ارقالىق قالاسىنداعى بوساپ, قاراۋسىز قالعان ۇيلەردى بۇزىپ-تەگىستەۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدى وسىنداعى «اليۋمينيستروي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قولعا الدى. قالانىڭ سۇرقىن قاشىرىپ تۇرعان ءجۇزدىڭ سىرتىندا ۇيلەر قازىر بىرتىندەپ بۇزىلىپ, ورنى تەگىستەلىپ, رەتكە كەلتىرىلۋدە. «اليۋمينيستروي» جشس ديرەكتورى اباي مۇقانوۆ وسى ءىستى باستاردا كادىمگىدەي تولقىدى. ويتكەنى, 80-ءشى جىلدارى تۇتاس شاعىن اۋداندى ءوز قولىمەن سالىپ ەدى. ول كەزدە «اليۋمينيستروي» ترەسىنىڭ باستىعى بولاتىن. بىلىكتى قۇرىلىسشى ەدى.
– ۋاقىتتىڭ وسىلاي وزگەرگەنىنە كەيدە تاڭعالامىن. ءوزىم سالعان ۇيلەردى ءوزىم بۇزىپ جاتىرمىن. تەگىستەگەن جەرلەردە, بالكىم, بولاشاقتا ءزاۋلىم ۇيلەر قايتادان بوي كوتەرەر. ارقالىق ۋاقىتتىڭ وزگەرىسىنە ۇيرەنگەن, كونگەن قالا, – دەپ جىميادى اباي.
ارقالىق قالاسىنداعى بوساپ, قاراۋسىز قالعان ۇيلەردى بۇزىپ-تەگىستەۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدى وسىنداعى «اليۋمينيستروي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قولعا الدى. قالانىڭ سۇرقىن قاشىرىپ تۇرعان ءجۇزدىڭ سىرتىندا ۇيلەر قازىر بىرتىندەپ بۇزىلىپ, ورنى تەگىستەلىپ, رەتكە كەلتىرىلۋدە. «اليۋمينيستروي» جشس ديرەكتورى اباي مۇقانوۆ وسى ءىستى باستاردا كادىمگىدەي تولقىدى. ويتكەنى, 80-ءشى جىلدارى تۇتاس شاعىن اۋداندى ءوز قولىمەن سالىپ ەدى. ول كەزدە «اليۋمينيستروي» ترەسىنىڭ باستىعى بولاتىن. بىلىكتى قۇرىلىسشى ەدى.
– ۋاقىتتىڭ وسىلاي وزگەرگەنىنە كەيدە تاڭعالامىن. ءوزىم سالعان ۇيلەردى ءوزىم بۇزىپ جاتىرمىن. تەگىستەگەن جەرلەردە, بالكىم, بولاشاقتا ءزاۋلىم ۇيلەر قايتادان بوي كوتەرەر. ارقالىق ۋاقىتتىڭ وزگەرىسىنە ۇيرەنگەن, كونگەن قالا, – دەپ جىميادى اباي.
ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ەڭ قيىنداعان 1997-1999 جىلداردى ەسكە السا, ابايدىڭ ءالى كۇنگە دەنەسى تىتىركەنگەندەي بولادى. ەسىك-تەرەزەسى جۇرداي, ۇڭىرەيىپ تۇراتىن ۇيلەر سىرتتاي قورقىنىشتى كورىنەتىن. ولار قالاداعى قىلمىستى دا كۇشەيتىپ جىبەردى. تەمىر-تەرسەك, كىرپىش جيناعان تالاي بەيباقتىڭ سۇيەگى بوس ۇيلەردەن تابىلدى, قۇلاعان قابىرعانىڭ, پليتانىڭ استىندا قالىپ, مەرت بولعاندارى دا بار. قالا جىلۋسىز قالدى. شاماسى كەلگەندەر جىلى ۇياداي ۇيلەرىن تاستاي كوشتى. كوشە الماعاندار كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن مۇرجا شىعارىپ, پەش جاققان كۇندەر بولدى. سول جىلدارى قالانى قايتكەندە دە ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ءىرى كاسىپورىندار ىسكە كىرىستى. «اليۋمينيستروي» ترەسى «قازاقستان تەمىر جولىنا» جۇمىس ىستەدى. ەكونوميكانىڭ قۇلدىراعانى سونداي, سول كەزدىڭ وزىندە مونوپوليست مەكەمە بولعانىمەن «قازاقستان تەمىر جولى» قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ اقىسىن اقشالاي بەرە الماي, ۇنمەن, قانتپەن, كومىرمەن ەسەپ ايىرىستى.
– قالانىڭ حالقىنا, ءوزىمىزدىڭ جۇمىسشىلارعا وسى العان زاتتارىمىزدى تاراتتىق. ۇننان ىستىق نان ءپىسىرىپ, ەڭبەكاقىعا بەردىك. ايتەۋىر 2000-شى جىلعا دا جەتتىك. ەكونوميكا قۇلدىراۋ شەگىنە جەتىپ, ءىلبىپ العا باسا باستادى. وسى كەزدە ەڭبەكاقى دا اقشالاي بەرىلەتىن بولدى, – دەيدى اباي.
ۋاقىتتىڭ وزگەرىسىنە ەشتەڭە قارسى تۇرا المايدى ەكەن. اباي و باستا قۇرىلىسشى ماماندىعىن تاڭداعاندا, «بۇل ولمەيتىن ماماندىق» دەپ جولداستارىنا ماقتاناتىن. ماماندىقتىڭ دا «ولەتىنىن» ول ارقالىقتىڭ مىسالىنان كوردى. ءوزىنىڭ سالعان ۇيلەرىنىڭ بارلىعى دا بوساپ, قۇبىجىقتاي بولىپ كورىنگەندە, جۇرەگى جىلايتىن. بىراق استانا قالاسىندا قىزۋ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالعان تۇس ەدى. بىلىكتى قۇرىلىسشى مامانىن استاناعا شاقىرعاندار دا از بولعان جوق. بىراق ول ارقالىقتى تاستاپ كەتپەدى.
– ماقتانعانىم ەمەس, مەن قۇرىلىستىڭ بىلىكتى مامانىمىن. استاناعا كەتكەنىمدە جامان بولماسىمدى دا سەزەتىنمىن. ارقالىقتى شىن مانىسىندە قيمادىم. قالانىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە قاراسقان تورعاي بوكسيت كەن باسقارماسى مەن ءبىز عانا بولدىق. مەن كەتسەم «اليۋمينيستروي» ترەسى ءسوزسىز تارار ەدى. قانشا ادام جۇمىسسىزدىقتىڭ تاقسىرەتىن تارتار ەدى. قالاي دا كاسىپورىندى تاراتپاۋدى كوزدەدىم. 2000-شى جىلى ءبىز ترەستى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك ەتىپ قايتا تىركەتتىك. تىرمىسىپ ءجۇرىپ, كاسىبىمىزدى دە, تۇرمىسىمىزدى دا تۇزەدىك. مەن ءوزىمدى ارقالىققا بۇگىن دە كەرەك اداممىن دەپ بىلەمىن, – دەيدى اباي مۇقانوۆ.
ءوزىنىڭ قىزمەت ىستەپ, ءوسىپ-ءونىپ وتىرعان مەكەنى تۋرالى ەكىنىڭ ءبىرى ءدال وسىلاي ايتا الار ما ەدى؟ ءاي, قايدام... ارقالىق قالاسىنداعى «اليۋمينيستروي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى اباي مۇقانوۆتىڭ بۇل ءسوزىنىڭ استارىندا جۇرەكتەن شىنىداي مولدىرەپ شىققان شىنايى پاتريوتيزممەن بىرگە وزىنە دەگەن بەكەم سەنىمدىلىكتىڭ دە اتويلاپ تۇرعانى بىلىنەدى. بۇلاي ايتۋعا ءوزىنىڭ تولىق قۇقى بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ تە قوياتىن سەكىلدى. راسىندا سولاي. ول ارقالىق قالاسىنا كەلگەندە بالاڭ جىگىت بولاتىن. 70-ءشى جىلدارى سول كەزدەگى قاتار جاتقان قوستاناي وبلىسىنىڭ قاراسۋ اۋدانىنان تورعاي وبلىسىنىڭ ورتالىعى ارقالىق قالاسىنداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستى. ستۋدەنت كەزىندە «اليۋمينيستروي» ترەسىندە وقۋ تاجىريبەسىنەن وتكەن ول تەحنيكۋمدى بىتىرىسىمەن وسى مەكەمەگە جاي شەبەر بولىپ ورنالاستى, پروراب, باسقارما, ترەستىڭ باستىعىنا دەيىن ءوستى. سول تاجىريبەنىڭ بارلىعى دا نارىق قىلبۇراۋعا سالعان جىلدارى تىعىرىقتان جول تابۋعا كومەك بولدى. قازىر كاسىپورىن جان-جاقتى كاسىپپەن اينالىسادى. قۇرىلىستىڭ سىرتىندا التى جىل بويى تورعاي – ارقالىق جولىن دا توسەپ كەلەدى. بۇل جولدى سالۋ ارزانعا ءتۇسۋى ءۇشىن ول ارقالىق قالاسىنان ەكى اسفالت زاۋىتىن اشتى. وندا قازىر قىرىق ادام ەڭبەك ەتەدى. قيىرشىق تاس زاۋىتى تاعى بار. سونىڭ ارقاسىندا ارقالىقتان باستالعان تاس جول جىل وتكەن سايىن تورعايعا جاقىنداپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن 102 شاقىرىم توسەدى. مەملەكەت بولگەن قارجىنى شاشپاي-توكپەي ورنىنا وسىلاي جاراتىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى اباي باسقارعان كاسىپورىن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسادى. ءجۇز ەلۋ جىلقى, ءىرى قارا, ونشاقتى تۇيە الدى. ول بيىل رەسەيدەن جەل گەنەراتورىن الىپ كەلدى. تورعاي دالاسىنىڭ جەلىنەن وندىرىلگەن ەلەكتر جارىعى بۇگىندە مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتىپ وتىرعان ءۇش مالشىلار وتباسىنىڭ سۇرانىمىن تولىق قاناعاتتاندىرادى. ەڭبەك ەتكەن ادامنىڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جاعدايىن ويلاستىرۋ اباي ۇستانىمىنىڭ ءبىرى.
– ەلەكتر جارىعى بولسا الدىمەن ادام ەڭبەگى جەڭىلدەيدى, تۇرمىسى دا جاقسارادى. جەل گەنەراتورلارىنىڭ تورعاي دالاسىنا بۇل العاشقى ورناتىلۋى. بولاشاقتا ونى كوبەيتە تۇسەمىز, – دەيدى اباي قۇسپان ۇلى.
قازىر ارقالىق قالاسىنىڭ كوركىن ەشكىم كەمسىتە المايدى. ەرتەدە حالقىمىز قىزىلقوزى اتاعان ءوڭىردىڭ ساپ-سارى ساز بالشىعىنا تال قايىڭ جايقالىپ وسپەسە دە, قالادا قايتا بوي كوتەرىپ, ءسانىن تۇزەگەن ۇيلەر ارقالىقتىڭ اجارىن اشا تۇسكەن. سولاردىڭ بىرقاتارىن «اليۋمينيستروي» جشس قايتا جوندەپ قاتارعا قوستى. «ەسكى تىكسەڭ ەسىڭ كەتەر» دەگەن ەمەس پە, حالقىمىز؟ قابىرعاسى عانا قاڭقايىپ قالعان ۇيلەردى قايتا جوندەۋدىڭ قيىندىعى جاڭا قۇرىلىس باستاعاننان كەم ەمەس. قالا ورتالىعىنداعى 40 پاتەرلىك ءۇيدى قايتادان جوندەپ, ءوز ۇجىمىنداعى جۇمىسشىلارعا بەردى. 60 پاتەرلىك تاعى ءبىر ءۇي جاقىندا دايىن بولماق. ستۋدەنتتەر مەن جاستار جاتاقحانالارىنا بۇگىندە كىسى قىزىققانداي. زاماناۋي قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قايتا جوندەلگەن جاتاقحانالارعا سۋ جاڭا جيھازدار قويىلدى. اباي باسقارعان قۇرىلىس مەكەمەسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ولار ءۇي سالعاندا ونىڭ ەسىك-تەرەزەسىن, جيھازىن سىرتتان تاسىمايدى, بارلىعىن وزدەرىندە اشىلعان تسەحتاردا جاسايدى. بۇل ءارى ءتيىمدى, ءارى ارزان, ءارى جۇمىس ورنى. ۇجىم جۇمىسشىلارىنىڭ بالالارىنا ارناپ كوكتاۋدا ساۋىقتىرۋ لاگەرىن سالدى. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن قالا ورتالىعىندا جاساندى ءشوپ توسەلگەن سپورت الاڭىن سالىپ بەردى. بۇل «اليۋمينيسترويعا» 17 ميلليون تەڭگەگە ءتۇستى. ارقالىق جاستارى قاشان دا سپورت دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. سوڭعى جىلدارى سپورت الاڭىنا دەگەن سۇرانىس ارتتى. بۇل حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارعانىن كورسەتەدى. بيىل كاسىپورىن قالا جاستارىنا شاعىن ءۇش سپورت الاڭىن سالىپ بەردى. «اليۋمينيسترويدى» ارقالىقتىڭ بەل ومىرتقاسى دەسە بولعانداي. مۇندا كاسىپورىننىڭ دەمەۋشىلىگىنسىز, بەلسەنە قاتىسۋىنسىز وتكەن شارانى ساۋساقپەن ساناسا بولار.
اباي ارقالىق قالاسىنىڭ بولاشاعىنا بەك سەنەدى. ول باسقارعان قۇرىلىس كاسىپورنى جاڭادان ءتۇسىپ جاتقان «ارقالىق –شۇباركول» تەمىرجول تارماعى بويىنا قۇرىلىس نىسانىن سالۋعا قاتىسۋدا. وسى تەمىرجولدان پويىز جۇرگەندە ارقالىق توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ءترانزيتتى قالا بولماق. وندا تەمىرجولدىڭ كەلۋىنە بايلانىستى 19 قۇرىلىس نىسانى جاقىن جىلداردا بوي كوتەرەدى. بەس جىلدا قالا توتى قۇستاي تۇلەمەك. «اليۋمينيستروي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قازىر مىڭ ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىر. ابايدىڭ ايتۋىنشا, تەمىرجول سالىنىپ بولعان سوڭ, تۇتاس جول بويىندا, قالادا تاعى دا مىڭنان اسا جۇمىس ورنى اشىلادى. تىرشىلىك قىز-قىز قاينايدى, اقشا, قارجى بولادى, ءومىر جاندانا تۇسەدى.
ارقالىق بۇگىننىڭ وزىندە تورعاي ءوڭىرىنىڭ رەسمي ەمەس ورتالىعى ىسپەتتەس. جانگەلدين, امانگەلدى اۋداندارى, بۇرىنعى امانتوعاي, ارقالىق اۋداندارىنا قاراستى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعى كەرەك-جاراعىن ارقالىقتان تابادى. «اليۋمينيستروي» جشس دە قازىر وسى وڭىرلەردەگى بارلىق قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزىپ وتىر. اۋىلداردا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەر, فەلدشەرلىك امبۋلاتوريالار سالۋدا.
– ارقالىق قالاسىنىڭ كوركەيگەنىنە ءالى ءبارىمىز دە كۋا بولامىز. بۇل ءوڭىر حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعى اش وتىرعان ادامنىڭ كوڭىلىن تاسىتادى عوي. قاسيەتتى جەردى قالاي قيىپ كەتەرسىڭ؟! مىنە, بيىل جارتى جىلدىڭ ىشىندە قالا حالقىنىڭ سانى 500 ادامعا ارتىپتى. قارامىز كوبەيىپ كەلەدى! – اباي اڭگىمەسىن كوتەرىڭكى لەپپەن اياقتادى.
مۇمكىن ولاردىڭ اراسىندا دا «مەن ارقالىققا كەرەكپىن» دەيتىندەر تابىلار, اباي جالعىز بولماس...
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
ارقالىق.
