06 قاراشا، 2013

كۇڭگىرت تۇستارعا جارىق ءتۇستى

186 رەت كورسەتىلدى

01-تاريح تولكىنىندا-4«مىڭجىلدىق كوكجيەك» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلگە ىسساپارعا بارىپ قايتقان عالىمداردىڭ ءبىرى – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ارحەوگرافيا جانە دەرەكتانۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيلى ارحەوگرافى جۇلدىز تولەباەۆا.

 

«مىڭجىلدىق كوكجيەك» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلگە ىسساپارعا بارىپ قايتقان عالىمداردىڭ ءبىرى – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ارحەوگرافيا جانە دەرەكتانۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيلى ارحەوگرافى جۇلدىز تولەباەۆا.

01-تاريح تولكىنىندا-4

– ءىسساپار ناتيجەسىنە توقتالماس بۇرىن، ەڭ الدىمەن زەرتتەپ جۇرگەن تاقى­رىبىڭىز جايىندا ايتىپ وتسەڭىز.

– عىلىمي جۇمىستارىمنىڭ نەگىزگى باعىتى – شىعىستىق دەرەكنامالار. كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى پارسى دەرەكتەرىندەگى ءحVىىى – ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاقتاردىڭ كورشى حالىقتارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا ارنالعان. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى دا پارسى دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ قازاقستان جانە قازاق تاريحى. ءحىىى-ءحىح ع.ع. اتتى تاقىرىپتا قورعادىم. شىعىس قولجازبالارىمەن قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ، بۇرىنعى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن وقىپ جۇرگەن شاعىمدا تانىسقان بولاتىنمىن. شىعىس مادەنيەتى تاريحىنا قاتىستى ساباقتارىمىز ەرميتاجدىڭ شىعىستانۋ بولىمىندە ءجيى وتەتىن. بىزگە، ءوز شاكىرتتەرىنە شىعىستىڭ قولجازبا مۇرالارىنا دەگەن قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ۇيرەتىپ كەتكەن ۇستازدارىم، اكادەميك م.ن.بوگوليۋبوۆ، پروفەسسورلار ا.ت.تاگيردجانوۆ، ا.ن.بول­دىرەۆ، ا.ن. روزەنفەلدتەردى شەكسىز العىسىمدى بىلدىرە وتىرىپ ىستىق ىقىلاس­پەن ەسكە الامىن.

– وزبەكستانعا ىسساپارعا بارىپ كە­­لىپ­سىز. ەڭبەگىڭىز قانشالىقتى ناتيجەلى بولدى؟

– وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ابۋ رايحان بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىندا بولدىم. باستى ماقساتىم – قازاقستان تاريحىنا قاتىستى اراب، پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان ماڭىزدى دەرەككوزدەرىن ىزدەستىرىپ، تابۋ ەدى. ەلىمىزدىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلار تاريحىنان سىر شەرتەتىن 73 دەرەككوزدەرىن انىقتاپ، تالدادىم. بۇل قۇجاتتار اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان.

وكىنىشكە قاراي، كونە تۇركى تايپالارى­نىڭ تاريحى جازىلعان ەجەلگى يران شى­عار­مالارىنىڭ تۇپنۇسقاسى ءبىزدىڭ ۋاقىتى­مىزعا دەيىن جەتپەگەن. بىراق، وسى شىعار­مالاردىڭ اراب تىلىندەگى اۋدارماسى ساقتال­عان. مىسالى، ءابۋ جافار مۋحاممەد ات-ءتاباريدىڭ ح عاسىردا جازىلعان «تاريح ار-راسۋل ۆا-ل-مۋلۋك» («پايعامبارلار مەن بيلەۋشىلەردىڭ تاريحى») اتتى ەڭبەگىندە كونە يران تىلىندەگى «حۆاداي-ناماك» («بيلەۋشى تۋرالى كىتاپ») شىعارماسىنىڭ تولىقتاي بولىمدەرى كەزدەسەدى. اراب تىلىندە جازىلعان قولجازبا تۋىندىلار ەجەلگى داۋىردەن باستاپ جازىلعان پارسى تىلىندەگى جالپى تاريحي ەڭبەكتەردىڭ وزەگى بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ب.ز.د. 963-ءشى جىلى بەلگىلى تاريحشى ءابۋ ءالي مۋحاممەد ءال-بالامي «تاريح ار-راسۋل ۆا-ل-مۋلۋك» اتتى ەڭبەكتى وزگە دەرەكتەردەگى مالىمەتتەرمەن دە تولىقتىرىپ، پارسى تىلىنە اۋدارماسىن جاساۋعا كىرىسكەن.

جالپى، تاريحقا قاتىستى ءارتۇرلى قولجازبا تۋىندىلاردىڭ اراسىندا ءحىV عاسىردا پارسى تىلىندە جازىلعان حام­دال­لاح كازۆينيدىڭ «تاريح– ي-گۋزيدا» («تاڭدامالى جىلناما») اتتى ەڭبەگىن، سونىمەن قاتار، حV عاسىرعا قاتىستى تۋىندىلار اراسىندا – شۋكۋراللاح ار-ءرۋميدىڭ «باحدجات ات-تاۆاريح» («جىلنامالار ماقتانىشى») اتتى ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن بولار ەدىم. قازاقستاندىق تاريح­شىلاردىڭ نازارىنا ءحVى ع. باسىندا شايبانيت كۇشكۇنجي حاننىڭ بۇيرىعىمەن راشيد اد-دين فازاللاح ءحامادانيدىڭ «دجامي ات-تاۋاريح» («جىلنامالار جيناعى») اتتى ەڭبەگى وزگە دەرەكتەردەگى مالىمەتتەرمەن دە تولىقتىرىلىپ، شاعاتاي تىلىنە اۋدارىلعاندىعىن مالىمدەگىم كەلەدى.

ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا حيۋا حانى ءىى مۋحاممەد ءراحيمنىڭ بۇيرىعىمەن ءبىرشاما اراب تىلىندەگى ەڭبەكتەر شاعاتاي تىلىنە اۋدارىلعان بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ تۇرعى­سىنان قۇندى بولىپ تابىلاتىنى ءابۋ-ل-حاسان ءالي ءال-ءماسۋديدىڭ «مۋرۋدج از-زاحاب» («التىن شابىندىقتار») اتتى ەڭبەگى. بۇل ەڭبەكتە كونە داۋىردەن 947 جىلعا دەيىنگى جالپى تاريحقا قاتىستى وقيعالار باياندالادى. بەلگىلى اراب تاريحشىسى يزز-ءاد-دين ءال-ءجازاريدىڭ «كيتاب كاميل في-ت-تاريح» («تاريحتىڭ تولىق نۇسقاسى») اتتى ەڭبەگىندە ادامزاتتىڭ كونە داۋىرىنەن باستاپ ءحىII عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنا دەيىنگى مۇسىلمانداردىڭ تاريحى باياندالادى. بۇل ەڭبەك 12 تومنان تۇرادى. سونداي اق، ءابۋ-ل-ۆاليد مۇحاممەد ال-ءحالابيدىڭ «راۋزات ال-مانازير في احبار ءال-اۆايل ۆا اۆاحير» اتتى ەڭبەگى كونە داۋىردەن باستاپ حV عاسىرعا دەيىنگى جالپى تاريحتى قامتيدى.

– وزبەكستان مۇراعاتىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر كوپ دەيسىز عوي.

– وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورى الەمنىڭ ەڭ باي قولجازبالارى ساقتالعان مەكەمە بولىپ تابىلادى. ول «الەم ەستەلىگى» رەەسترى بويىنشا يۋنەسكو-عا كىرگەن. مۇندا جازبا ەسكەرتكىشتەر بويىنشا 6 قور بار. قولجازبا شىعارمالاردىڭ 40 مىڭنان استام ءتىزىمى قامتىلعان 18 مىڭ تومدىق ءتۇرلى شىعىستىق قولجازبالار وسىندا كەزدەسەدى. بۇل قولجازبالار ح عاسىردان باس­تاپ حح عاسىرعا دەيىنگى مىڭ جىلدىق ءبىر ءداۋىردى قامتيدى. قازىرگى تاڭدا قوردا اراب گرافيكاسىنىڭ 26 000 قولجازبا جانە 39 000 ليتوگرافياسى بار جانە بۇلار ءاردايىم تولىقتىرىلۋ ۇستىندە.

قازاقستان تاريحىنىڭ ورتا عاسىرلار كەزەڭىن زەرتتەۋشىلەرگە اراب، پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان قولجازبا كىتاپتارى ەڭ ماڭىزدى دەرەككوزدەرى بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرتكىم كەلەدى. بۇل دەرەككوزدەرى نەگىزىندە دەشتى قىپ­شاق ايماعىندا قانداي حالىقتار مەن ۇلىستاردىڭ ءومىر سۇرگەندىگىن، قان­داي مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسىپ، ىدىرا­عان­دىعىن بىلۋگە بولادى. سونداي اق، بۇل دەرەككوزدەرىندەگى مالىمەتتەر ايماق­­تىڭ تۇتاستاي ەتنيكالىق قۇرىلىمىن، ەتنوگەنەز ەرەكشەلىكتەرىن، قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى جانە ەتنيكالىق تاريحىن سۋرەتتەۋگە كومەكتەسەدى. اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان ءتۇرلى دەرەكتەردى زەرتتەپ-زەردەلەۋ قازاقستاندىق تاريحشىلارعا باعا جەتپەس مالىمەت الۋعا جول اشادى. كەلەشەكتە، قولجازبا كىتاپتارىنداعى جارىققا شىققان بارلىق مالىمەتتەرگە، مىندەتتى تۇردە جان-جاقتى تالداۋ جاسالۋى ءتيىس. وسىلايشا، قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحىنداعى كۇڭگىرت قالعان تۇستارى قايتا قاراستىرىلىپ، شىنايى عىلىمي ناتيجەگە قول جەتكىزىلەدى.

– «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدار­لاماسىنا قاتىستى ويلارىڭىزبەن ءبو­لىسە كەتسەڭىز.

– قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق ارحەو­گرافتار قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ماعلۇماتتاردى قامتيتىن شەتەلدەگى شىعىس قولجازبالارى مەن ليتوگرافيا­سىنا ەلەكتروندىق تىزبە ارقىلى ەركىن قول جەتكىزىپ، ءوز جۇمىستارىن باستاۋلارىنا بولادى. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن اكادەميالىق ينستيتۋتتارىندا، كىتاپحا­­نالار مەن مۇراعاتتاردا، سونىمەن قاتار، جەكەلەگەن زەرتتەۋشىلەردە ەلىمىزدەگى نەگىزگى كىتاپحانالاردا كەزدەسە بەرمەيتىن قۇندى دەرەكتەردىڭ كوشىرمەلەرى، ارحيۆتىك قۇجاتتار مەن قۇندى كىتاپتار بار. ەلىمىزدە ورتالىقتاندىرىلعان ەلەكتروندىق كوشىرمەلەر مەن ميكروفيلمدەردىڭ جينا­عىنىڭ بولماۋى ىستەلگەن جۇمىس­تىڭ قايتالانۋىنا الىپ كەلەدى. سوندىق­تان، وتاندىق عالىمدار اراسىندا قولجەتىم­دىلىكتى ورناتۋ جانە ولاردىڭ جۇمى­سىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كەلەشەكتە ورتالىق­تان­دىرىلعان كاتالوگتار اشىپ، بۇلاردا دەرەك­تەردىڭ قازاقستانداعى بولىگى مەن قۇجاتتىڭ ساقتالعان ورنى تۋرالى انىقتامالارعا سىلتەمە جاسالۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.

قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن باعا جەتپەس قۇندى دەرەكتەر ءبىر عانا نۇسقا تۇرىندە كەزدەسىپ، ول شەتەلدىك قورلاردا ساقتاۋلى. بۇل قۇجاتتارمەن تەك قانا ساقتالىپ تۇرعان جەرىندە عانا تانىسۋعا بولادى. قولجازبا كىتاپتار مەن قۇجاتتاردى الدىن الا زەرتتەمەي تۇرىپ، ولاردى كوشىرمە جاساۋ ءتيىمسىز. قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ءمانى بار تۇستارىن سارالاعاننان كەيىن عانا ونىڭ كوشىرمەسىن جاساۋعا تاپسىرىس بەرۋ كەرەك.

عالىمدارعا ءتيىمدى بولۋى ءۇشىن جانە شەتەلدەن الىپ كەلگەن قۇجاتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ونى ەكى نۇسقاعا كوبەيتىپ، استانا جانە الماتى قالالارىندا ساقتا­لۋىن ەسكەرۋ كەرەك. بۇل قۇجاتتار بارلىق زەرتتەۋشىلەرگە قول جەتىمدى بولۋى ءتيىس. ولار ءىرى مۇراعاتتاردا، اكادەميالىق كىتاپ­حانالاردا ەرەكشە قورعالىپ، وقىرمان زالدارىندا زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ارنايى جاعداي جاسالۋى كەرەك. جەكە كوزقاراسىم بويىنشا، الماتى قالاسىنداعى «عىلىم ورداسى» عىلىمي كىتاپحاناسى مەن استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۇراعات بۇعان قولايلى جەر دەپ ەسەپتەيمىن.

قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى مالىمەتتەر قامتىلعان بارلىق قولجاز­بالاردىڭ كوشىرمەلەرىن جيناقتاپ، ساق­تاعانىمىز ءۇشىن بىزگە بولاشاق ءىزباسار زەرتتەۋشى تاريحشىلار شەكسىز العىستارىن بىلدىرەتىندىكتەرىنە سەنىمدىمىن.

– باعدارلاما بويىنشا كوپتەگەن عالىمدار شەتەلدەرگە شىعىپ جاتىر. بىراق، وتكەن «مادەني مۇرا» باعدار­لا­­­ما­سى اياسىندا ەلىمىزگە قاتىستى كوپ­تە­گەن دەرەكتەردىڭ اكەلىنگەنى، ولاردىڭ ءالى تۇتاستاي يگەرىلمەگەنى انىق. بۇعان نە دەيسىز؟

– عالىمداردى شەتەلدەرگە ىسساپارعا جىبەرۋ دۇرىس قابىلدانعان شەشىم دەپ ويلايمىن. قازىر تاريح ءبىرشاما جۇيەلەندى، قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇجاتتار شەتەلدىك قورلاردا ساقتاۋلى ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى. ەگەر بىزدەر قازاقستان جانە قازاق تاريحىنا قاتىستى شىنايى تاريحتى جازعىمىز كەلسە، وندا ءوزىمىزدى مازالاپ جۇرگەن سۇراقتاردىڭ جاۋا­بىن الۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا شەتەلدەرگە دەرەك جيناۋ ماقساتىندا ءالى تالاي بارۋعا تۋرا كەلەدى.

ال، «مادەني مۇراعا» قاتىستى ايتساق، مىسالى، وسى باعدارلاما بويىنشا مەن ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، يسپانيا، گەر­­مانيا، يتاليا، ۆاتيكان قولجازبا قورلا­رىن­دا جۇمىس جاسادىم. قازاقستان تاريحى بويىنشا پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىندە 68 شىعارما جاريالادىم، قازىر قازاقستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. ولاردىڭ ىشىندە كەرەمەت قولجاز­بالاردىڭ كوشىرمەلەرى بار، ارينە، ولاردى اۋدارۋ كەرەك جانە عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزۋ كەرەك. بىراق ول ءۇشىن قارا­جات كوزدەرى قاراستىرىلۋى قاجەت. ەسكى شىعىس قولجازبالارىن اۋدارۋ ارقاشان قيىن بولعاندىقتان، وعان تولەنەتىن ەڭبەكاقىنىڭ كولەمى لايىقتى مولشەردە ەسكەرىلۋى ءتيىس. ەلىمىزدە شىعىس دەرەكتانۋشىلارى تۇرعىسىنان ءاردايىم كادرلىق تاپشىلىق سەزىلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەرى اراسىندا بۇل جۇمىسپەن اينالىسۋعا ىنتا بىلدىرەتىندەر كوپ ەمەس. ەگەردە عالىمداردىڭ قاتارى قىتاي، وزبەكستان جانە موڭعوليادان كەلگەن ورالمان وقىمىستىلارمەن تولىقپاعاندا، تىعىرىققا تىرەلۋ سول كەزدە بولعان بولار ەدى. مىسالى، ءبىز قىتاي دەرەكتەرىنەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى تىڭ ماعلۇ­ماتتاردى الا الماس ەدىك.

«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ قاراجات كوزى نەگىزىنەن بۇرىنعى جىلدارى جيناقتالعان ەڭبەكتەردى قايتا باسىپ شىعارۋعا جۇمسالدى. ەندىگى كەزەكتە بىزدەر اۋدارما جاساۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، عىلىمي اينالىمعا جاڭا دەرەككوزدەرىن ەنگىزىپ، وسى قۇجاتتار نەگىزىندە عىلىمي زەرتتەۋلەر جاساۋدى قولعا الۋىمىز قاجەت.

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل سەيىلوۆا،

«ەگەمەن قازاقستان».

سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار