تاريح • 11 قىركۇيەك، 2020

وردانىڭ وتتى تاريحى فيلمگە ارقاۋ بولادى

38 رەت كورسەتىلدى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى جىلدارىندا فاشيست شابۋىلىنا ۇشىراپ، قازا تاپقان سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنىڭ بەلگىسىز قابىرلەرى قازاق جەرىندە دە بار ەكەنىن بىلەسىز بە؟ مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى قازاقستاندىق ىزدەۋ توبى ەكى جىلدان بەرى وسىنداي بەلگىسىز زيراتتاردى ىزدەپ تاۋىپ، سوعىس قاھارماندارىن قۇرمەتپەن جەرلەۋدى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى، دەپ حابارلايدى Egemen.kz

باتىس قازاقستان وبلىسى تاسقالا اۋدانى مەرەي اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى مۇعالىمى سەرگەي ءلاپشيندى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى تاريحىنىڭ بىلگىرى دەۋگە بولادى. قاراپايىم اۋىل مەكتەبىندە سەرگەي ۆلاديميروۆيچ ۇيىمداستىرعان سوعىس تاريحى مۋزەيى باي جادىگەرىمەن، مازمۇندىلىعىمەن تاڭ قالدىرادى. سەرگەي ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىن كىتاپتان عانا ءبىلىپ قويماي، ۇرىس دالاسىندا جەرلەنبەي قالعان جاۋىنگەرلەردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا 2007 جىلدان بەرى جۇيەلى قاتىسىپ ءجۇر. ول بۇعان دەيىن جىل سايىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ نوۆگورود وبلىسى پارفين اۋدانىندا بولىپ، مايدان شەبىندە، قازا تاپقان جەرىندە قالعان سوۆەت جاۋىنگەرلەرىن قازۋعا اتسالىسسا، سوڭعى جىلدارى مۇنداي بەلگىسىز جاۋىنگەر قابىرلەرى قازاق جەرىندە دە بار ەكەنى بەلگىلى بولدى.  

1

ءيا، باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بوكەي وردا جانە جانىبەك اۋداندارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى جىلدارى ستالينگراد مايدانىنىڭ جاقىن تىلى بولىپ، فاشيست ۇشاقتارىنىڭ اۋە شابۋىلىنا ۇشىراعان. جاۋ بومباسىنان تەمىرجول بويىنداعى اسكەري ەشەلوندار دا، جارالىلار گوسپيتالى دە، بەيبىت تۇرعىندار دا زارداپ شەككەن. اسپاننان فاشيست بومبالاۋشىلارى دا، سوۆەت ۇشاقتارى دا قۇلاعان. دەرەكتەرگە قاراعاندا استراحان-ساراتوۆ تەمىرجولى بويىندا 40-50 باۋىرلاستار زيراتى بار ەكەن.

جاقىندا بوكەي وردا اۋدانى سايقىن اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى N365-ءىنشى تەمىرجول ايرىعىندا ءبىر ساربازدىڭ سۇيەگى تابىلدى. سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى قازاقستاندىق ىزدەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى سەرگەي لاپشين باستاعان ىزشىلەر بەلگىسىز جاۋىنگەردىڭ جانىنان تابىلعان كيىم قالدىعى مەن زاكىر بەينەلەنگەن تەمىر تۇيمەگە قاراپ بۇل جاۋىنگەردى تەڭىز جاياۋ اسكەرى ساپىندا قىزمەت ەتكەن دەگەن پىكىرگە كەلگەن.

– ءبىز وتكەن جىلى دا ءدال وسى جەردە قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ، 17 جاۋىنگەردىڭ سۇيەگىن تاپقانبىز. سوعىس دەرەكتەرىندە وسى سايقىن اۋىلى ماڭىندا تىنىق مۇحيتى فلوتىنىڭ تەڭىز جاياۋ اسكەرى جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەنى جازىلعان. ولار 1942 جىلدىڭ قازان ايىندا اۋە شابۋىلىنا ۇشىراپ قازا بولعان. قۇجاتتاردا تەڭىز جاياۋ اسكەرىنىڭ سانى 38 ادام دەلىنەدى. ەندەشە، ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ءالى جالعاسادى. سۋۆوروۆتىڭ "ەڭ سوڭعى جاۋىنگەر قۇرمەتپەن جەرلەنبەيىنشە سوعىس بىتپەيدى" دەگەن قاناتتى سوزىندە ايتىلعانداي، سوعىس بوزداقتارىن ىزدەپ تابۋ، ولاردى قۇرمەتپەن جەرلەۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بورىشى، – دەيدى سەرگەي لاپشين.

ءبىر قۋانارلىعى، قازاقستاندىق ىزشىلەردىڭ ءىسى تەككە كەتىپ جاتقان جوق. قازاق جەرىنەن توپىراق بۇيىرعان جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرپاقتارى سوناۋ ۋكراينادان حابارلاسىپ، بوكەي دالاسىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن جەتكىزىپ بەرۋدى سۇراپتى. بيىل ىزدەۋ جۇمىستارىنا نۇر-سۇلتان قالاسىنان "Atamnyn Amanaty" قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رايگۇل مۋشانوۆا ارنايى كەلگەن. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى بوكەي وردا اۋداندىق ارداگەرلەر قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى يمانباي ماشوتوۆ تا اتسالىسقان.

1

– "Atamnyn Amanaty" قوعامدىق بىرلەستىگى 2019 جىلدىڭ مامىر ايىندا قۇرىلعان. ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردى جۇيەلى تۇردە ىزدەۋمەن اينالىساتىن ەلىمىزدەگى جالعىز ۇيىم. سونىمەن بىرگە باتىس قازاقستاندى بومبالاۋ كەزىندە قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر مەن بەيبىت تۇرعىنداردى ىزدەستىرۋگە دە اتسالىسامىز. سوعىس كەزىندە جەرلەۋ ءراسىمى دۇرىس ورىندالماي، ولاردى تەز ارادا كومۋگە تۋرا كەلدى. سول سەبەپتى باۋىرلاستار زيراتى ونشا تەرەڭ ەمەس. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەر جىرتۋ بارىسىندا قازا بولعان جاۋىنگەرلەر مەن تۇرعىنداردىڭ سۇيەكتەرىن تاپقان. كەيىن ولاردى قايتادان جەرلەدى. بىراق بۇل ارەكەتتى ەشكىم قۇجاتتاعان جوق. سوندىقتان ىزدەۋ جانە سايكەستەندىرۋ ءۇردىسى اناعۇرلىم قيىندايدى، – دەيدى "Atamnyn Amanaty" قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسقارما توراعاسى مۇرات مولداعاليەۆ.

ايتا كەتەيىك، ۇلى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى تۇسىندا بوكەي وردا مەن جانىبەك اۋدانى تۇرعىندارى "قاھارمان اۋدان" مارتەبەسىن سۇراپ، رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا ۇندەۋ تاستاعان بولاتىن. ستالينگراد قورعانىسى كەزىندە مايداننىڭ جاقىن تىلىنا اينالىپ، جۇزدەن اسا اۋە شابۋىلىنا ۇشىراعان ولكەدە سوعىس جاڭعىرىعى ءالى دە ەستىلىپ تۇرعانداي. جاقىندا "پوسلەدني رۋبەج" ءفيلمىنىڭ پروديۋسەرى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى امانجول ورازباەۆ، رەجيسسيور ەلەنا كوۆارداكوۆا، وپەراتور ۆيكتور موسكوۆكين بار شىعارماشىلىق توپ ەلوردادان ارنايى كەلىپ، قوس اۋداندى ارالادى. جەرگىلىكتى ارحيۆتەردى اقتارىپ، سوعىس كۋاگەرلەرىمەن تىلدەسكەن ءتۇسىرۋ توبى جوعارىدا ايتىلعان مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى قازاقستاندىق ىزدەۋ توبىنىڭ قازبا جۇمىسىن دا جازىپ العان. بولاشاق دەرەكتى فيلمگە نارىن قۇمىنا تۇسىرىلگەن "اگاەۆ باستاعان ديۆەرسيالىق توپتىڭ تاعدىرى دا ەنۋى مۇمكىن.

– ەلىمىزدە، سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنا قاتىستى اقتاڭداق وتە كوپ ەدى. سوڭعى كەزدە وسىنىڭ ورنى بىرتە-بىرتە تولىپ كەلەدى. جاقىندا ورال قالاسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن "ورال قالاسى سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا. 1941-1945 جىلدار" اتتى كىتاپ جارىققا شىعادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قر ۇعا اكادەميگى تۇياقباي زەيىت ۇلى باستاعان ءبىر توپ جەرگىلىكتى تاريحشى، ءوڭىرتانۋشىلار اتسالىسقان ەڭبەكتە 1941-1945 جىلدار ارالىعىندا قالادا بولعان ماڭىزدى وقيعالار، ايگىلى 152-ءشى جەكە اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرىلۋى جانە سوعىس مايدانىنداعى وتكەن جولدارى باياندالماق. جەرلەس باتىرلارىمىزدىڭ ەرلىگى مەن تاعدىرى، حالىقتار دەپورتاتسياسى جانە ەۆاكۋاتسيالىق پروتسەسستەر مۇراعات دەرەكتەرىنە سايكەس باياندالىپ، وسى كەزگە دەيىن ەرلىگى ەلەنبەگەن ەرلەر تۋرالى مالىمەتتەر دە كورىنىس تاپپاق، –دەيدى ورالدىق ولكەتانۋشى احمەديار باتىرحانوۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە كۇن قايتا سالقىندايدى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:53

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

ۇقساس جاڭالىقتار