قوعام • 22 قىركۇيەك، 2020

اعاش ءوسىرۋ اقشامەن ولشەنبەيدى

83 رەت كورسەتىلدى

سوڭعى جىلدارى قالاعا جانە اۋدان ورتالىقتارىنا ەگىلگەن كوشەتتەردىڭ قۋراپ كەتۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. ماسەلەن، وسىدان ەكى جىل بۇرىن قالانىڭ اۋەجاي ايماعىنا باراتىن جولدىڭ بويىنا، قوقىس پوليگونى اۋماعىنا، ءتىپتى ورتالىق كوشەلەرگە ەگىلگەن جاس كوشەتتەر جىل وتپەي قۋراپ كەتكەندىكتەن، قازىر ولاردىڭ ورنى اشىق دالاعا اينالدى.

جەرى سازدى، تەحنيكالىق سۋ­دى پايدالانۋ جۇيەسى جوق اق­توبە قالاسىندا قاراعاش پەن ۇيەڭكى عانا وسەدى دەگەن نە­­گىز­سىز ۋاجدەر دە ايتىلا باس­­­­تادى. جاسىل جەلەكتى تۇ­گەن­­­­­دەۋگە جەرگىلىكتى بەلسەن­دى­لەر ارا­لاسىپ، ەگىلگەن اعاش­تار­­­دىڭ شىقپاي قالۋ سەبەبى سۇ­­را­لا باستاعاندا، جاۋاپتى مە­­كە­مە­لەر كوشەتتەر جەر­سىن­بە­گەن­­دىكتەن، اپتاپ ىستى­ق­تا دەر كە­زىندە سۋارىلما­عان­دىق­تان قۋراپ كەتتى دەپ ەسەپ بەردى. كو­گ­ال­­داندىرۋ جۇ­مىس­­­تارى­نىڭ با­سى-قاسىندا اۋەل­باستان ور­مان­­شىلار مەن تاجىريبەلى باع­بان­دار ارالاس­قان كەزدە، قالا جاسىل جەلەككە ورانىپ شى­عا كە­لەتىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە، قازىر­گى كەزدە بار جەلەكتى امان ساق­تاپ قالۋدىڭ ءوزى ۇلكەن شارۋا­عا اينالعانىن ايتا كەتۋ دە كەرەك.

اقتوبە قالاسىنىڭ اكىم­دىگى كەلەسى جىلدان باستاپ قا­لا­داعى بارلىق جاسىل جەلەك تۇرلەرىن تۇگەندەۋ ماق­ساتىندا ءار اعاشتىڭ تول­قۇ­جاتىن جاساپ، سان­­دىق جۇيەگە كوشىرۋ جۇمىس­­تارىن باس­تاپ كەتتى. اعاشتاردى ساق­­تاپ قالۋ جولدارىن ويىل، تەمىر، اقتوبە ورمان شا­­رۋاشىلىعى مەكەمە­­لە­رىن باس­قارعان، بارقىن قۇم­­­دارىندا قاراعاي ءوسىرىپ، تەمىر اۋدانىنىڭ تولعاناي دە­گەن جەرىندە الما باعىن جاي­­قالتقان 80 جاستاعى تا­جى­ري­بەلى ورمانشى كارەن ايجارىقوۆتان سۇراعانبىز.

اعاش، بۇتالاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جاتقا بىلەتىن ورمانشى قازىرگى كوگالداندىرۋ جۇ­مىس­تارىنا اسا ريزا ەمەس. ول 5 ميليون تەڭگەگە 10 اۋرۋ­حانا، 10 بالاباقشا مەن 10 مەك­تەپتىڭ جان-جاعىن جاسىل جە­لەككە بولەپ قويۋعا بولادى دەي­دى. جەرگىلىكتى كليماتقا ءتوزىم­دى اعاشتاردى ءوسىرۋ جول­دارىن جاقسى بىلەتىن باعبان­نىڭ شارباعىندا اعاش پەن بۇتانىڭ 40-قا جۋىق ءتۇرى ءوسىپ تۇر ەكەن. ونىڭ ءبارىن ءوزى مەن نەمەرەلەرى باپتايدى. قىزىل بۇرگەن، مويىل، ارشا، قاراعاي، ال­مۇرت، الما، جابايى الما، سىرعا تال، شەتەن، دولانا، جىڭ­­عىل، كاتالپا، قارا ۇيەڭ­كى، تەرەكتىڭ «نەۆسكي» ءتۇرى، اي­لانت (قىتاي شاعانى) ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى.

 تاجىريبەلى ورمانشىنىڭ ايتۋىنشا، توپىراق اعاش ەگىل­مەستەن ءۇش جىل بۇرىن د­ايىندالۋى كەرەك. ءبىرىنشى جىل تەگىس جىرتىلىپ، ەشبىر ءارام­­شوپ وسپەيتىندەي تازار­تىلىپ، اعاش قۇرتتارى جۇ­مىرت­قالارىن انىقتاۋ ءۇشىن توپىراقتان سىناما الىنا­دى. ەكىنشى جىلى كوشەت وتىر­عىزىلاتىن ۇياشىقتار 20 سم ەتىپ قازىلىپ، كەلەسى جىلى ودان ءارى تەرەڭدەتىلە بەرە­دى. «كوبىنە ۇزىندىعى ءبىر مەتر­­دەن اسقان اعاشتار جەر­سىن­­بەيدى، ويتكەنى، ءوسىپ تۇر­عان جەرىندە قازىلعان كەزدە نەگىزگى تامىرىنا زا­قىم كەل­گەندىكتەن، جاڭا ورىندا قۋراپ كەتەدى. ال جاناما تامىرلارى كوپ جاس كوشەتتەر باسقا جەرگە تەز جەرسىنەدى. سول ءۇشىن جىل سايىن وتىرعىزۋعا ارنالعان كو­شەت­تەردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ تۇرۋ كەرەك. ءۇش جىل بو­يى ءبىر جەردە وسكەن جاس تالدى باس­قا جاققا اۋىستىرعاندا شىقپاي قالادى».

قالا كوشەلەرىندە جاس قارا­­عاي، شىرشالاردىڭ وتە باياۋ ءوسىپ، جاپىراقتارىنىڭ ءبۇرى­­سىپ، سارعايىپ تۇرعانىن اڭ­عا­رۋعا بولادى. ولار ءارى ال­شاق وتىر­عىزىلعان. بۇل دۇ­رىس ەمەس، ويتكەنى جاس قىل­قان جا­­پى­راقتىلار كولەڭكەنى ءارى تى­­عىز ەگىلگەن اعاشتاردىڭ ارا­­­سىن­­دا وسكەندى ۇناتادى. بەس جىل­عا دەيىن وتە باياۋ وسە­دى دە، سودان كەيىن عانا باس­قا اعاش­­­­تار­دى باسىپ وزۋعا تى­رى­سا­­­تىن ەرەكشەلىگى بار. كۇن­گە تا­­لاس وسەدى. قازىرگى اعاش وسى­رۋ­­­ش­ىلەر قاراعاي مەن شىر­شا­نىڭ، تۇت اعاشتارىنىڭ وسى ەرە­ك­­شەلىگىن بىلمەيدى. كو­شەت­­­­تەر­­­دىڭ اراسى وتە الشاق ەتىپ وتىر­­­ع­ىزىلعاندىقتان شا­قى­­راي­­عان كۇننىڭ ساۋلەسى تىكە تۇس­­كەندىكتەن سارعايىپ كەتىپ جاتادى.

كارەن اعايدىڭ ايتۋىنشا، جاس تەرەكتەردى جازدا قان­­دى­رىپ ءۇش رەت سۋارسا دا جەت­كى­لىك­تى بولادى. ماسە­لەن، تەرەك­تىڭ «نەۆسكي» ءتۇرى سۋىق­­­­قا وتە ءتوزىمدى، توپى­راق­قا جاق­­­­سى جەر­سىنەدى. ءۇش جىل­دان كە­يىن «نەۆسكي» تە­رەك­تىڭ تامى­رى 20 مەتر تە­رەڭ­دىك­تەن سۋ­دى ءوزى سىڭىرەدى. نە­گى­زى­­نەن، جاق­سى تا­مىر­لانىپ كەت­­كەن قارا­عاي دا سۋدى ونشا قاجەت ەتپەيدى.

سونداي-اق قوقىس پوليگونى اۋماعىنا جىڭعىلدى قاپ­تاتىپ ەگىپ تاستاۋعا بولادى، شاڭ ۇستايدى، اۋانى تازار­تادى. قۇنارسىز، تاستى، تۇز­دى توپىراققا، مۇناي قال­دى­عى توگىلگەن اۋماققا ايلانت­­تى (قىتاي شاعانىن) ەگىپ تاس­تاسا، ول توپىراقتاعى زيان­دى زات­تاردى بويىنا ءسىڭى­رىپ الادى. الايدا ونى تاسجولدىڭ بويى­نا ەكپەۋ كەرەك. ويتكەنى وسى اعاشتىڭ تەز وسەتىن قۋاتتى تامىرلارى جول جامىلعى­سىن نە عيماراتتىڭ ىرگەتاسىن كوتەرىپ تاستايتىنى بار.

اۋرۋحانالاردىڭ جان-جاعى­­نا، اسىرەسە تۋبەركۋلەز اۋرۋ­حا­ناسىنىڭ اينالاسىنا قاراعاي مەن ار­شا­نى كوپتەپ ەگىپ تاستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى كارەن اعاي. بۇل اعاشتاردىڭ اۋانى وتتەگى­مەن بايىتاتىنى بەل­گىلى. تۇت اعاشى دا سۋىققا ءتوزىم­دى، ەرەك­شە كۇتىمدى قاجەت ەت­پەي­دى. سون­داي-اق مەكتەپتەر مەن با­لا­­باق­­شانىڭ اينالاسىنا كۇزدە گۇل­دەيتىن دولانا، شە­تەن، مو­يىل، ءسۇمبىل تەرەك، قىزىل بۇر­گەن­دى ەگىپ تاستاسا، وقۋ­شىلار قىر­كۇيەكتە ساباق­قا ورالعاندا مەكتەپتىڭ اينالاسى جايناپ تۇرادى، دەيدى.

قالا مەن اۋىلداردىڭ اي­نا­لاسىن كوگالداندىرۋ جۇ­مىس­­تارىنا تاجىريبەلى ور­مان­­­شى كارەن ايجارىقوۆ­تىڭ كەڭەستەرىن نەگە پايدالانبايتىنىن بىلە المادىق.

 

اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ديلليان ۋايت قاھارىنا ءمىندى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 19:10

سينگاپۋردىڭ سوڭعى اۋىلى

الەم • بۇگىن، 17:55

پەتر يان ۇزدىكتەر قاتارىنا ەندى

جەكپە-جەك • بۇگىن، 16:05

ۇقساس جاڭالىقتار