جەرى سازدى, تەحنيكالىق سۋدى پايدالانۋ جۇيەسى جوق اقتوبە قالاسىندا قاراعاش پەن ۇيەڭكى عانا وسەدى دەگەن نەگىزسىز ۋاجدەر دە ايتىلا باستادى. جاسىل جەلەكتى تۇگەندەۋگە جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر ارالاسىپ, ەگىلگەن اعاشتاردىڭ شىقپاي قالۋ سەبەبى سۇرالا باستاعاندا, جاۋاپتى مەكەمەلەر كوشەتتەر جەرسىنبەگەندىكتەن, اپتاپ ىستىقتا دەر كەزىندە سۋارىلماعاندىقتان قۋراپ كەتتى دەپ ەسەپ بەردى. كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا اۋەلباستان ورمانشىلار مەن تاجىريبەلى باعباندار ارالاسقان كەزدە, قالا جاسىل جەلەككە ورانىپ شىعا كەلەتىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى كەزدە بار جەلەكتى امان ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى ۇلكەن شارۋاعا اينالعانىن ايتا كەتۋ دە كەرەك.
اقتوبە قالاسىنىڭ اكىمدىگى كەلەسى جىلدان باستاپ قالاداعى بارلىق جاسىل جەلەك تۇرلەرىن تۇگەندەۋ ماقساتىندا ءار اعاشتىڭ تولقۇجاتىن جاساپ, ساندىق جۇيەگە كوشىرۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. اعاشتاردى ساقتاپ قالۋ جولدارىن ويىل, تەمىر, اقتوبە ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىن باسقارعان, بارقىن قۇمدارىندا قاراعاي ءوسىرىپ, تەمىر اۋدانىنىڭ تولعاناي دەگەن جەرىندە الما باعىن جايقالتقان 80 جاستاعى تاجىريبەلى ورمانشى كارەن ايجارىقوۆتان سۇراعانبىز.
اعاش, بۇتالاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جاتقا بىلەتىن ورمانشى قازىرگى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا اسا ريزا ەمەس. ول 5 ميليون تەڭگەگە 10 اۋرۋحانا, 10 بالاباقشا مەن 10 مەكتەپتىڭ جان-جاعىن جاسىل جەلەككە بولەپ قويۋعا بولادى دەيدى. جەرگىلىكتى كليماتقا ءتوزىمدى اعاشتاردى ءوسىرۋ جولدارىن جاقسى بىلەتىن باعباننىڭ شارباعىندا اعاش پەن بۇتانىڭ 40-قا جۋىق ءتۇرى ءوسىپ تۇر ەكەن. ونىڭ ءبارىن ءوزى مەن نەمەرەلەرى باپتايدى. قىزىل بۇرگەن, مويىل, ارشا, قاراعاي, المۇرت, الما, جابايى الما, سىرعا تال, شەتەن, دولانا, جىڭعىل, كاتالپا, قارا ۇيەڭكى, تەرەكتىڭ «نەۆسكي» ءتۇرى, ايلانت (قىتاي شاعانى) ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى.
تاجىريبەلى ورمانشىنىڭ ايتۋىنشا, توپىراق اعاش ەگىلمەستەن ءۇش جىل بۇرىن دايىندالۋى كەرەك. ءبىرىنشى جىل تەگىس جىرتىلىپ, ەشبىر ءارامشوپ وسپەيتىندەي تازارتىلىپ, اعاش قۇرتتارى جۇمىرتقالارىن انىقتاۋ ءۇشىن توپىراقتان سىناما الىنادى. ەكىنشى جىلى كوشەت وتىرعىزىلاتىن ۇياشىقتار 20 سم ەتىپ قازىلىپ, كەلەسى جىلى ودان ءارى تەرەڭدەتىلە بەرەدى. «كوبىنە ۇزىندىعى ءبىر مەتردەن اسقان اعاشتار جەرسىنبەيدى, ويتكەنى, ءوسىپ تۇرعان جەرىندە قازىلعان كەزدە نەگىزگى تامىرىنا زاقىم كەلگەندىكتەن, جاڭا ورىندا قۋراپ كەتەدى. ال جاناما تامىرلارى كوپ جاس كوشەتتەر باسقا جەرگە تەز جەرسىنەدى. سول ءۇشىن جىل سايىن وتىرعىزۋعا ارنالعان كوشەتتەردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ تۇرۋ كەرەك. ءۇش جىل بويى ءبىر جەردە وسكەن جاس تالدى باسقا جاققا اۋىستىرعاندا شىقپاي قالادى».
قالا كوشەلەرىندە جاس قاراعاي, شىرشالاردىڭ وتە باياۋ ءوسىپ, جاپىراقتارىنىڭ ءبۇرىسىپ, سارعايىپ تۇرعانىن اڭعارۋعا بولادى. ولار ءارى الشاق وتىرعىزىلعان. بۇل دۇرىس ەمەس, ويتكەنى جاس قىلقان جاپىراقتىلار كولەڭكەنى ءارى تىعىز ەگىلگەن اعاشتاردىڭ اراسىندا وسكەندى ۇناتادى. بەس جىلعا دەيىن وتە باياۋ وسەدى دە, سودان كەيىن عانا باسقا اعاشتاردى باسىپ وزۋعا تىرىساتىن ەرەكشەلىگى بار. كۇنگە تالاس وسەدى. قازىرگى اعاش وسىرۋشىلەر قاراعاي مەن شىرشانىڭ, تۇت اعاشتارىنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن بىلمەيدى. كوشەتتەردىڭ اراسى وتە الشاق ەتىپ وتىرعىزىلعاندىقتان شاقىرايعان كۇننىڭ ساۋلەسى تىكە تۇسكەندىكتەن سارعايىپ كەتىپ جاتادى.
كارەن اعايدىڭ ايتۋىنشا, جاس تەرەكتەردى جازدا قاندىرىپ ءۇش رەت سۋارسا دا جەتكىلىكتى بولادى. ماسەلەن, تەرەكتىڭ «نەۆسكي» ءتۇرى سۋىققا وتە ءتوزىمدى, توپىراققا جاقسى جەرسىنەدى. ءۇش جىلدان كەيىن «نەۆسكي» تەرەكتىڭ تامىرى 20 مەتر تەرەڭدىكتەن سۋدى ءوزى سىڭىرەدى. نەگىزىنەن, جاقسى تامىرلانىپ كەتكەن قاراعاي دا سۋدى ونشا قاجەت ەتپەيدى.
سونداي-اق قوقىس پوليگونى اۋماعىنا جىڭعىلدى قاپتاتىپ ەگىپ تاستاۋعا بولادى, شاڭ ۇستايدى, اۋانى تازارتادى. قۇنارسىز, تاستى, تۇزدى توپىراققا, مۇناي قالدىعى توگىلگەن اۋماققا ايلانتتى (قىتاي شاعانىن) ەگىپ تاستاسا, ول توپىراقتاعى زياندى زاتتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ الادى. الايدا ونى تاسجولدىڭ بويىنا ەكپەۋ كەرەك. ويتكەنى وسى اعاشتىڭ تەز وسەتىن قۋاتتى تامىرلارى جول جامىلعىسىن نە عيماراتتىڭ ىرگەتاسىن كوتەرىپ تاستايتىنى بار.
اۋرۋحانالاردىڭ جان-جاعىنا, اسىرەسە تۋبەركۋلەز اۋرۋحاناسىنىڭ اينالاسىنا قاراعاي مەن ارشانى كوپتەپ ەگىپ تاستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى كارەن اعاي. بۇل اعاشتاردىڭ اۋانى وتتەگىمەن بايىتاتىنى بەلگىلى. تۇت اعاشى دا سۋىققا ءتوزىمدى, ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتپەيدى. سونداي-اق مەكتەپتەر مەن بالاباقشانىڭ اينالاسىنا كۇزدە گۇلدەيتىن دولانا, شەتەن, مويىل, ءسۇمبىل تەرەك, قىزىل بۇرگەندى ەگىپ تاستاسا, وقۋشىلار قىركۇيەكتە ساباققا ورالعاندا مەكتەپتىڭ اينالاسى جايناپ تۇرادى, دەيدى.
قالا مەن اۋىلداردىڭ اينالاسىن كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا تاجىريبەلى ورمانشى كارەن ايجارىقوۆتىڭ كەڭەستەرىن نەگە پايدالانبايتىنىن بىلە المادىق.
اقتوبە
