رۋحانيات • 15 قىركۇيەك، 2020

ادامعا اقىل قايدان كەلگەن؟

437 رەت كورسەتىلدى

«ادام دەگەن ءبىر جالاڭاش نارسە. مىنەز، اقىل، ءسوز ونىڭ كيىمى ەسەپتى. وسىلار كوركەم بولسا، جۇرت كوزىنە كورىكتى، سۇيكىمدى كورىنەدى» دەگەن ەكەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ. دانىشپان لەۆ تولستوي «اقىلىڭا ازىقتى كوپ بەرۋگە تىرىس» دەسە، فەدور دوستوەۆسكي «ادام بويىنداعى باعالاۋعا لايىق قاسيەت – اقىل ەمەس. قايتا سول اقىلدى باسقاراتىن قاسيەتتەر: مىنەز، جۇرەك، مەيىرىمدىلىك، تازا وي» دەپتى.

ادامعا اقىل قايدان كەلگەن؟ مۇنىڭ جالپىعا ورتاق جاۋابى تۇسىنىكتى. ون ەكى مىڭ عالامدى جاراتقان اللا تاعالا ادامدى ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن اقىلدى، ەستى ەتىپ، ساناسىنا ساۋلە قۇيدى. اقىل ادامعا نۇردان كەلەدى دەپ ايتۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى وسىدان بولسا كەرەك.

بۇگىندە ادامزات ءبىلىم مەن عىلىم ار­قىلى اقىلىن كوبەيتىپ، نەشە ءتۇرلى ونەردى مەڭگەرىپ وتىر. دۇنيەنىڭ سىرلارىن تانىعان ۇستىنە تاني تۇسۋدە. الايدا قانشاما كوپ بىلەم دەسە دە، ول ءوز بولمىسىن ءالى تولىق تاني الماي كەلەدى. كەيدە ءتىپتى نەشە ءتۇرلى اقى­ماقشىلىقتارعا، اقىلسىزدىقتارعا بارا­تىندىعىن دا كورىپ وتىرمىز. دەمەك، اقىل­دى ادام بالاسىنىڭ وزىنە بىردەڭە جەتىسپەيدى. اباي اتامىزدىڭ «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستا، سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن ەرەك. جەكە-جەكە بىرەۋى جارىتپايدى، جول دا جوق جارىمەستى «جاقسى» دەمەك» دەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىدان بولسا كەرەك.

قاتەلەسسەك، قۇداي كەشىرسىن، ءبىزدىڭ قازاق حالقى و باستا اقىلدىڭ ءبىراز بولىگىن ءوزىن قورشاعان تابيعاتتان العانداي كورىنەدى.

التى-جەتى جاسار بالا كەزىمدە ەكىنشى ساۋساعىمنىڭ بۇگىلەر تۇسىنا ەكى ۇلكەن قارا سۇيەل شىقتى. ونى كورگەن اجەم جاڭا اي تۋعان كەزدە مە، جوق الدە ەسكى اي ابدەن تولعان كەزدە مە، تابالدىرىققا تۇرعىزىپ قويىپ، «اي-اۋ اي، مەنىڭ مىنا ءاي-ءايىمدى ال» دەپ ءۇش قايتارا ايتقىزىپ، ۇشىقتادى. كوپ وتپەي جاڭاعى ەكى سۇيەل جوق بولىپ كەتتى. اجەم مولدانىڭ قىزى ەدى. بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلعان ەمەس. سويتە تۇرا سول كەزدە ونىڭ ماعان ەم قولدانعاندا ءبىزدىڭ تاڭىرلىك تانىمىمىزدان كەلە جاتقان ىرىمعا جۇگىنگەندىگىن ەندى شامالايمىن.

ءبىزدىڭ تاڭىرشىلدىگىمىزدىڭ ەرتە عاسىرلاردا حالقىمىزدىڭ قورشاعان تابيعي ورتامەن قارىم-قاتىناسىن ايقىنداعان، تابيعاتى مەن اۋا رايى اركەلكى بايتاق ولكەدە ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرتكەن، ءسويتىپ ادەت-عۇرپىمىزدى، سالت-ءداستۇرىمىزدى قالىپتاستىرعان اسا ىقپالدى رۋحاني كۇش بولعانى انىق. نەگىزىندە سالت-ءداستۇر دەگە­نىمىز حالىق بولمىسىندا عاسىرلار بويى قالىپ­تاسقان اقىل مەن ءومىر ءسۇرۋ تاسىلدەرىنىڭ وزگەرمەس جيىنتىعى سەكىلدى دۇنيە. كوپ ادام ءوز بىلمەگەنىن سودان ۇيرەنەدى جانە سول ارقىلى اعا ۇرپاقتىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن دانالىعىن كەلەسى ۇرپاقتارعا بەرىپ وتىردى. ءبىزدىڭ قازاق و باستا ءبىراز اقىلدى تابيعاتتان العان سەكىلدى دەپ شامالاۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىدان.

قوعام دامىعان سايىن ادامدا اقىلدىڭ پايدا بولۋى تۋرالى ءارتۇرلى بولجامدار ايتىلۋدا. قازىر ميدىڭ قاي بولىگى قانداي قىزمەت ەتەتىندىگى عىلىمعا انىق. بىراق وي مەن قيالدىڭ قالايشا پايدا بولاتىندىعى زەردەلەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىندەي. دەگەنمەن اقىلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا جاڭا جول اشىلعان سەكىلدى.

الەمدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان «Sapiens. ادامزاتتىڭ قىسقاشا تاريحى»، «Homo Deus. بولاشاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» اتتى بەستسەللەر كىتاپتاردىڭ اۆتورى يۋۆال نوي ءحاراريدىڭ جازۋىنشا، وسىدان جەتپىس مىڭ جىل بۇرىنعا كوگنيتيۆتىك رەۆوليۋتسيا ء(ارتۇرلى قىزمەتتەر ارەكەتتەستىگىنەن تۋعان سانا توڭكەرىسى) مي قىزمەتىنىڭ جاڭا قىرلارىن ىسكە قوسۋ ارقىلى سول تۇستا باسقا جانۋارلاردان كوپ ايىرماشىلىعى جوق افريكالىق پريماتتاردىڭ بىرتە-بىرتە الەم قوجايىنىنا اينالۋىنا جول اشتى. قازىرگى عىلىمنىڭ انىقتاۋىنشا، بۇل عاجايىپ رەۆوليۋتسيا ادام دنك-سىندا پايدا بولعان قوس وزگەرىستىڭ ميدى ءسال-ءپال قوزعاۋىنان باستاۋ العان. ەگەر وسى بولجام راس بولسا، بۇگىنگى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر مەن جاڭالىقتار ءبىزدىڭ گەنىمىزگە قوسىمشالار ەنگىزۋ ارقىلى مي قىزمەتىنە وزگەرىستەر تۋىنداتىپ، وسىلايشا ەكىنشى كوگنيتيۆتىك رەۆوليۋتسيانى تۇتاندىرۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ءبىرىنشىسى ارقىلى Homo Sapiens ينتەرسۋبەكتيۆتىك كەڭىستىككە جول اشىپ، پلانەتانىڭ قوجايىنىنا اينالسا، ەكىنشىسى ارقىلى Homo Deus جاڭا كەڭىستىكتەرگە ساپار شەگە وتىرىپ، گالاكتيكالار بيلەۋشىسىنە اينالۋى عاجاپ ەمەس.

كەزىندە گيتلەردىڭ سەلەكتسيالار مەن ەتني­كالىق تازالاۋ ارقىلى قازىرگى ادامداردان الدەقايدا قابىلەتتى جاڭا ادامدار تۇقىمىن شىعارۋدى جوسپارلاعانى بەلگىلى. ال ءححى عاسىردىڭ تەحنولوگيالىق گۋمانيزمى مۇنداي ماقساتقا گەندىك ينجەنەريا، نانوتەحنولوگيالار جانە نەيروكومپيۋتەرلىك ينتەرفەيس­تەر كومەگىمەن نەعۇرلىم بەيبىت تۇردە قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كانەلونى اۋىر شايقاس كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:18

حاۆي باس باپكەر بولا ما؟

فۋتبول • بۇگىن، 11:25

دوللار باعاسى تاعى كوتەرىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:23

43 جىلدان كەيىنگى ءىرى جەڭىلىس

فۋتبول • بۇگىن، 09:55

ءتورتىنشى مارتە ۇتىلدى

حوككەي • بۇگىن، 09:32

كەشەگىنىڭ كەبەجەسى

تاريح • بۇگىن، 09:30

جاس سۋرەتشىلەر جيىنى

ايماقتار • بۇگىن، 09:28

جولداما ءۇشىن جانتالاس

سپورت • بۇگىن، 09:20

ءتىل – ۇلتتىڭ ۇياتى

قازاقستان • بۇگىن، 09:17

قىش قۇپياسى

ونەر • بۇگىن، 09:13

بوساڭسۋعا بولمايدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:07

ءۇش ەمحانا ەكپە ەگۋدى اياقتادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:02

«دەگدار» سىيلاعان دومبىرا

ەلوردا • بۇگىن، 09:00

تاريحتىڭ كوشباسشى ۇلى ۇمىتىلمايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:59

برازيليامەن ساۋدا اينالىمى ارتتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:50

ءشول شىنارى

ونەر • كەشە

قازاق بوكسىنىڭ ءباھادۇرى

قازاقستان • كەشە

جۇبايلار جىرى

ونەر • كەشە

ۇلت ۇراندى اقىن

ادەبيەت • كەشە

باررەل كوتەرىلگەن بيىك

ەكونوميكا • كەشە

ۇشقىشتار اۋلەتى

سۇحبات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار