسىن بەرەدى. قازىر كوماندا اتا-انالار مەن دارىگەرلەر دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى بالالاردىڭ بەلسەندىلىك, جۇمىسقا قۇشتارلىق ديناميكاسىن بولجاي الاتىن قوسىمشانى جاساپ جاتىر.
ءبىز «مەيىرىمدى روبوت» كومەگىمەن جۇمىس ىستەپ كورگەن تەراپەۆت ماماندى دا سوزگە تارتتىق. بالالاردى وڭالتۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ مامانى, تەراپەۆت عاليا ابىلقاسىمقىزى:
– جالپى, پەداگوگيكا سالاسىنداعى 18 جىلدىق, سونىڭ ىشىندە ارناۋلى پەداگوگيكاداعى 10 جىلعا جۋىق ەڭبەك وتىلىمدە العاش رەت روبوتتىڭ كومەگىمەن جۇمىس ىستەپ كوردىم. انار ساندىعۇلوۆانىڭ كومانداسى جاساعان روبوتتى اسب بار بالالارمەن كوررەكتسيالىق جۇمىسىمدا قولداندىم. جالپى, اسب دياگنوزى قويىلعان بالالاردىڭ اداممەن قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋى تىم قيىن. ال ءسىز وزىڭىزبەن قارىم-قاتىناسقا تۇسە المايتىن, قاراپايىم سىزگە كوزىن توقتاتىپ قاراي المايتىن اداممەن قانداي دا ءبىر ناتيجەلى جۇمىس ىستەي الاسىز با؟ ارينە, جوق. روبوت-كومەكشىنىڭ مەن باعالايتىن باستى ەرەكشەلىگى – كوزى ءبىر ورىندا توقتامايتىن اسب بار بالالاردىڭ كوزگە ءتۇسۋ, كوزگە قاراۋ داعدىسىن قالىپتاستىرا العانىندا. بۇل – ءبىز ءۇشىن وتە ۇلكەن جەتىستىك. سونىڭ ناتيجەسىندە بالالار جاتتىعۋلار جاساپ, روبوتتىڭ «وتىر», «تۇر» دەگەن سەكىلدى نۇسقاۋلارىن ورىنداپ, ءتىپتى بيلەي الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ال سونداي دەڭگەيگە جەتكەن بالالاردىڭ اتا-انالارى جاڭا تەراپيا ادىسىنە, جالپى جاڭاشا جۇمىسقا العىس ايتتى, – دەدى.
الەمدە روبوتتىڭ بالالارعا, ولاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ىقپال ەتە الاتىنىن جانە پايداسىن تيگىزەتىنىن تۇسىندىرۋگە تىرىساتىن بىرنەشە زەرتتەۋ توبى بار. بىراق ءالى دە بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن جوق. كەيىپكەرىمىزدىڭ كومانداسى قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان وسىنداي العاشقى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە دارىگەرلەر مەن تەراپەۆتەردىڭ جۇمىسىن ارتاراپتاندىرۋعا, سونداي-اق ەرەكشە پەرزەنتتەرى بار اتا-انالاردىڭ ىنتا-جىگەرى ارقاسىندا اسب بار بالالاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەتىن جاڭا دۇنيەلەر جاسالاتىنىنا سەنەدى.
