ەكسپو شەجىرەسى: پاريج, 1867 جىل
تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرعان حالىقارالىق كورمەلەر تاريحىندا ءتورتىنشى رەت وتكەن ەكسپو 1867 جىلى پاريجدە بولدى. بۇل ەكسپو-نىڭ فرانتسيادا ەكىنشى رەت ءوتۋى ەدى. وسىعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي, مۇنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى كورمە پاريجدە العاش 1855 جىلى وتكىزىلگەن بولاتىن. ەكى كورمە دە ناپولەون III كەزىندە ۇيىمداستىرىلدى. بۇل فرانتسيادا بىرقاتار دەموكراتيا ورناپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, ءوندىرىسىن دامىتۋعا جاڭاشا بەتبۇرىس باستالعان شاق ەدى.
ەكسپو شەجىرەسى: پاريج, 1867 جىل
تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرعان حالىقارالىق كورمەلەر تاريحىندا ءتورتىنشى رەت وتكەن ەكسپو 1867 جىلى پاريجدە بولدى. بۇل ەكسپو-نىڭ فرانتسيادا ەكىنشى رەت ءوتۋى ەدى. وسىعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي, مۇنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى كورمە پاريجدە العاش 1855 جىلى وتكىزىلگەن بولاتىن. ەكى كورمە دە ناپولەون III كەزىندە ۇيىمداستىرىلدى. بۇل فرانتسيادا بىرقاتار دەموكراتيا ورناپ, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, ءوندىرىسىن دامىتۋعا جاڭاشا بەتبۇرىس باستالعان شاق ەدى.
1867 جىلعى ەكسپو ءپاريجدىڭ مارسوۆو القابىندا ورنالاستى. كورمەنى 11 ءساۋىر كۇنى يمپەراتور ناپولەون ءىىى-ءتىڭ ءوزى اشىپ بەردى. شارا التى-جەتى ايعا سوزىلدى. وعان وسى ارالىقتا 10 ميلليونعا جۋىق ادام كەلىپ, كورگەن ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا ەڭ تانىمال تۇلعالار, مەملەكەت قايراتكەرلەرى دە بولدى. ماسەلەن, پورتۋگاليا پاتشايىمى ماريا پيا ساۆويسكايا, شۆەتسيا حانزاداسى وسكار, بەلگيا كورولى لەوپولد II جانە ونىڭ ايەلى ماريا-گەنريەتتا, ورىس پاتشاسى الەكساندر II, تۇرىك سۇلتانى ابدۋلازيز, جاپون حانزاداسى توكۋگاۆا اكيتاكە, وتتو فون بيسماركتەر كورمەنى تاماشالاعان.
مارسوۆو القابىنداعى ەكسپو-نىڭ جالپى اۋماعى 50 گەكتاردى الىپ جاتتى. سونداي-اق, ول مارسوۆودان اسىپ بييانكۋر جانە سەگەن ارالدارىن قامتىدى. ال كورمەنى وتكىزۋگە قارجى كوزى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن, ودان قالدى جازىلۋ ارقىلى جينالعان قاراجاتتان قۇرالدى.
ماروۆو القابىندا نەگىزگى قۇرىلىس 1865 جىلى باستالىپتى. قۇرىلىستىڭ جوباسىنىڭ اۆتورى, ينجەنەر جان-باتيست كرانتس جانە ارحيتەكتور لەوپولد حاردي. كورمەدەگى باستى پاۆيلون 490ح380 مەتر دوڭەس فورمادا بولدى, ونىڭ جالپى اۋماعى – 146 مىڭ شارشى مەتر. ول تەمىردەن جانە شىنىدان جاسالدى. قۇرىلىسشىلار كوزدىڭ جاۋىن العان عاجايىپ نىسان, باستى پاۆيلون قۇرىلىسىن بار بولعانى ەكى جىلدا اياقتاپتى. قۇرىلىسقا بارلىعى 1626 مىڭ جۇمىسكەر قاتىسىپتى. باس پاۆيلوننىڭ جان-جاعىندا 16 جولاق اللەيامەن بولىنگەن 7 گالەرەيا شوعىرلاندى. ول دوڭەس پاۆيلوندى نەگىزگى كورمە الاڭىنان ءبولىپ تۇردى. سىرتقى گالەرەيادا كوبىنە ءدامحانا جانە مەيرامحانالار ورنالاستى. ال ىشىندە كونە زامانعى گرەك حرامدارى, تۇرىك مونشالارى, روماندىق ستيلدەگى شىركەۋلەر, گوتيكالىق عيماراتتار بولدى.
باستى عيمارات ساياباقتا ورنالاسقان بولاتىن. مۇنىڭ ماڭايىندا 200 نىسان, ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى ەلدەردىڭ ۇلتتىق 24 پاۆيلونى بولدى. ال اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمى سەنا اعىسىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى بييانكۋر جانە سەگەن ارالدارىندا ورنالاستى. بۇل جەر جاعالاي ورنالاسقان فەرما سياقتى كەيىپتە ەدى. وندا جەر وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەر كورسەتىلدى. ءماسەلەن, ىرىمشىك, ماي, نان, سۇيىق ماي, شۇجىق, اراق-شاراپ جاساۋ, كوبىك, زىعىر وڭدەۋ, سەبەتتەر جاساۋ, كىرپىش قۇيۋ جانە تاعى باسقا ءنارسەلەردىڭ جاسالۋ, ءوندىرىلۋ ءادىس-ءتاسىلدەرى ءىس جۇزىندە كورسەتىلىپ جاتتى.
كورمەنىڭ دايىندىعىنا بۇكىل فرانتسيانىڭ بەتكە ۇستارلارى مەن اتقا مىنەرلەرى تولىقتاي اتسالىستى. شارانىڭ باستالۋىنا دەيىن ءپاريجدىڭ جولنۇسقاسى جاسالدى. ونى جاساۋعا ايگىلى جازۋشىلار ۆ.گيۋگو, ت.گوتە, ا.ديۋما, ە.رەنان, ش.-و.سەنت-بەۆ سىندى تۇلعالار قاتىستى. كورمەنىڭ اشىلۋىنا ارنايى جازىلعان دج. ءروسسينيدىڭ «ناپولەون III جانە ونىڭ حالقىنا ودا» دەگەن تۋىندىسى شارانىڭ باستى ءانۇرانىنا اينالدى.
كورمە جۇمىسىنا قاتىسۋشىلار قۇرامى ونىڭ الدىڭعى كورمەلەرگە قاراعاندا ايتارلىقتاي وزگەرگەن جوق. بارلىعى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 50226 ادام قاتىستى. ونىڭ 15055-ءى فرانتسيا جانە ونىڭ قول استىنداعى ەلدەردەن ەدى. كورمەگە قويىلعان فرانتسۋزدىق جادىگەرلەر شامامەن 63,5 مىڭ شارشى مەتردى الىپ جاتتى. ال ەكىنشى ورىندى (باستى الاڭداعى 21 مىڭ شارشى مەتردە ورنالاسقان 6176 جادىگەرىمەن) انگليا يەمدەندى.
1867 جىلعى كورمەنىڭ الدىڭعىلارىنان ايىرماشىلىعى – وندا ارنايى تاقىرىپتىق پاۆيلونداردىڭ بولۋى. ايتالىق, «ءتاربيە, جۇمىس جانە جۇمىسشى قاۋىمنىڭ حال-احۋالى», «قۇرىلىس مادەنيەتى», «باقشا ەگۋ» سياقتى اتاۋلارمەن 95 سىنىپقا بولىنگەن بارلىعى 10 تاقىرىپتىق توپ جاساقتالدى. باستى مازمۇن ەگىن شارۋاشىلىعى جانە ەڭبەك تاريحى بولاتىن. نەگىزىنەن, «تابيعات بايلىعى يگەرىلىپ, جەر نەسىبەسى حالىق يگىلىگىنە جاراۋى ءتيىس» دەگەن ۇرانمەن ۇندەستى.
كورمەگە كەلۋشىلەر نازارىنا ەكونوميكا مەن ساۋدانىڭ ءوسۋ تولقىنىندا تۋىنداعان وندىرىستىك جاڭالىقتار ۇسىنىلدى. مۇندا ەڭ باستىسى, عىلىمعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. ارنايى ورىنداردا عىلىمي دارىستەر وقىلىپ, جاريالى تۇردە تاجىريبە الماسىلدى. عىلىمي جەتىستىكتىڭ ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتارى, بۇيىمدارى قويىلدى. تابيعاتتى زەرتتەۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىنان تۋىنداعان جاڭالىقتار جارىققا شىقتى. جەر وڭدەۋ, ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ويلاپ تابىلعان جاڭا تەحنيكالار, ماسەلەن, ەلەكتر قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيتىن شامدار, سۋاستى كابەلدەرى, گيدراۆليكالىق ليفتەر, شار ءتارىزدى بولتتار, مەحانيكالىق قامىر يلەگىش, تەلەگرافتىق حيۋگا اپپاراتى دا وسى كورمەنىڭ جەمىسى بولدى. اسىرەسە, جەر وڭدەيتىن ءتۇرلى قۇرالدار ويلاپ تابۋعا اتالمىش كورمەنىڭ عىلىمي جەتىستىگى زور اسەرىن تيگىزدى دەسە بولاتىنداي. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اتالمىش كورمەگە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ارنايى ۇلتتىق پاۆيلوندارى جاسالدى. بۇل – 1867 جىلعى ەكسپو-نىڭ وسىعان دەيىنگى كورمەلەردەن تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى سانالادى. كورمە كورەرمەندەرى تيرولدىڭ «دەرەۆنياسىن», ورىستىڭ «يزباسىن», ەگيپەتتىڭ كەرۋەن-سارايىن, شىعىس مۇنارالارىن, تۇرىكتىڭ مونشاسىن, قىتايدىڭ تەاترىن, اعىلشىنداردىڭ «كوتتەدجىن», امەريكالىقتاردىڭ «رانچوسىن», گوللاندىقتاردىڭ «فەرماسىن» جانە ريمدىكتەردىڭ «ۇڭگىرلەرىن» تاماشالادى.
1867 جىلعى ەكسپو-نىڭ ءوندىرىس سالاسىنداعى ەڭ جوعارى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – سالماعى 38,4 توننانى قۇراعان گەرماندىق كرۋپپتىڭ بولات كەسەگىن ايتۋعا بولادى. پەرا مارتەنانىڭ ءادىس-تاسىلىمەن جاسالعان بۇل مەتالدىڭ رەلسى بەسسەمەر بولاتتان جاسالىپتى. كورمەدە سونداي-اق, قارۋ-جاراق ەكسپوناتتارى كوپ بولدى. ال كرۋپپتىڭ سالماعى 90 توننالىق زەڭبىرەگى بۇكىل الەمدى تاڭعالدىردى. سول ءۇشىن وعان يمپەراتور ناپولەون ءىىى لەگيوننىڭ قۇرمەتتى وفيتسەرى اتاعىن بەردى.
كورمەدە جوعارى باعا العان, گران-پري مەن 100 مىڭ فرانكتى يەلەنگەن ونەرتاپقىش, حيميك اۆگۋست ۆيلگەلم گوفمان بولدى. ول بۇل سىيلىقتى تاسكومىر سمولاسىن ءوندىرۋ جانە سينتەتيكالىق بوياعىشتار شىعارۋدى ويلاپ تاپقانى ءۇشىن الدى. سونداي-اق, ورىس اكادەميگى بوريس ياكوبتىڭ گالۆانوتەحنيكاسى دا جوعارى باعالاندى. ال عالىمدار نيكولاۋسو وتتو جانە ويگەنو لانگەنو ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىش ويلاپ تاپقاندارى جونىندە جاڭالىق ۇسىنىپ, كورمە كورەرمەندەرىنىڭ زور ىقىلاسىنا بولەندى. بۇل كورمەنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى اۋىر قارا مەتالل تۇرىندە تۇيىرشىك كۇيىمەن جاتقان ۋران بولدى. ال مۇنىڭ ءبارى 1867 جىلعى ەكسپو-نىڭ عاجايىپ جەتىستىكتەرى سانالادى.
سونىمەن قوسا, «ەگيپەت پاركىندە» وگيۋست ماريەت ءوزىنىڭ ارحەولوگيالىق زاتتارىن كورسەتسە, «ەڭبەك تاريحى گالەرەياسىندا» جاك بۋشە دە پەرتتىڭ زەرتتەپ, قازبادان تاپقان ىقىلىم زامانعى ەڭ العاشقى ەڭبەك قۇرالى تۇردى. ورىس حيميگى دميتري مەندەلەەۆتىڭ ونەر جانە ەتنوگرافيالىق بۇيىمدارى پاۆيلونداعى كوپ ورىندى الىپ, كورمەنى تاماشالاۋشىلاردى تامساندىردى.
ءيا, بۇل بىزدەن ەكى عاسىر بۇرىن بولعان حالىقارالىق كورمەنىڭ عاجايىپتارى. ال قازىر جيىرما ءبىرىنشى عاسىر – عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامىعان زامانى. بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمىزگە سول ءداۋىرلەردە اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتار باستاۋ بولعانىنا ەشكىم داۋ ايتا الماس. ەندەشە, ەلىمىزدە وتكەلى وتىرعان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ دە تالاي جاڭالىققا سەبەپ بولىپ, الەم ەكونوميكاسىنىڭ, جاھان عىلىمىنىڭ جەتىستىگىن ۇستەپ, ادامزات ءومىرىنىڭ قولايلىلىعىن ارتتىرا تۇسەرىنە اسەرى بولارىنا سەنىم زور. سوناۋ زامانداردىڭ وزىندە وسىنشا ابىروي-اتاقپەن, زور سالتاناتپەن ءوتىپ, بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ باستى شاراسىنا اينالعان ەكسپو تاريحىنا كوز جۇگىرتە وتىرىپ مۇنداي شارانىڭ اراعا عاسىرلار سالىپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, قازاقستان دالاسىندا ءوتۋى زور جاۋاپكەرشىلىك, ۇلكەن ابىروي ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەندى, ءبىزدىڭ ەلدە دە بۇل شارا وسىنداي بيىك بەدەلمەن, اسا زور ابىرويمەن وتسە دەگەن تىلەكتەمىز.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
