06 قاراشا، 2013

«ءدىني پەداگوگيكا»، «ءدىني تاربيە»

883 رەت كورسەتىلدى

01-ديندەگەن ۇعىمدار بىزگە بۇرىن جات ەدى نەمەسە ءدىني ساۋاتتىلىققا سالماقتى كوزقاراس كەرەك

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى ەلىمىز ەنشىسىنە بۇيىرعان تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتىپ، زايىرلى مەملەكەت قۇرىپ، وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا ەركىن ەنىپ كەلەدى. مۇنىڭ قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلاردىڭ، بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق­­­­تىڭ، ادامداردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىنە شىنايى قۇرمەتپەن قاراۋشىلىقتىڭ، جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى باعالاي ءبىلۋدىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولىپ وتىرعانى شىندىق. كەز كەلگەن ءداستۇرلى ءدىننىڭ كوزدەيتىنى – كۇللى ادامزات اراسىنداعى سىيلاستىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى، بىرلىك پەن ىنتىماقتى ۋاعىزداۋ. ءدىني سەنىمدەردىڭ ونەگەلى رۋحاني باستاۋلارعا نەگىزدەلەتىندىگى جانە زور گۋمانيستىك الەۋەتكە يە ەكەندىگى دە دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. وسىناۋ مول الەۋەتتى قوعامنىڭ دامۋىنا، ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا، ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا، ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا قالاي پايدالانىپ ءجۇرمىز؟ جالپى، ءدىني احۋال تۋرالى تۇسىنىگىمىز قانداي، ءدىني ءبىلىم مەن ساۋاتتىلىق ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟ بۇل باعىتتا جاستارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك؟ ءبىز وسى جانە باسقا ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور امانگەلدى ايتالىعا جولىعىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

 

دەگەن ۇعىمدار بىزگە بۇرىن جات ەدى نەمەسە ءدىني ساۋاتتىلىققا سالماقتى كوزقاراس كەرەك

IMG 7370ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى ەلىمىز ەنشىسىنە بۇيىرعان تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكىتىپ، زايىرلى مەملەكەت قۇرىپ، وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا ەركىن ەنىپ كەلەدى. مۇنىڭ قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋلاردىڭ، بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق­­­­تىڭ، ادامداردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىنە شىنايى قۇرمەتپەن قاراۋشىلىقتىڭ، جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى باعالاي ءبىلۋدىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولىپ وتىرعانى شىندىق. كەز كەلگەن ءداستۇرلى ءدىننىڭ كوزدەيتىنى – كۇللى ادامزات اراسىنداعى سىيلاستىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى، بىرلىك پەن ىنتىماقتى ۋاعىزداۋ. ءدىني سەنىمدەردىڭ ونەگەلى رۋحاني باستاۋلارعا نەگىزدەلەتىندىگى جانە زور گۋمانيستىك الەۋەتكە يە ەكەندىگى دە دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. وسىناۋ مول الەۋەتتى قوعامنىڭ دامۋىنا، ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا، ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا، ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا قالاي پايدالانىپ ءجۇرمىز؟ جالپى، ءدىني احۋال تۋرالى تۇسىنىگىمىز قانداي، ءدىني ءبىلىم مەن ساۋاتتىلىق ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟ بۇل باعىتتا جاستارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك؟ ءبىز وسى جانە باسقا ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور امانگەلدى ايتالىعا جولىعىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– امانگەلدى ابدراحمان ۇلى، ءدىن – وتە-موتە نازىك، كوپاستارلى ۇعىم. الدى­­­مەن ءدىني احۋال ەرەكشەلىكتەرى، ونىڭ قوعام­­داعى ءرولى تۋرالى ويلارىڭىزدى تارقاتساڭىز.

– ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ، دىنگە ەركىندىك بەرىلگەن تۇستا، ءبىر جاعىنان قۋاندىق تا، ەكىنشى جاعىنان ابىرجىپ قالدىق. جەتپىس جىلدان استام تابىنىپ كەلگەن يدەولوگيامىز الدامشى بولىپ شىقتى. ءدىن سونىڭ ورنىن تولتىراتىن سياقتى بولدى. شەتەلدەردەن ءارتۇرلى ءدىني اعىمدار ەلگە اعىلا باستادى. بۇرىندارى تۇسالىپ كەلگەن ءدىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەركىندىك الدى. اسىرە دىنشىلدىككە جول بەرىلدى. وسىنىڭ بارلىعىن ءبىز دەموكراتيا دەپ قابىلدادىق. ەكىنشى ءبىر ماسەلە، سول كەزدە كەز كەلگەن ءدىني اعىمداردى ءدىني بوستاندىققا بالاپ تىركەۋ بەلەڭ الدى. ءدىني ىستەردى رەتتەيدى دەيتىن ىشكى ساياسات قىزمەتكەرلەرى ءدىندى ءۇستىرت بىلەتىن ديلەتانتتار بولدى. تاجىريبەنىڭ جوقتىعىنان مەملەكەت پەن ءدىننىڭ قارىم-قاتىناسىن، ءدىننىڭ قوعامداعى ورنى قانداي بولۋى كەرەكتىگىن، ءدىننىڭ ۇلتتىق مادەنيەتكە، ۇلتتىق بولمىسقا ىقپالىن اجىراتا المادىق. سونىمەن بىرگە، تاجىريبەنىڭ جوقتىعىنان ءبىز مەملەكەت پەن ءدىن اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگىن، ءدىن مەن ۇلتتىق مادەنيەت، ءدىننىڭ ۇلتتىق بولمىسقا ىقپالى، ۇلتتىق بولمىس پەن ءدىننىڭ بايلانىسى دا قانداي جولمەن ءجۇرۋى كەرەكتىگىن اجىراتا بىلمەدىك.

«ءدىني سەنىم جانە ءدىني بوستاندىق تۋرالى» العاشقى زاڭ 1992 جىلى قابىلداندى. ول كەڭەس زامانىندا دايىندالعان زاڭ جوباسى ەدى. بىراق، ءبىز بۇل جەردە ۇلكەن قاتەلىككە ۇرىندىق. نەگىزى، بۇل دىنگە بەتبۇرىس بولمادى. بۇل شىن مانىسىندە قۇدايدى، ءدىندى تانۋ ەمەس ەدى. بۇل كەڭەس زامانىنداعى زاڭسىزدىقتان، بۇعاۋدان بوسانۋ، تەڭدىك الۋ بولدى دا، ەكىنشى جاعى ءدىننىڭ تەرەڭ ماعىناسىن باعدارلاي المادىق. ول دا تۇسىنىكتى. وسىدان كەلىپ ءدىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سانگە اينالدى دەسە دە بولادى. ءدىندى تانۋدان گورى، نەشە ءتۇرلى ءدىني اعىمداردى، ادەبي كىتاپتاردى تاڭىرقاپ وقي باستادىق. ءدىننىڭ ءتىپتى ارالاسپاعان سالاسى قالمادى. ءدىني مۋزىكا كوبەيدى. وسىنىڭ بارلىعىن دۇرىس ەكەن دەپ قابىلدادىق تا، بۇل ەلىمىزدە ۇلكەن ءبىر جاڭا احۋال تۋعىزدى. سونىمەن بىرگە، ءبىز ءدىندى كىمنەن ۇيرەندىك سوندا؟ ءبىز ءدىندى شەتەلدەن كەلىپ جاتقان اعىمنان ۇيرەندىك، شەتەلدە وقىپ كەلگەن جاستاردان ۇيرەنە باستادىق. بىراق، سول كەزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ باسىندا تۇرعان يمامداردىڭ، سۆياششەننيكتەردىڭ وزدەرى دە ءدىني ساۋات اشۋدا ءالسىز، ساۋاتسىز بولدى. ءبىر جاعىنان بۇلاردى كەڭەس زامانىندا قورقىتىپ-ۇركىتىپ العاندىقتان، ىسكە باتىل كىرىسە المادى. ءسويتىپ، وسىنداي الاساپىران احۋال قالىپتاستى.

سوندىقتان، مىسالى، كۇنى بۇگىن دە ءبىزدىڭ ەلدەگى وزدەرىن مۇسىلمانمىن دەيتىندەر دە تەرەڭ ءدىندارلار ەمەس. بۇلار يسلام دىنىمەن بايلانىستى ءداستۇرىمىزدى مويىنداۋدان، مەنتاليتەتىمىزدى، بولمىسىمىزعا ساي كەلەتىن ءدىني ۇعىمداردى قابىلداۋدان گورى، قازاقسىڭ با مۇسىلمانسىڭ، ورىسسىڭ با – پراۆوسلاۆيەلىكسىڭ دەگەن ستەرەوتيپتى ۇستاندى. سول ستەرەوتيپ ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس جاساپ كەلە جاتىر. وسىنداي جاع­دايلاردان كەيىن، ياعني 90-جىلداردىڭ اياعى، 2000-جىلداردىڭ باسىندا ءبىز، ارينە، ويلانا باستادىق. مىسالى، قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىندە «ءدىني سەنىم جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ وسى ارالىقتا سەگىز رەت قايتا قارالۋى، تولىق­تىرىلۋى، سول زاڭعا وزگەرىستەردىڭ ەنگى­زىلۋى ەلىمىزدەگى ءدىني ىستەرگە دەگەن مازالانۋ­شىلىقتى كورسەتەدى، سول ماسەلەگە مەملە­كەتتىڭ ءمان بەرۋىنە دەپۋتات رەتىندە ءوزىم دە كۋا بولدىم. مىنە، ءسويتىپ، 2000 جىلدىڭ باسىنا تامان شەتەلدەن كەلگەن نەشە ءتۇرلى سەكتالار قوعامىمىزدى ازدىرىپ، ءتىپتى ءبىر وتباسىن، اتاسىن، بالاسىن، اناسىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا اكەلدى.

– ءدال قازىرگى كەزدە اتەيزم قوعامدىق ساناعا قانشالىقتى ىقپال ەتە الىپ وتىر دەپ ويلايسىز؟

– ءدىنتانۋشى عالىمداردىڭ ايتۋلارىنشا، ەگەر قازىر بىزدە شىنايى دىندارلىق باسىم با، الدە اتەيزم باسىم با دەگەن ساۋال قويىلسا، بۇرىنعى اتەيزمنىڭ كورىنىستەرى، دىنگە دەگەن سالقىندىق سانادا ءالى باسىمىراق دەگەن تۇرعىداعى جاۋاپ الدان شىعاتىن كورىنەدى. مۇنىمەن كەلىسۋگە دە، كەلىسپەۋگە دە بولار. بىراق، قوعام دامۋىندا مىناداي ءبىر زاڭدىلىق بار. ءار كەزدە دە وتكەن زاماننىڭ دۇنيەتانىمى، وتكەن زاماننىڭ ءداستۇرى ءىزسىز جوعالىپ كەتپەيدى. سوناۋ ءتىپتى دورەكى اتەيزم سانانى ىعىستىرىپ، مەشىتتەردى قيراتىپ، قۇراندى ورتەپ جاتقاننىڭ وزىندە دە ءدىني سانا قوعامدا مۇلدەم جويىلىپ كەتپەدى، ءىزى ساقتالدى. اتەيزم تولىقتاي ۇستەمدىك ەتە المادى. سول سياقتى، بۇگىندە مىناۋ دىنگە ەرىك بەرگەن جاعدايدا، اتەيزم تولىقتاي ءبىزدىڭ سانامىزدان ءالى كەتكەن جوق. عالىمداردىڭ ايتۋلارىنشا، اتەيزمنىڭ وزىندىك الاڭدارى بار. سونىمەن بىرگە، ءبىزدىڭ قوعامداعى ادامداردىڭ كوپشىلىگىن اتەيزمنەن كەتىپ، دىنگە تەرەڭ جەتە الماي، ەكى ويلى، قوبالجىپ جۇرگەندەر دەپ ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ ءدىني سەنىمدەرى ءالى تۇراقسىز، قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن. سوندىقتان اتەيزمنەن جالتارعانىمىزبەن، مۇسىلماندىققا تولىق كەلدىك دەپ ايتا المايمىز. ستاتيستيكا بويىنشا، قازاقستان حالقىنىڭ 70،02 پايىزى مۇسىلمان دەيدى. بۇل – سان عانا. بۇل تەرەڭ ساپا ەمەس. سەبەبى، اتەيزمنىڭ ساناعا سىڭگەنى سونشالىق، ءبىز كەزىندە يۋري گاگارين كوسموسقا ۇشقاندا، «مەن كوسموستان قۇدايدى كورە المادىم» دەگەن ءسوزىن شىن قابىلدادىق قوي. قۇداي جوق ەكەن، گاگارين قۇدايدى كورمەپتى دەدىك. بۇل سانادا، ءبىزدىڭ ويىمىزدا جاتىر عوي. 2009 جىلعى ساناقتا ءبىزدىڭ اعا بۋىن وكىلدەرى اتەيسپىز دەپ ايتپاسا دا، وننان ۇشەۋ-تورتەۋى عانا مۇسىلمانبىز دەگەن.

ال ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا اتەيزمنىڭ كورى­نىس­­­تەرى قانداي؟ بىرىنشىدەن، بۇگىنگى كۇنى ءدىن دەسە، ءارتۇرلى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ، لاڭكەس­تىكتىڭ كورىنىسى سياقتى كورىنەدى. ءدىن مەن ەكسترەميزمنىڭ، لاڭكەستىكتىڭ ارا-قاتىناسىن ءالى تۇسىنە الماي جاتىرمىز. كوپتەگەن ستۋدەنتتەر اتا-انالارىمىز بىزگە مەشىتكە بارۋعا تىيىم سالادى دەيدى. اتا-انالارىمىز ناماز وقۋعا رۇقسات بەرمەيدى دەيدى. اتا-انالارىمىز ەرەكشە ءبىر كيىم كيگەنىمىزدى دە قولدامايدى دەيدى. وسى ءدىن سياقتى نازىك دۇنيەنى كەيدە سىرتقى كورىنىستەرمەن دە ولشەۋ باسىم. ءدىنىمىز قوعامعا ءالى دە بولسا يگىلىكتى اسەرىن تيگىزە الماي جاتىر. دىنگە بەت بۇرعانىمىزبەن، قىلمىس، اسىرەسە، اۋىر قىلمىستار ءتۇرى، جەمقورلىق، ۇرلىق، ماسكۇنەمدىك، باسقا دا تەرىس ارەكەتتەر ءتىپتى ءورشىپ كەتتى. سوندىقتان، ءدىنىمىز تىلىمىزدە بولعانمەن، دىلىمىزگە سىڭبەي جاتقاندىعى انىق. ونىڭ سەبەپتەرىن تالداۋ بولەك اڭگىمەنىڭ ارقاۋى.

– ەلىمىزدەگى قازىرگى تاڭداعى ءدىني احۋال­ قانداي؟ ءدىني تاربيە قاي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟

– قازىرگى ءدىني احۋالدى ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. 1990-جىلداردى يسلام دىنىنە ورالۋ دەگەن ءجون بولار. بۇل – بارلىق پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ورتاق جاعداي، كەيدە ونى جاڭارۋ دەيدى، 1990-جىلداردىڭ اياعى مەن 2000-جىلدان باستاپ جاڭا كەزەڭ باستالدى. جاڭا كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىگى، ءبىز ەندى ءدىننىڭ كۇردەلىلىگىن، ونىڭ سان قيلى استارىنىڭ بار ەكەنىن، ءدىننىڭ تەك قانا جاي سەنىم ەمەس، ونىڭ ەكونوميكامەن، ونىڭ ىشىندە نارىقتىق ەكونوميكامەن، سايا­ساتپەن، مادەنيەتپەن بايلانىسىن، ءتىپتى حالىقارالىق قاتىناستارمەن، قىلمىسپەن بايلانىسىن ەندى تەرەڭ ءتۇسىنىپ جاتىرمىز. اناۋ تاياۋ شىعىستاعى پالەستينانىڭ ماسەلەسى بۇگىن قازاقستان مۇسىلماندارىن دا ويلاندىراتىن بولدى. سونىمەن بىرگە، پوستكەڭەستىك ەلدەردە جاڭا ءبىر اعىم پايدا بولىپ كەلەدى. بۇل – ەۋرويسلام نەمەسە يسلام ءدىنىن ەۋروپالىق ليبەراليزمگە، ەۋروپالىق دەموكراتياعا، نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەۋ. مىسالى، قازىر حالىقتىق IPO دەپ جاتىرمىز عوي، قورلار رىنوگى مەن پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ ءىلىمى، قورلار رىنوگى مەن يسلام ءدىنىنىڭ بايلانىسى، وسى قورلار نارىعى مەن پروتەستانتتىقتىڭ قارىم-قاتىناسى جونىندە ۇلكەن ماسەلە كوتەرىلىپ جاتىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، قورلار نارىعىن قولدايتىن قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى بىردەن-ءبىر ءدىن بىزدەر دەپ پروتەستانتتار جۇمىس جاساپ جاتىر. سەبەبى، مۇسىلمان ءدىنى كرەديتكە اۋادان اقشا جاساۋ دەپ قارايدى. بۇل جونىندە ازىرگە ءبىزدىڭ ءدىني وكىلدەرىمىز دە، ءبىزدىڭ قارجى – ەكونوميست ماماندارىمىز دا بەلسەندى تۇسىنىك بەرە الماي جاتىر. بىراق، پروتەستانتتار بيلەپ-توستەپ، ءبىزدىڭ ىشىمىزدە جۇمىس جاساپ ءجۇر. ءاربىر جاعدايدى ءوزىنىڭ ءدىنىن تاراتۋعا پايدالانۋدىڭ ءبىر كورىنىسى بۇل. ولار جاستاردىڭ اراسىندا جۇمىس جاساۋعا دا ۇلكەن ءمان بەرەدى. سەبەبى، ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ بولاشاعى، ءسوز جوق – جاستار.

– مەكتەپتەردە «ءدىنتانۋ» ءپانى ەنگىزىلە باستادى. وسى ءپان تۋرالى ءوز كوزقاراسىڭىزدى بىلدىرسەڭىز.

– ءبىز بىرتە-بىرتە ءدىنتانۋ ءپانىن مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەنگىزۋدى قولدادىق. «ءدىني پەداگوگيكا»، «ءدىني تاربيە» دەگەن ۇعىمدار وقۋلىقتارعا ەنە باستادى. الەمدە بۇل سالادا ءبىراز تاجىريبە جيناقتالعان. اقتوبە مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «ءدىنتانۋ» ءپانى 2010-2011 وقۋ جىلى سول كەزدەگى ينس­تيتۋت رەكتورى عالىمجان نۇرىشەۆتىڭ قولداۋىمەن ەنگىزىلدى. ونىڭ مارتەبەسى، ساعاتتارى «ساياساتتانۋ»، «الەۋمەتتانۋ» پاندەرىمەن بىردەي. كوپتەگەن ەلدەردىڭ، اراب مەملەكەتتەرىن ايتپاعاندا، بىرقاتار زايىرلى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەدىك. «ءدىني پەداگوگيكا»، «ءدىني ءتار­بيە» دەگەن ۇعىمدار بىزگە جات ەدى. بۇگىن­دە بۇل تەرميننىڭ ءوزى ءارتۇرلى دەڭگەيدە قا­بىل­دانادى، قارسىلاستار دا جوق ەمەس. دە­گەنمەن، ءبىز باتىستىڭ ءدىني پەداگوگيكاسىنا، ءدىنتانۋ ءپانىن، ءدىني مادەنيەتىن زەردەلەۋگە، تاجىريبەسىنە كوپ ءمان بەردىك. زايىرلى مەم­لەكەتتەردە ءبىراز تاجىريبە جيناقتالعان جانە ماقساتتى تۇردە جاستارعا ءدىني ءبىلىم، ءدىني تاربيە بەرۋ جولعا قويىلعان. بۇل تاجىريبە ءبىز ءۇشىن وتە پايدالى جانە قىزىق. بىراق بۇگىن بىرقاتار پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءدىن­تانۋ ءپانىن ەنگىزۋگە قارسى اتەيستىك اعىم بار.

– سوندا اتەيستەر نە دەيدى؟

– اتەيستەردىڭ قامالى ءالى بەرىك. حاليفات ساربازدارىمىز دەيتىندەر قايدان شىقتى؟ ءوزىن ءوزى ءولتىرىپ، جيھادقا باراتىندار كىمدەر؟ مۇنىڭ بارلىعىنا ءدىن كىنالى. ەگەر ءدىن جاستاردىڭ اراسىنا و دۇنيەنى ناسيحاتتاماسا، و دۇنيەدە دە ءومىر، قىزىق بار دەمەسە، جاستار مىناداي ارەكەتكە بارماس ەدى، «ءتىرى بومبا» بولماس ەدى. كەڭەس زامانىندا قاقتىعىس، لاڭكەستىك دەگەن بولعان جوق. سوندىقتان ءدىني تاربيەنىڭ جۇيەسىن ەمەس، اتەيستىك بىلىممەن قالىپتاستىرۋ كەرەك. بۇل قوعامدى لاڭكەستىكتەن، زورلىق-زومبىلىقتان، بوتەندى جاتىرقاۋدان ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەيدى ولار. اۋىزەكى تىلدە وسىنداي پىكىرلەردى ايتىپ قالاتىن جاعدايلار ءبىزدىڭ ەلدە دە كەزدەسەدى.

– بۇل پىكىرلەرگە ايتار ءۋاج قانداي؟

– اتەيستىك كوزقاراس شىن مانىندە الەۋ­مەتتىك، ساياسي، پسيحولوگيالىق ماسەلە­لەردى جوققا شىعارىپ، لاڭكەستىكتى، ەكسترەميزم­دى تەك قانا دىنمەن بايلانىستىرادى. اقيقا­تىندا ەكسترەميست – ءدىنشىل ادام ەمەس. ەكسترەميزمگە بارسا، ول دىننەن اۋىتقىعانى. ال لاڭكەستىكتىڭ، باسقا دا ءتۇرلى قاقتىعىستاردىڭ تەرەڭ الەۋمەتتىك، ساياسي، پسيحولوگيالىق تامىرى بار. سوندىقتان لاڭكەستىكتى جاسايتىندار دىنشىلدەر ەمەس، ناداندار، دورەكى قارا كۇشتىڭ يەلەرى زورلىق-زومبىلىقپەن ماسەلە شەشەمىز دەيتىندەر، ىمىراعا كەلگىسى كەلمەيتىندەر.

ەكسترەميزمنىڭ سەبەبىن دىننەن ىزدەۋ ۇلكەن قاتە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسى مىناداي دەرەكتەر كەل­تىرەدى. تەرروريستەردىڭ 60 پايىزى جاس­تار 29-عا دەيىنگىلەر، 95 پايىزى – جۇمىس­­سىزدار. نەگىزىنەن ولار ءبىلىمى جوق، جۇمىس­سىز، بولاشاقتان ءۇمىتسىز جاستار. دەمەك، ەكس­ترەميزمنىڭ الەۋمەتتىك نەگىزدەرى بار. مىل­تىقپەن بۇل ماسەلە شەشىلمەيدى. زور­لىق، كۇشتەۋ قارسى زورلىق، كۇشتەۋ تۋعىزادى.

– شەتەلدەردە ءدىن مەن مەملەكەت اراسىندا قانداي ۇلگى الاتىن مادەنيەت بار؟

– شەتەلدەردەن ءبىزدىڭ ۇيرەنگەن تۇستا­­­رىمىز جوق ەمەس. بىرىنشىدەن، ولاردا مىناداي ءبىر ۇستانىم بار. شىركەۋ، مەشىت مەملەكەتتەن بولەك، بىراق مەملەكەت شىركەۋدەن، مەشىتتەن بولىنە المايدى. سەبەبى، ول سول مەملەكەتتەگى شىركەۋ، سول مەملەكەتتەگى مەشىت. بۇل – وركەنيەتتىك قاعيدا. سوندىقتان ءدىني ءبىلىم، تاربيە ماسەلەسىندە بيلىك نە ىستەيمىز دەپ ءدىني بىرلەستىكتەر، ءدىني ۇيىمدار وكىلدەرىن شاقىرىپ المايدى، بيلىكتىڭ ءوزى مەشىت، شىركەۋگە بارىپ اقىلداسادى. بىزدەگىدەي اكىمشىلىك يمامدى، بولماسا سۆياششەننيكتى شاقىرىپ الىپ، تاپسىرما بەرمەيدى. بۇل ءدىندى سىيلاۋدىڭ دا كورىنىسى. بيلىك ءدىندى سىيلاسا، تەڭ دەڭگەيدە ەسەپتەسسە، ەكسترەميزمنىڭ ىقپالى ازايادى.

– باتىستا ءدىني تاربيەنىڭ، ءدىني پەدا­گوگيكانىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى، ۇلگىلەرى بار؟

– ول ۇلگىلەر ءار ەلدىڭ تاريحىنا، قۇقىق­تىق ەرەكشەلىكتەرىنە، داستۇرىنە، ساياسي جۇيەسىنە، دەموگرافيالىق احۋالىنا، پەداگو­گيكالىق جاعدايلارىنا، تاجىريبەسىنە بايلانىستى. باتىستا ءدىنتانۋ ءپانىن ەنگىزۋدە «كونفەسسيالىق مودەل» ۇستالىنادى. مىسالى، گەرمانيا، يتاليا، فينليانديا، اۆستريا، يسپانيادا ءدىنتانۋ ءپانى سانى جاعىنان باسىم ءدىننىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. ال ارالاس ەلدەردە باسقاشا سيپاتتا وقىتىلادى. باتىستاعى ۇلكەن ءبىر ماسەلە – ءدىنتانۋ ءپانىنىڭ مارتەبەسى. ول مىندەتتى ءپان بە، الدە فاكۋلتاتيۆتى ءپان بە؟ باتىس ەلدەرىندە بۇل – مىندەتتى ءپان. شىركەۋ بۇل ءپاننىڭ باعدارلاماسىن جاسايدى، وقۋلىعىن دايىندايدى، وزدەرىنىڭ ينسپەكتورلارىن وقۋ ورىندارىنا جىبەرىپ، ساباقتى باقىلاپ وتىرادى. ال زايىرلى پاندەردى مەملەكەت باقىلايدى. مىسالى، فينلياندياداعى جاعداي سونداي. ەگەر وقۋشى ءبىر دىنگە نەگىزدەلگەن ءپاندى وقىماي، ونىڭ ۇلتى، ءدىنى بولەك بولسا، ەگەر ونداي وقۋشىنىڭ سانى سىنىپتا ۇشتەن كوپ بولسا، وندا ءدىنتانۋ ءپانى سول وقۋشىنىڭ قالاعان ءپانى نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان قوعامنىڭ ەتنوستىق قۇرىلىمى دا ەسكەرىلىپ وتىرادى.

ءبىزدىڭ قازاقستاندا دا ءدىنتانۋ ءپانى ءبىر عانا دىنگە نەگىزدەلۋى دۇرىس بولمايدى. ەكى ءدىن – مۇسىلمان مەن پراۆوسلاۆيە دىنىندەگىلەر سانى قازاقستاندا 95 پايىز قۇرايدى. سوندىقتان ءبىز ارالاس كونفەسسياارالىق مودەلدى قولدايمىز. بۇل مودەل بويىنشا مۇعالىم بەيتاراپتىق ساقتاپ، ءبىر ءدىن ارتىق، ءبىر ءدىن كەم دەمەي، ءاربىر ءدىننىڭ رۋحاني كۇشىن، تاربيەلىك ءمانىن، ادامگەرشىلىك سيپاتىن كورسەتۋگە ءتيىستى. باتىستىڭ مودەلىنىڭ ءبىر وسال تۇسى – جالپى ءدىننىڭ تاريحىنا كوپ ءمان بەرىپ، ءدىننىڭ تاربيەلىك جاعىنان قالىس قالادى. ءدىن ەلدىڭ داستۇرىمەن، سالتىمەن كوپ بايلانىستىرىلمايدى. بۇگىن باتىستاعى ءدىنتانۋشىلار وسى جونىندە ويلانۋ ۇستىندە.

ال بىزدەگى وتە ماڭىزدى ءبىر قاعيدات – «ءدىنتانۋ» ءپانىن وقىتقاندا، ەشۋاقىتتا قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسىنان، ونىڭ تالاپتارىنان شىعۋعا بولمايدى. ول قانداي تالاپتار؟ بىرىنشىدەن، 2011 جىلى قابىلدانعان «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ. بۇل زاڭ – قازاق­ستان قوعامىنا بەيىمدەلگەن، حانافي مازحابىن ۇستاناتىن مۇسىلمانداردى شىن مانىسىندە قولدايتىن زاڭ، پراۆوسلاۆيە دىنىندەگىلەردى دە، باسقالاردى دا قولدايتىن زاڭ. ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە، وركەنيەتىمىزگە، داستۇرىمىزگە جات دىندەردىڭ حالقىمىزدى كوركەيتەتىنىنە، تاربيەلەيتىنىنە كۇمانىمىز كوپ. بۇل زاڭنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگىن تاعى ايتا كەتەيىك. مىسالى، ەقىۇ، اسىرەسە، سونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ كەيبىر ءدىن سالاسىنداعى ماماندار امەريكانىڭ ءدىن تۋرالى زاڭىن تىقپالايدى. قازاقستانعا سونى ۇلگى ەتىپ ۇسىنعاندارىنىڭ تالاي كۋاسى بولدىم. امەريكانىڭ ءدىن تۋرالى زاڭى – «ار-وجدان بوستاندىعى تۋرالى» دەلىنەدى. بىراق، امەريكا – قانداي مەملەكەت؟ امەريكا – ميگرانتتاردىڭ مەملەكەتى. امەريكا ەۋروپا­دان، باسقا جەرلەردەن قونىس اۋدارىپ بارعان ادامداردىڭ مەملەكەتى. ولار ءارتۇرلى دىندەگىلەر. باسىم كوپشىلىگى پروتەستانتتار. امەريكانىڭ ءوزىنىڭ بايىرعى ءدىنى جوق. سوندىقتان امەريكانىڭ زاڭى پروتەستانتتاردى، ەلىنە قونىس اۋدارعان ادامدار دىندەرىنىڭ بارلىعىن بىردەي قولدايدى. بۇل امەريكالىقتار تۇرعىسىنان دۇرىس. بىراق قازاقتىڭ تاريحى، وركەنيەتى، بايىرعى حالىقتىڭ نانىم-سەنىمى، ءداستۇرى بولەك. سوندىقتان امەريكالىقتار دەمو­كرا­تياسىنىڭ ۇلگىسىندە، ولاردىڭ جەتەگىندە كەتۋ – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ. وسى ەكى ارانى جاستارعا ءتۇسىندىرىپ ايتۋىمىز كەرەك.

جالپى ءدىني ساۋاتتىلىق – ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى. ءدىننىڭ تەرەڭ استارىن بىلمەۋ كۇردەلى جاعدايلارعا سوقتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان جاستار اراسىندا ءدىني ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ، ءدىني تاربيەنى ۇلتتىق سالت-داستۇرمەن، مادەنيەتپەن بايلانىستىرا جۇرگىزۋ اسا قاجەت.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ساتىبالدى ءساۋىرباي،

«ەگەمەن قازاقستان».

اقتوبە.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار