06 قاراشا، 2013

اقىن امانقوس

312 رەت كورسەتىلدى

01-امانكوس ەرشۋوۆ-1باقىتتى بولۋ قاس-قاعىم ەدى،

شابىتىڭ باردا مازداعان.

ءبىر ولەڭ جازىپ تاستاعىم كەلدى،

وزگەلەر ءالى جازباعان...

بارلىق اقىننىڭ اسىل ارما­نى وسى. وزگەلەردىڭ ويىنا ورال­ماعان، ءۇش ۇيىقتاسا دا ءتۇ­سىنە كىرمەگەن، اۋىز اشتىرىپ، كوز جۇم­­دىراتىن ءبىر ولەڭ... ءاي، بىراق ول ىلۋدە ءبىر اقىننىڭ عانا ەنشى­سىنە بۇيىراتىن باقىت قوي. قا­دىر، جۇمەكەن، تولەگەن، مەڭ­دە­كەش سياقتىلاردىڭ... ايت­قان­داي، سولاردىڭ ساپىنا قوسىپ، امان­­دىعىن سىرتتاي تىلەپ جۇرەتىن تاعى ءبىر اقىن اعام بار. ەسىمى امانقوس ەرشۋوۆ. جوعارىداعى ءبىر تامشىداي ۋىز جىر سونىكى. ەكەۋمىز ءبىر جەردىڭ توپىراعىنان جا­رالعانبىز. جەم وزەنىنىڭ بو­­يىن­­­داعى اقكيىزتوعاي اۋىلىنان. بۇل جەردە بەكەت اتا دۇنيەگە كەلگەن.

 

01-امانكوس ەرشۋوۆ-1باقىتتى بولۋ قاس-قاعىم ەدى،

شابىتىڭ باردا مازداعان.

ءبىر ولەڭ جازىپ تاستاعىم كەلدى،

وزگەلەر ءالى جازباعان...

بارلىق اقىننىڭ اسىل ارما­نى وسى. وزگەلەردىڭ ويىنا ورال­ماعان، ءۇش ۇيىقتاسا دا ءتۇ­سىنە كىرمەگەن، اۋىز اشتىرىپ، كوز جۇم­­دىراتىن ءبىر ولەڭ... ءاي، بىراق ول ىلۋدە ءبىر اقىننىڭ عانا ەنشى­سىنە بۇيىراتىن باقىت قوي. قا­دىر، جۇمەكەن، تولەگەن، مەڭ­دە­كەش سياقتىلاردىڭ... ايت­قان­داي، سولاردىڭ ساپىنا قوسىپ، امان­­دىعىن سىرتتاي تىلەپ جۇرەتىن تاعى ءبىر اقىن اعام بار. ەسىمى امانقوس ەرشۋوۆ. جوعارىداعى ءبىر تامشىداي ۋىز جىر سونىكى. ەكەۋمىز ءبىر جەردىڭ توپىراعىنان جا­رالعانبىز. جەم وزەنىنىڭ بو­­يىن­­­داعى اقكيىزتوعاي اۋىلىنان. بۇل جەردە بەكەت اتا دۇنيەگە كەلگەن.

ءبىر كەزدە جانىبەك حانعا اسان­­­قايعىنىڭ: «قىرىندا كيىك جاي­لاعان، سۋىندا بالىق ويناعان ...ويىنا كەلگەن اسىن جەيتۇعىن جەمدە كەڭەس قىلمادىڭ، جەم­نەن­ دە ەلدى كوشىردىڭ»، دەپ وكپە­لەيتىنى بار ەمەس پە؟!

ارۋ جەم-اۋ،

ارۋ جەم –

جان دەرتىمە ءدارۋ جەم!

مەنىڭ مىسىر ءشارىمسىڭ.

نامىسىمسىڭ، ارىمسىڭ.

ءدامى اۋزىمنان كەتپەگەن،

مەنىڭ، مەنىڭ العاشقى،

گۇل ماحاببات – بالىمسىڭ.

جۇرەكتەگى جالىنسىڭ،

ۇمىتىلماس ءانىمسىڭ.

قاجەتتەرىم وزىڭنەن،

تابىلماسىن، تابىلسىن.

جارىلايىن اعىمنان،

مەندە، مەندە جۇرەك بار،

ءوزىڭدى اڭساپ ساعىنعان.

مەندە، مەندە تىلەك بار،

نۇر ارمانعا باعىنعان.

سۇڭگىگەنمىن، جۇزگەنمىن

قاسيەتتى سۋىڭا،

بەكەت اتام شومىلعان...

وسى اۋىلداعى جەم تولقى­­نىنا شومىلىپ وسكەن اقىندار قابيبوللا سىديىقوۆ، مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ اعالارىم مەن وتەگەن ورالباەۆ ءىنىمىز جانە بار. امانقوس ءوز زامانداستارىنان ەرتە، مەكتەپ قابىرعاسىندا-اق تانىلدى. ۇستازى اقىن جا­ناش نۇرماحانوۆتان ءدارىس ال­عان بالاڭ اقىننىڭ بالاپان جىر­لارى اراكىدىك اۋداندىق گا­زەتتە جاريالانىپ ءجۇردى دە، گۋرەۆ پەداگوگيكالىق ينستي­تۋ­تىنىڭ ستۋدەنتى بولعان كەزدە كەمەلدەنىپ، وبلىستىق گازەت­تىڭ بەتىندە جاريالانعان ءار ولەڭى وقىرمانىن تامسانتا، تاڭعالدىرا باستادى. جىر سۇيەر قاۋىم ونىڭ جاڭا ولەڭدەرىن اسىعا كۇتەتىن بولدى. جارىق جۇلدىز تەز تانىلادى ەمەس پە؟! ادەبيەت سىنشىسى، عالىم زەينوللا قابدولوۆتىڭ ءجىتى كوزى بىردەن: «قازاق ادەبيەتىنە جاڭا قاسىم كەلدى...»، دەپ جالپاق الەمگە جار سالدى.

اق بۇلتتار، الا بۇلتتار،

قارا بۇلتتار،

قاراساڭ اسپاندا دا

الالىق بار.

بىرەۋدە جاس تا بولسا

دانالىق بار،

بىرەۋدە قارت تا بولسا

شالالىق بار،

– دەپ بالاڭ كەزىندە-اق فيلوسو­­­فيالىق ويدى ءبىر شۋماققا سىي­عىزا قويعان امانقوس ناعىز تۋ­ما اقىن رەتىندە باعالانىپ، ونىڭ اتى جىر قۇمارلار اۋزىنان تۇسپەگەن. ول كەزدە امان­قوستىڭ كىتابى شىق­­پاق تۇگىلى شى­عارمالارىن باس­پاعا دا­يىن­داۋ دا ويىندا جوق بولاتىن.

جىرىنا بەرىلدىم دە

قۇلاق ءتۇردىم،

باسىمنان بايعۇس

ويدى لاقتىردىم.

قاسىمنىڭ كەلەر دەگەن

ءبىر قاسىمى،

وزىمنەن سەنبىسىڭ دەپ

سۇراپ تۇردىم،

– دەپ ءوزى ايتقانداي، كىتابى شىق­پاي-اق ءبارىمىز دە قازاق پوەزياسىنا جاڭا قاسىم كەلدى دەپ بىلدىك. ۇستاز تۇتىپ، ولەڭىمىزدى ونىڭ دارەجەسىنە جەتكىزۋگە تىرىستىق.

امانقوستىڭ «ءتۇس جانە التىن بالىق» اتتى ولەڭى بار. تۇسىندە اقىننىڭ قارماعىنا پۋشكيننىڭ ەرتەگىسىندەگىدەي التىن بالىق ءتۇ­سە­دى دە: «مەنى جىبەرىڭىز، نە تىلە­سە­ڭىزدە ورىندايمىن» دەيدى عوي. سون­دا اقىن: «كىتابىمدى باسپادان ءجيى شىعار، مەن بولايىن ۇلى اقىن دۇرىلدەتەر» دەگىسى كەلىپ تۇ­رادى دا، ونى ايتپاي، ءۇن-ءتۇنسىز بوسا­تىپ جىبەرىپ، ولەڭدى بىلاي اياقتايدى:

التىن بالىق كەشىرشى

كوشەتىندى،

ساعان تىلەك ايتپادىم

نەشە ءتۇرلى.

ەشكىمنىڭ جەتەگىنسىز

ماقساتىما،

جەتەرمىن تالقان قىلىپ

ءتوس ەتىمدى.

امانقوس تا، بىزدە شىنىندا دا ەشكىمنىڭ جەتەگىنە ەرمەدىك. ءوز بەتىمىزشە تىرلىك قىلدىق. ءمۇم­كىندىگى بولا تۇرا، ياعني، ءا.ءسار­سەنباەۆ، ز.قابدولوۆ، ج.مول­­­دا­عاليەۆ اعالارىنىڭ «قا­­­لام­گەر­لەر ورتاسى – الماتىعا اۋىسسايشى»، دەگەندەرىنە ەلپ ەتە تۇسپەدى، جەم وزەنى باياۋ عانا سىلدىراپ اعىپ جاتاتىن اقكيىزتوعايىن قيمادى. مىنە، تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات. «اۋىلدا دا اقىن بار» دەگەن ءوز قاعيداسىن دالەلدەدى. اۋىل مەكتەبىندە ادە­بيەتتەن ءدارىس بەرە ءجۇرىپ، اياداي عانا اقكيىزتوعاي اۋىلىنان رەس­پۋبليكاعا تانىمال وتەگەن ورال­باەۆ، قارجاۋ ورازباەۆ، تە­مەنتاي ءادىلحانوۆ، ساۋلەش شاتەنوۆا، امانتاي وسپانوۆ جانە ءوز پەرزەنتى مارجان ەرشۋو­ۆا ءتارىزدى اقىنداردى تاربيەلەپ شى­عاردى. اكە جولىن قۋدى ماقسات ەتكەن مارجان ءوز جىرلا­رىن پوەزيا بيىگىنەن تۇسىرمەي كەلە جاتقان اقىن قىز، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى.

امانقوستىڭ «كەلەشەگىم –كوكجيەگىم»، «شىرقاۋ»، «شوپان بالاسى»، «جىلقىشىنىڭ ۇلى»، «ويسىلقارا»، «التىن بوساعا»، «شۇعىلالى شاقتار»، «ءپىر بەكەت پەن جىر زەكەت»، «وعىلاندى» جىر كىتاپتارى مەن «جارالى جىلدار»، «ماڭگىلىك ماحاببات» درامالىق شىعارمالارى وقىر­مانداردىڭ ىستىق ىقىلا­سىنا بولەندى. «قۇرمەت بەلگىسى» ور­دە­نى­نىڭ يەگەرى، قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى، رەس­پۋب­ليكا حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى.

بۇگىندە اتىراۋ ايماعى اقىن­نىڭ 70 جىلدىعىن تويلاۋدا. اقى­نىن ارداقتاعان ەلگە ريزامىز.

ايتۋار وتەگەنوۆ،

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار