الايدا ءدال وسى كارانتين كەزىندە جۇمىسى توقتاماي, كەرىسىنشە شيراپ كەتكەن ءبىر مەكەمە بار. ول – باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى.
«بۇل قالاي؟» دەرسىز.
باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆى 2018 جىلدان باستاپ «ەلەكتروندى ارحيۆ» باعدارلاماسىن ىسكە قوسقان بولاتىن. بۇل باعدارلامانىڭ «تۇز كوزىرى» – قازاقستان ارحيۆتەرى اراسىندا تەڭدەسى جوق مودۋل – «زەرتتەۋشىنىڭ ەلەكتروندى جەكە كابينەتى». ياعني ەلەكتروندى-تسيفرلى قولتاڭباسى بار كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتى وسى كابينەتكە تىركەلىپ, وقىرمان زالىنىڭ قىزمەتىن ونلاين تۇردە الا الادى.
– بيىل ماۋسىم ايىندا زەرتتەۋشىلەر اراسىندا جاسىرىن ساۋالداما جۇرگىزىلگەن بولاتىن. وسى ساۋالداماعا قاتىسۋشىلار «زەرتتەۋشىنىڭ ەلەكتروندى جەكە كابينەتىنە» جوعارى باعا بەردى. «قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە وتە قولايلى قۇرال» رەتىندە كورسەتتى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ ديرەكتورى ايجان ساۋعاباەۆا.
قاراڭىز, 2019 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ونلاين-وقۋ زالىنا 101 زەرتتەۋشى تىركەلىپ, جۇمىستانعان ەكەن. ال بيىل الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەميا باستالعالى ءۇش اي ىشىندە http://muragat-bko.gov.kz/ سايتىنا 60 زەرتتەۋشى جاڭادان تىركەلىپ, وزدەرىنە قاجەتتى ماتەريالدارعا ونلاين تاپسىرىس بەرە باستاعان. «وسىلايشا زەرتتەۋشىلەر 687 ءىس قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەسىن ەلەكتروندى تۇردە الدى», دەيدى ايجان نۇرعاليقىزى.
ەلدىڭ العىسى
«باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ سايتىن كورىپ, تاڭ-تاماشا بولدىم. كەشە ورىنبور وبلىسىنداعى ءوز اۋىلىمنىڭ مەتريكەلىك جازباسىن ىزدەپ «كىرىپ» ەدىم. مەن ىزدەگەن سەلو ءدال شەكارادا, جان-جاعىن قازاق جەرى قورشاپ تۇر دەۋگە بولادى, توڭكەرىسكە دەيىن ورال وبلىسىنا قاراعان ايماق. ءسويتىپ سايتتان ءۇش جىلدىڭ تىركەۋ كىتابىن تاپتىم. تاڭعالعانىم – مەتريكە جازبالارى ونلاين قولجەتىمدى جاعدايدا تۇر. سايتتىڭ انيماتسياسى, بەتتەردى پاراقتاعاندا شىعاتىن دىبىسى وتە تارتىمدى. تىكەلەي اتا-بابامدى تاپپاسام دا, تۋىستارىم تۋرالى مالىمەت الىپ, ءماز بولدىم», دەپ جازىپتى رەسەيلىك دميتري سميرنوۆ.
«ادامداردى ەكىگە بولۋگە بولادى: ولاردىڭ ءبىر توبى اتا-باباسىنىڭ كىم بولعانىندا شارۋاسى جوق, ەندى ءبىر توبى وتباسى ءداستۇرىن جوعارى باعالايدى, اتا تەگىنىڭ كىم بولعانىن تەرەڭ بىلۋگە قۇمارتادى. باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تەڭدەسسىز ەڭبەگى ارقاسىندا اتا-باباسى تۋرالى دەرەكتەردى ىزدەپ تاۋىپ, ۇرپاعىنا امانات ەتىپ جاتقان ادامدار از ەمەس. ارحيۆ ديرەكتورى ايجان نۇرعاليقىزىنا, عىلىمي انىقتامالىق ءبولىم قىزمەتكەرى بوتاكوز يلانقىزىنا ماعان كەرەك اقپاراتتى جەدەل تاۋىپ بەرگەنى ءۇشىن العىس ايتامىن. وسى ادامداردىڭ كومەگىمەن اتامنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىن تاۋىپ, كوپ جاعدايعا قانىقتىم» دەيدى جاننەت قاسىموۆا.
«مەنىڭ ناعاشى اتام نۇرفازىل بەرمۇحامەدوۆ 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ, 1938 جىلى 5 ناۋرىزدا اتىلعان ەكەن. ول اقتوبە وبلىسى شالقار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولاتىن. انام اعاسىنىڭ اقتالعان كۇنىنە 4 اي عانا جەتە الماي 1992 جىلى ومىردەن ءوتتى. باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ سايتىنا تىركەلىپ, ەلەكتروندى وقۋ زالىنداعى «جەكە كابينەتىمدە» وتىرىپ, نۇرفازىل بەرمۇحامەدوۆتىڭ جەكە ءىسىن, فوتوسۋرەتىن كورگەندە قانداي قۋانعانىمدى بىلسەڭىز عوي! ءبىز بۇل فوتونى ومىردە كورمەگەنبىز. رەپرەسسيادان اتامىز عانا ەمەس, تۋما-تۋىستارى دا زارداپ شەگىپتى: سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلعان. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز.
مىنە, ارماندا كەتكەن اتامىزدىڭ تاعدىرى تۋرالى اقجولتاي حابار – باتىسقازاقستاندىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگى دەر ەدىم. ولار ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت – 1937 جىلدارى ۇزىلگەن تاعدىر ءجىبىن قايتا جالعاپ جاتىر. سىزدەر تاريح شىمىلدىعىن قايتا اشىپ جاتىرسىزدار. سىزدەرگە باسىمدى يەمىن!
مەن وسى قۇجاتتار اراسىنان تاعى ءبىر ناعاشىم فازىل بەرمۇحامەدوۆتىڭ دە جەكە ءىسىن تاۋىپ قاشان قايتىس بولعانىن تابام دەپ ويلايمىن. ول 1933 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جانىبەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان, 1935-1936 جىلدارى وكپە قابىنۋىنان سول جاقتا دۇنيەدەن وتكەن», دەپ جازادى ساۋلە بەگەجانوۆا.
اقسايلىق دامير ەنشىباەۆ ولكە تاريحىنا مەكتەپ قابىرعاسىنان-اق قىزىعادى ەكەن. 2018 جىلدان بەرى گەنەولوگيامەن, قازاقشا ايتقاندا شەجىرەمەن شۇعىلدانا باستاعان.
– ءوز تاقىرىبىما كەرەك مالىمەت ىزدەپ ءجۇرىپ باتىس قازاقستان ءارحيۆىنىڭ سايتىنا تاپ بولدىم. مۇندا ماعان كەرەك اقپارات, كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالدار, ارحيۆ ىستەرىنىڭ كوشىرمەسى وتە كوپ ەكەن. اسىرەسە مەشىتتەر مەن شىركەۋلەردىڭ تىركەۋ كىتاپتارى وتە ماڭىزدى ەدى. وقۋ زالىنىڭ قىزمەتكەرى, ناعىز كاسىبي مامان بوتاكوز ناعيموۆا ماعان ارحيۆ سايتىنان «جەكە كابينەت» اشۋعا كومەكتەستى. سول كۇننەن بەرى ۇيدەن شىقپاي وتىرىپ-اق تاپسىرىس بەرىپ, قاجەتتى قۇجاتتاردى قاراۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. تاپسىرىس تەز ءارى ساپالى ورىندالادى, بۇل مەنىڭ قانشا قارجىم مەن ۋاقىتىمدى ۇنەمدەگەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى عوي. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنە شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن! ءبىزدىڭ ارحيۆ زامانعا ساي, كوپتەگەن ارىپتەسىنە, ءتىپتى كەيبىر رەسەي سايتتارىنا دا ۇلگى ەكەنىنە ماقتانامىن, – دەيدى دامير.
«ايشىلىق الىس جەرلەردەن»
ورال ءارحيۆىنىڭ وقىرمان زالىنا ونلاين «كىرەتىن» زەرتتەۋشىلەردىڭ گەوگرافياسىن قاراساڭىز, قازاقستاننىڭ بارلىق تۇكپىرىن – نۇر-سۇلتان, الماتى, تاراز, اقتوبە, قوستاناي, ت.ب قالالارىن كورۋگە بولادى. ءارحيۆتىڭ قۇجاتتارىن سۇراتاتىندار اراسىندا پروفەسسور عالىم تاريحشىلار دا, دوكتورانت-ماگيسترانتتار مەن ستۋدەنتتەر دە, ولكەتانۋشىلار مەن قاراپايىم زەرتتەۋشىلەر دە بار ەكەن. ولار كوبىنە گەنەولوگيالىق دەرەكتەردى ىزدەيدى. ودان بولەك, ۇلى وتان سوعىسى, العاشقى الاش دارىگەرلەرى, قازاقستان وڭىرىندەگى ازامات سوعىسى, كسرو كەزىندەگى ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۋدالانۋى, XX عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا وسى وڭىردە تاركىلەنگەن شارۋا قوجالىقتارى, قازاقستان حالقىنىڭ ەتنودەموگرافيالىق دامۋى, سوۆەت وداعىنىڭ باتىرلارى, قازاق حالقىنىڭ ەتنوستىق دامۋى, حالىقتى قونىستاندىرۋ, تاريحي تۇلعالار جانە باسقا سان سالالى تاقىرىپتار دا سۇرانىسقا يە ەكەن.
– ءبىزدىڭ سايتىمىزدا 1881 جىلدان بەرگى مەتريكالىق كىتاپتاردى, 1860 جىلدان باستالاتىن گازەتتەردى, مەكەمەلەردىڭ تاريحي قۇجاتتارىن, جەكە تەكتىك قورلاردى, ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنا, ازامات سوعىسىنا قاتىستى دەرەكتەردى, 1920-1930 جىلدارداعى اشتىق, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ, باي شارۋالاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ, تىڭ جەرلەردى يگەرۋ تاريحىنا قاتىستى جانە ت.ب. مالىمەتتەردى جەتىلدىرىلگەن ىزدەۋ جۇيەسى نەگىزىندە تاۋىپ, قاشىقتان قاراۋعا بولادى, – دەيدى ارحيۆ باسشىسى.
باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ تۇراقتى ساقتاۋىندا 2499 قور, 677680 دانا ءىس بار ەكەن. 2018 جىلدىڭ اياعىنان قولعا الىنعان «ەلەكتروندى ارحيۆ» باعدارلاماسى نەگىزىندە ارحيۆ قورىندا تۇرعان قۇجاتتاردى سكانەرلەپ, ەلەكتروندى فورماتقا وتكىزۋ جۇمىسى باستالعان. بۇگىندە تسيفرلى ءبولىم ماماندارى 24730 ءىستى سكانەردەن وتكىزىپ, ەلەكتروندى ارحيۆ بازاسىنا ەنگىزگەن. بۇل جالپى ساقتاۋ بىرلىكتەرىنىڭ 3,7 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. «قۇجاتتاردى سكانەرلەپ, ەلەكتروندى بازاعا ەنگىزۋ جۇمىستارى بولاشاقتا دا جۇرە بەرەدى», دەيدى ديرەكتور.
ماماننىڭ ۇسىنىسى
– باتىس قازاقستان ءارحيۆى – قازاقستانداعى باسقا ورتالىق جانە وبلىستىق ارحيۆتەرگە ۇلگى-ورنەك كورسەتىپ وتىر دەپ ايتا الامىن, – دەيدى الماتىلىق تاريحشى-گەنەولوگ, اۋلەت, رۋ, وتباسى تاريحىن زەرتتەۋشى نۇرجان سادىربەك ۇلى.
ەلىمىزدە ارحيۆ ءىسىن زامانعا ساي دامىتۋ, جەتىلدىرۋ جونىندە ۇنەمى باستاما كوتەرىپ جۇرەتىن نۇرجان سادىربەك ۇلى «باتىس قازاقستان ءارحيۆى جاساعان دۇنيەنى نەگە سىزدەر جاساماي وتىرسىزدار؟!» دەگەن ساۋالمەن تالاي ءارحيۆتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان.
– ارينە ورالدىق ءارحيۆتىڭ سايتىندا تىزىمدەمەلەر ءالى دە تولىق بولماۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونى ءارحيۆتىڭ از عانا شتاتىمەن تولىق جۇزەگە اسىرۋ قيىن. سونداي-اق تاعى ءبىر باستى ماسەلە – ءبىزدىڭ ارحيۆتەر يندەكساتسيا جاساۋ ءىسىن دامىتۋى قاجەت. مىسالى, بىرىككەن كورولدىك – ۇلىبريتانيانىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە «ازاماتتىق ارحيۆيست» دەگەن جوبا بار. ول بويىنشا الەمنىڭ كەز كەلگەن ادامى ۇلىبريتانيا ارحيۆىندە تۇرعان, ءوزى وقي الاتىن تىلدەگى قۇجاتتاردى اۋدارىپ, يندەكساتسيالاپ شىعادى. ياعني ماڭىزدى ءىستى اتقارۋعا بريتان ءارحيۆى قاراپايىم ازاماتتاردى تارتىپ وتىر. مۇنىڭ پايداسى – ول مالىمەتتەر google سەكىلدى ىزدەۋ جۇيەلەرىندە يندەكستەلەدى, سول سايتتىڭ ءوز ىشىندە يندەكستەلەدى, ياعني كەز كەلگەن كىلت-ءسوز ارقىلى ىزدەۋ سالعاندا, يندەكستەلگەن ءسوزدى وڭاي تاۋىپ الۋعا بولادى. مۇنى بۇرىنعى سوۆەتتىك جۇيەدە «فاميليا ارقىلى ىزدەۋ» دەيتىن. وسى جۇمىس قازىر رەسەيدىڭ كەيبىر ارحيۆتەرىندە, مىسالى استراحان مۇراعاتىندا دا باستالدى, – دەيدى شەجىرەشى.
نۇرجان سادىربەك ۇلىنىڭ مىنا ۇسىنىسى دا ەسكەرۋگە تۇرارلىق:
«ارحيۆتە ءار جىلدارى وتكەن حالىق ساناعى مالىمەتتەرى كوپ. بۇل گەنەولوگيامەن اينالىساتىن ماماندار ءۇشىن ەڭ كەرەكتى اقپارات كوزى. سوندىقتان ارحيۆتەگى حالىق ساناعى تىزىمدەرىن – اۋىلدار, بولىستار بويىنشا سول جەردە تۇرعان حالىقتىڭ ءتىزىمىن الىپ, جەكە سايتتار جاساسا كەرەمەت بولار ەدى. مىسالى, رەسەيدە كەيبىر ارحيۆتەر, كەيبىر ەنتۋازيستەر وسىنداي سايتتى وزدەرى جاساعان. ماسەلەن, 1917 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتتەرىن سايتقا تولىعىمەن سالىپ شىققان. بۇل ولكەتانۋ ءۇشىن, ىزدەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن وتە قاجەت. بۇعان كوپ ءمان بەرۋ كەرەك».
ماماننىڭ بۇل پىكىرىن مۇراعات قىزمەتكەرلەرى ەسكەرەر دەپ ويلايمىن.
نۇرجان سادىربەك ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيىل مينيسترلىكتە «تسيفرلى فابريكا» اتتى جوبا قولعا الىنىپ, اياعى توقىراپ قالىپتى. بۇعان سوۆەت كەزىندە ءبىلىم العان, جاڭانى جاتىرقايتىن اعا بۋىننىڭ اراسىنداعى ء«ارحيۆتى تسيفرلاندىرسا, ءبىزدىڭ قۇجاتتار شەتەلگە كەتىپ قالادى» دەگەن پىكىر سەبەپ بولسا كەرەك. «بۇل – ەش ماعىناسىز ۇرەي, كەرىتارتپا فوبيا», دەيدى جاس عالىم.
شىنىندا دا تسيفرلاندىرۋ, ونلاين قىزمەتتى دامىتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى ەكەنى ءسوزسىز عوي. سوندىقتان زاماناۋي سۇرانىستى دەر كەزىندە ەسكەرىپ, ارىپتەستەرىنە ۇلگى بولىپ وتىرعان ورالدىق ءارحيۆتىڭ ءىسىن قازاقستان بويىنشا تاراتۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
باتىس قازاقستان وبلىسى
