ايماقتار • 11 قىركۇيەك، 2020

الەۋمەتپەن بايلانىس – الەۋمەتتىك اراقاشىقتىقتى ساقتاۋ ەمەس

194 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جولداۋىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الەۋمەتپەن بايلانىسى «ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ماسەلەسىنە بايلانىستى جاۋاپ قاتۋى ەمەس»، قوعاممەن تۇراقتى ديالوگ قۇرۋ جولىمەن ىسكە اسىرىلۋى ايتىلىپ، مۇنى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىر جولى – اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ارقىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ەكەندىگى انىق كورسەتىلدى. ويتكەنى ء«بىر-ەكى كوشەنى جىل سايىن قايتا-قايتا جوندەي بەرۋ، يميدجدىك ءىس-شارالارعا جۇمسالاتىن ءتيىمسىز شىعىندار ازاماتتارىمىزدىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا».

 

بۇگىندە وڭىرلەردە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى بەلگىلى بولىپ جاتقاندا، مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىس قىزعان ساتتەگى ءورت سوندىرۋشىلەر سياقتى جۇمىس ىستەيدى. ءسويتىپ، سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىس ناتيجەسىن باعالاۋ كورسەتكىشىنە اينالىپ، جۇرتشىلىق اراسىندا ايعاي-شۋ كوپ بولسا عانا ماسەلە شەشىلەدى دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاستى. بۇل – جۇيەلى جۇرگىزىلەتىن جۇ­مىستىڭ كورسەتكىشى بولماسا دا، انىعى سوڭعى جىلدارى بار­لىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ، ءماس­ليحات دەپۋتاتتارى مەن حاتشى­لارىنىڭ الەۋمەتپەن بايلانىسى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى اي­عاقتالاتىن بولدى. بۇل جاعىنان جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ، سوت ورگاندارىنىڭ الەۋمەتپەن بايلانىسىندا اشىقتىق جوق.

اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭ­داسىن ورازالين وتكىزگەن اپپارات ماجىلىستەرى، اۋدان، اۋىلداردى ارالاعان كەزدەگى جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋلەرى، قۇرىلىس نىساندارى مەن ينفراقۇرىلىمدار جۇرگىزۋ جۇمىستارىن باقىلاۋى فوتوەسەپ جانە بەينەشولۋلار ارقىلى ينس­تاگرام مەن فەيس­بۋك­تەگى اكىمشىلىكتىڭ رەسمي پاراق­شاسىندا، اكىمنىڭ جەكە پاراق­شا­سىندا تۇراقتى جاريالانادى. بۇل ءبىر جاعىنان ءباسپاسوز قىز­مەتى ءۇشىن ءتيىمدى ءادىس بولسا دا، فوتوەسەپ پەن بەينەشولۋلاردا جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋدەگى كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تولىق اشىل­-
مايدى.

وبلىس اكىمىنىڭ تۇر­عىن­دارمەن كەزدەسۋلەرى ونلاين-رەجىمگە كوشىرىلسە، الەۋمەتپەن بايلانىس كۇرت ارتادى، وڭىردەگى قوردالانعان ماسەلەلەر اشىق تالقىلانادى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ جىلىنا ەكى رەت ءار اۋدان مەن اۋىلداردا اشىق كەزدەسۋلەرى تۇر­عىندارمەن جۇيەلى بايلانىس­تى رەتكە كەلتىرىپ قانا قوي­ماي، كوپ جاعدايدا الەۋمەتتىك جا­رى­لىستىڭ الدىن الارى انىق. وسى جاعىنان قاراعاندا، بار­لىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دە­پۋ­تات­تارىنىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى الەۋمەتپەن بايلانىسى مۇلدە كورىنبەيدى.

حالىق اتىنان وكىلدىك ەتۋ مانداتىن يەلەنگەندەر ەل ىشىندەگى الەۋ­مەت­تىك، ەكونوميكالىق، ەكولوگيالىق ماسە­لەلەردەن حاباردار بولماسا، ادامدارمەن بايلانىس ۇستاماسا، ولاردىڭ نە كەرەگى بار؟ اۋداندىق، قالالىق، وبلىستىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ جا­بىقتىعى پاندەميا كەزىندە انىق بايقالدى. ماسەلەن، وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى ءسانيا قالدىعۇلوۆانىڭ الەۋمەتپەن بايلانىس­تى قالاي ىسكە اسىراتىنى تۇسىنىكسىز. بيىلعى كوكتەمنەن باستاپ ەلىمىزدە قاۋىپتى ىندەت كۇشەيگەندە، قوعامدا بولىپ جاتقان وقيعالارعا بەيجاي قاراي المايتىن ازاماتتار الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى پايدالانىپ، جۇرتشىلىقتى ساقتىق شارالارىنا شاقىردى. جۇرتتىڭ كوپشىلىك ورىندارعا بارماۋىن، بارعان كۇننىڭ وزىندە دە الەۋمەتتىك اراقاشىقتىقتى ساقتاۋىنا، توي-ساداقادان باس تارتۋعا، ۇيدە وقشاۋلانۋعا شاقىردى. ءسانيا قالدىعۇلوۆانىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا ەلدى ساقتاندىرۋعا قاتىستى ەشتەڭە جازىلماعان. سونداي-اق اقتوبە قالالىق ءماسليحات حاتشىسى سۇلۋپان شىنتاسوۆانىڭ پاراقشالارى دا بوس تۇر. دەپۋتاتتار دا ءۇنسىز.

نەگە بۇلاي؟ ەلگە تونگەن ىندەت كەزىندە حالىق وكىلدىگىنىڭ مانداتىن العاندار نەگە بەيجاي قالدى؟ بۇل جوعارىدان بۇيرىق كەلمەسە، ارەكەت ەتپەيتىن پوستكەڭەستىك سيندرومنىڭ كورىنىسى مە؟ نەگە ءماسليحات حاتشىلارى مەن دەپۋتاتتار پاندەميا كەزىندە الەۋمەتپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ەڭ توتە، ەڭ بەلسەندى تەتىكتەرىن قولدانعان جوق؟ بەيجايلىق پەن نەمقۇرايدىلىق پا؟ وسىلايشا اداممەن ادامشا سويلەسە ءبىلۋ دە قازىرگى دەپۋتاتتار مەن بارلىق دەڭ­گەيدەگى اكىمدەرگە اۋىر جۇككە اينالدى.

ءماسليحاتتار الەۋمەتكە جاقىن ەمەستىگى باسقا كەزدە دە كورىنىپ قالادى. ماسەلەن، 1 قىركۇيەك كۇنى قالالىق ءماسليحات حاتشىسى سۇلۋپان شىنتاسوۆا قالاداعى كوپبالالى انالاردى قابىلداۋ ءساتىن ينستاگرام پاراقشاسىنا سالعان. قالالىق اكىمدىكتىڭ اكت زالىنداعى بيىك مىنبەردە سۇلۋپان شىنتاسوۆا توبەدەن قاراپ وتىر، 30 شاقتى ايەل تومەنگە جايعاسقان. ۇلكەن زال، شاعىن عانا ادام. جاعدايىن ايتىپ كەلگەن ايەلدەردى تىم رەسميلەندىرمەي-اق، شاعىن زالدا، ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسە وتىرىپ قابىلداۋعا بولماي ما؟ بۇل جەردە كوپبالالى انالار بالالارىنا ينتەرنەت جەتكىزىپ بەرۋدى، نە كومپيۋتەر، نوۋتبۋك سۇراپ كەلگەنى انىق.

ءماسليحات دەپۋتاتتارى عانا ەمەس، 12 اۋدان اكىمى دە الەۋمەتتىك جەلىگە اسا قۇشتار ەمەس. وسى كەزگە دەيىن كوپ­شىلىك اۋدان اكىمى الەۋمەتتىك جەلىدە پا­راقشالارىن دا اشقان جوق. اككاۋنتتارى بار اۋدان اكىمدەرى كوبىنەسە سالىنىپ جاتقان الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىن ارالاۋ مەن اۋىلدىڭ باستى كوشەلەرىندە فوتوعا ءتۇسىپ، الەۋمەتتىك جەلىگە سالۋدى اسا ۇناتادى. بىرەر اي بۇرىن وتكىزگەن اپپارات ماجىلىسىندە وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين جەدەل تۇردە اككاۋنت اشىپ، جۇرتشىلىقپەن كەرى بايلانىس ورناتۋ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋدى اۋدان باسشىلارىنا بۇيىردى. وسىدان كەيىن ەڭ سوڭ­عى بولىپ العا اۋدانىنىڭ اكىمى ما­مىرعالي اققاعازوۆ پەن باي­عانين اۋدانىنىڭ اكىمى قايرات وتاروۆ اككاۋنتتارىن اشتى. الايدا مەرەكە كۇندەرى قۇتتىق­تاۋ­لارىن سالىپ قويعانى بولماسا، ولار­دىڭ پاراقشالارى بوس. دەپار­تامەنت باسشىلارىنىڭ دا كوبىسى سولاي.

وسى جاعىنان العاندا تەمىر اۋدا­­نىنىڭ اكىمى، تاريحشى مۇعالىم جولداس باتىرحاننىڭ بەلسەندىلىگى وتە جوعارى. ونىڭ فەيسبۋك جەلىسىندەگى پاراقشاسىنا شىعارماشىلىقپەن كىرىسىپ كەتەتىن كەزدەرى دە كوپ. ماسەلەن، ءوزىنىڭ قابىلداۋىنا كەلگەن 35 جاستاعى ايەل ادامنىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارىنا كەلىسپەي، جايباراقات وتىرىپ اقىل ايتىپ، وتباسى كيكىلجىڭىن شەشىپ جىبەرۋى كوپتەگەن قىز-كەلىنشەككە وي سالدى. جولداس باتىرعان بۇل جەردە اكىم ەمەس، وتباسىنداعى ەر ادامنىڭ ءرولىن كوتەرۋگە قاتىستى ۇلكەن وي تاستادى. سول ارقىلى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە قىرسىز، بالا-شاعاسىنىڭ قامىن ەمەس، كوشەدە ايعايلاپ جۇرۋگە قۇمار ءبىراز ايەلدىڭ نامىسىن قايرادى دەپ ويلايمىن. ول پاندەميا كەزىندە قاتاڭ كارانتين ەرەجەسىن بۇزىپ، توي-ساداقادان قالماي جۇرگەن اۋىل ادامدارىنا ارناۋ جازدى. ماسەلەن، مەملەكەتتەن العان 42 500 تەڭگە جاردەماقىسىن قۇربان ايتقا قوناق شاقىرۋ ءۇشىن اۋىل دۇكەنىنە جۇمساعان جاس كەلىنشەكتىڭ ارەكەتىن جازىپ، ىسىراپسىزدىقتان، جالقاۋلىقتان ساقتاندىرادى، ايەلدەردى مال ۇستاپ، باۋ-باقشا ەگىپ، باردى ۇقساتۋعا شاقىرادى. مەنىڭشە، قازىر اۋىل مەن اۋدان اكىمدەرىنە وسىنداي ۇردىستەگى شىنايى اڭگىمە جەتىسپەي جاتىر. سابىرمەن، بايىپپەن ەل ىشىندەگى كەمشىلىكتى تۇزەۋ، جىعىلعانعا سۇيەۋ بولۋ، قيىندىق كورگەننىڭ ماڭدايىنان سيپاۋ سياقتى ەلدىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن ىنتىماعىن ساقتاۋ جۇمىستارىمەن اقساقالدار كەڭەسى مەن دەپۋتاتتار اينالىسۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، ەل ىشىندە مۇنداي ءۇردىس جوعالىپ بارادى.

اقتوبە قالاسىنىڭ اكىمى، 36 جاس­تاعى اسحات شاحاروۆ قالا كو­شە­لەرىندەگى جوندەۋ جۇمىستارىن، سالىنىپ جاتقان الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىن ارالاعانىن الەۋمەتتىك جەلىدە ۇنەمى جاريالايدى. كەي جاعدايدا سامبوشى اكىمنىڭ الەۋمەتكە جاقىن بولۋ ارەكەتتەرى حايپقا ويىسىپ كەتەدى. ماسەلەن، قاڭ­عىباس ءيتتى قۇشاقتاۋى، مەكتەپ جاسىنداعى ءوز بالالارىنا وزەن جاعا­سىنداعى قوقىستى جيناتۋى، تۇنگى قالانى ارالاپ، گيتارامەن ءان ايتقان قالا جاستارىمەن جۇز­دە­سۋى پاتريوتتىق سەزىمدەگى اكىم ءيميد­جىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتى دەپ باعالاۋعا بولادى. سول ارقىلى ءار­تۇرلى جاستاعى جانە ءتۇرلى ۇستا­نىم­داعى ادامدارمەن جاقىن بولا تۇس­كىسى كەلەتىنىن دە اڭعارتىپ قالا­دى. اقتوبە ءۇش جىلدان بەرى «حايپ» كورگەن جوق ەدى، بىراق بۇل ءپوزي­تيۆتى حايپ جۇرتتى ونشا ەلەڭ ەتكىزگەن جوق.

الەۋمەتپەن ارەكەت ەتۋ جا­عى­نان اۋىل اكىمدەرى جىم-جىرت. ولار­دىڭ ءوز اۋىلدارىنداعى شاعىن الەۋمەتپەن قانداي بايلانىس ورناتىپ جاتقانى بەلگىسىز. ويتكەنى وب­لىستىڭ الىس ەلدى مەكەندەرىندە ينتەرنەت بايلانىسىنىڭ جوقتىعى نە تىم السىزدىگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ وڭ قىرىنا كەلىپ تۇر. ولار قازىر قا­لىڭ ۇيقىدا جاتىر. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ وبلىس اكىمى وڭداسىن ءورا­زاليندى قابىلداعان كەزدە جۇ­مىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەل ىشىندە جۇمىستى كۇشەيتۋدى تاپسىردى. ەگەر وسى باع­دارلامانىڭ ورىندالۋىن جوعارى مەملەكەتتىك ورگاندار قاتاڭ تالاپ ەتەر بولسا، وندا بۇل اۋدان جانە اۋىل اكىمدەرىن قالىڭ ۇيقىدان وياتۋعا ۇلكەن تەتىك بولارى انىق. ازىرگە مۇنداي مەحانيزم ءالسىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

سينگاپۋردىڭ سوڭعى اۋىلى

الەم • بۇگىن، 17:55

پەتر يان ۇزدىكتەر قاتارىنا ەندى

جەكپە-جەك • بۇگىن، 16:05

ۇقساس جاڭالىقتار