نەسىن جاسىرايىق, ءوندىرىس وشاعى وركەندەپ تۇرماعان ەلدى مەكەندەردەگى اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن كۇنكورىستىڭ بىردەن-ءبىر كوزى – الدىنداعى مالى. سوعان سەنەدى, سوعان سۇيەنەدى. بورداقىلاپ سوعىمعا سويسام, توي-تومالاق, ءولىم-جىتىمدە باۋىزداسام دەيدى. دۇكەندەگى قارىزىمدى قايتارىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇل-قىزدىڭ وقۋ اقىسىن تولەسەم, كويلەگىن كوك, قارنىن توق ەتسەم دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەيدى. سونى ويلاپ جاز بولسا اپتاپ ىستىق, ەندى بىردە جاۋعان جاڭبىرمەن جاعالاسىپ جەم-ءشوپتىڭ جاعدايىمەن جۇرگەنى. ەكىنىڭ بىرىندە تەحنيكا قايدان بولسىن, سول ورعان ءشوبىن تاسىمالدايتىن جانار-جاعارماي شىعىنى, جەتكىزىپ بەرۋشىنىڭ قولاقتىعى تاعى بار. قىس تۇسسە الگى ورعان جەم-ءشوبى جەر قارايعانشا جەتە مە, جوق جەتپەي مە دەپ تاعى سول سارى ۋايىمعا سالىنادى. سول ەڭبەگى ەسەلەنىپ قايتسا جاقسى عوي. الىپ-ساتارلاردىڭ الداپ-ارباۋىمەن مال دا قىمباتقا باعالانا قويمايدى.
سونداعى وكىنىشتىڭ ەڭ سوراقىسى ايلاپ-جىلداپ باققان مالدان ءبىر-اق ساتتە ايىرىلىپ قالىپ, سان سوعىپ وتىرۋ بولسا كەرەك-ءتى. بارىنەن بۇرىن بارىمتاشىلاردىڭ وسى ادەتى وزەكتى ورتەيدى. وسى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇنەمى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ساۋىردە پرەزيدەنت ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىنا قاتىسىپ, بارىمتاعا بارۋدان باس تارتپايتىندارعا قاتىستى زاڭدى قاتايتۋدى تاپسىرعان ەدى. سول جىلى ماۋسىمدا پرەزيدەنت جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرىعىندارىمەن كەزدەسۋ كەزىندە «سوڭعى كەزدە قوراداعى مالىن تاپپاي قالاتىن ازاماتتار كوبەيىپ بارادى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە 5,5 مىڭ مال ۇرلىعى تىركەلگەن. ۇرلىق جاقسىلىققا اپارمايدى! بۇعان تىيىم سالۋ كەرەك! ادال ەڭبەك ەتىپ, كۇنىن كورىپ وتىرعان مالشىلاردى قورعاۋىمىز قاجەت! زاڭدى قاتايتىپ, قىلمىسكەرلەردى سىبايلاستارىمەن قوسىپ, قاتاڭ جازالاۋ كەرەك», دەپ ايرىقشا اتاپ وتكەن بولاتىن.
2019 جىلى قازاندا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ Twitter-دەگى جەكە پاراقشاسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى «زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋدى تاپسىردىم: الكوگولدى ىشىمدىكتەردىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ىشكەن كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەنى, سونداي-اق مال ۇرلىعى ءۇشىن بەرىلەتىن جازانى قاتاڭداتۋ قاجەت» دەپ جازدى. مەملەكەت باسشىسى ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە ەسكەرتكەن سوڭ, قانداي دا ءبىر قوزعالىس بولۋ كەرەك ەدى. اقىرى, سول قادام وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جاسالدى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ قىلمىستىق كودەكسكە «مال ۇرلىعى» تۋرالى جەكە باپ ەنگىزىلگەنىن حابارلادى. اتالعان باپتا اۋىل تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعان بارىمتاشىلاردىڭ جازاسى كۇشەيتىلدى. ياعني, زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ بۇل ءتۇرى اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلدى.
مۇندايدا ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋ ورگانى نەلىكتەن وسىنداي قادامعا باردى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. ونى دا ايتايىق. ماسەلەن, بۇعان دەيىن ەلىمىزدەگى قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكستىڭ 147-بابىنا سايكەس, زاڭ بۇزۋشىلاردى قاماۋعا الۋدى بۇلتارتپاۋ شاراسى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردى جاساعان ازاماتتارعا عانا قولدانىلىپ كەلدى. سونىمەن قاتار قىلمىستىق كودەكستىڭ 68-بابىنا سۇيەنىپ, اسا اۋىر ەمەس نەمەسە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعان ادام جابىرلەنۋشىمەن, ارىز بەرۋشىمەن تاتۋلاسقان (سونىڭ ىشىندە مەدياتسيا تارتىبىمەن), كەلتiرگەن زياننىڭ ورنىن تولتىرعان جاعدايدا جازادان ءاپ-ساتتە قۇتىلىپ شىعاتىن ەدى. بۇل ءبىر جاعىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن قولبايلاۋ بولدى. ولاردىڭ ەتكەن ەڭبەگى مەن توككەن تەرى زايا كەتىپ, ۇرىلار سوت زالىنان امالىن تاۋىپ, جازادان قۇتىلىپ كەتىپ جاتتى. ەندىگى كۇنى وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولىپ, قىلمىسكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەن «قۇتىلىپ شىعار جولى» جابىلدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى زاڭعا قول قويدى. سونىڭ ىشىندە وسى مال ۇرلىعىنا قاتىستى باپ تا بار. بۇدان بىلاي, قىلمىستىڭ وسى ءتۇرىن جاساعاندار ءۇشىن «تەرىس قىلىق» پەن «ورتاشا اۋىر قىلمىس» دەگەن انىقتاما الىنىپ تاستالدى. جازا دا كۇشەيدى.
ەندىگى كۇنى بوتەن ادامنىڭ ءتورت تۇلىگىنە قول سالعان ادام ەڭ از دەگەندە 7 ملن تەڭگە كولەمىندەگى ايىپپۇلمەن عانا قۇتىلا الادى. ايىپپۇل – جازانىڭ ەڭ جەڭىل ءتۇرى. سەبەبى, بارىمتاعا بارعانى ءۇشىن 5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. ال ەگەر كوپ ادام بولىپ توپتاسىپ, ۇرلىققا الدىن الا ءسوز بايلاسىپ بارعان بولسا قىلمىسكەرلەردىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ مەرزىمى 7 جىلعا دەيىن سوزىلادى. وسى ادام سۇيگىسىز ارەكەتكە بىرنەشە رەت بارسا نەمەسە مال قوراعا كىرىپ ۇرلىق قىلسا جازالاۋ مەرزىمى 10 جىلدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار ۇرلىق اسا ءىرى كولەمدە جاسالىپ, مۇنىمەن قويماي بارىمتاشىلىق قىلمىستىق توپ بولىپ جاسالسا قىلمىسكەرلەر 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. زاڭداعى بۇل وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەردىڭ بۇرىنعىسىنان تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى سول, وسى ساناتتاعى قىلمىستار بويىنشا تاتۋلاسۋعا مۇلدە رۇقسات جوق. مال ۇرلىعىنا قاتىستى زاڭ تەك بىزدە عانا قاتاڭداپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى وزبەكستان دا قايتالاپ ۇرلىققا بارعانداردى 8-دەن 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرادى ەكەن.
قىلمىستىڭ وسى تۇرىنە بەل بۋعانداردى قۇرىقتاۋ دا وڭاي بولماي تۇر. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, وعان ەڭ الدىمەن ورىستەگى ءتورت ت ۇلىكتىڭ قاراۋسىز قالۋى سەبەپ بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار مالدى جالعان ۆەتەرينارلىق تولقۇجاتپەن الىپ ءجۇرۋ دەرەكتەرى كوپتەپ كەزدەسەدى. كەي كەزدەرى مال يەسى دە ۇرلىق فاكتىسى تۋرالى ءتيىستى ورگاندارعا كەشەۋىلدەپ حابارلاساتىن كورىنەدى. بۇعان قوسا مالدى سايكەستەندىرۋ مەن ەسەپكە الۋ كەزىندە دە بىرقاتار شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار. تەرگەۋ, ىزدەستىرۋ امالدارىن قيىنداتاتىن تاعى ءبىر جاعداي ورىستە قاراۋسىز جۇرگەن مالدى ىزدەۋگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان كوپ كۇش پەن رەسۋرس جۇمسالادى. پوليتسيا قىزمەتكەرى اپتالاپ مال ىزدەپ, ءتىپتى كەي كەزدەرى بۇل جۇمىسقا تىكۇشاق جالداۋعا دا ءماجبۇر بولادى. ءبىر وكىنىشتىسى سول, وسى ماسەلەلەردى وڭتايلاندىرىپ, جۇمىستى جەدەلدەتۋدىڭ امالدارى ءالى دە جۇيەلى جولعا قويىلماي كەلەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە رەسمي مالىمەت بويىنشا باس-اياعى 80 مىڭنان استام ءتارتىپ ساقشىسى بار. سولاي ەكەن دەپ قىلمىس سانى ازايىپ كەتسە, كانە؟ جىل سايىن قازاقستاندا جاسالاتىن قىلمىستىڭ 70%-عا جۋىعى وسى ۇرلىق ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە وسى مال ۇرلىعى تىيىلار ەمەس. وتكەن جىلدىڭ وزىندە وسى سيپاتتاعى 4700 قىلمىستىق ءىس تىركەلىپتى. كەيىنگى بەس جىلدا ەلىمىزدە باس-اياعى 91 مىڭنان استام مال ۇرلانعان كورىنەدى. سونىڭ 42,5 مىڭى يەسىنە قايتارىلدى.
«قايتقان مالدا بەرەكە بار» دەيدى حالقىمىز. مالمەن قاتار, زاڭ قاتاڭداعالى ىرىس پەن بەرەكەمىز دە قايتىپ كەلىپ جاتقان سەكىلدى. ماسەلەن, وتكەن سەگىز ايدا ەلىمىزدەگى ۇرلىق سانى – 52%-عا (بىلتىر – 98 مىڭ, بيىل – 47,5 مىڭ), توناۋ – 50%-عا (بىلتىر – 4576, بيىل – 2288), بۇزاقىلىق 46%-عا (بىلتىر – 4524, بيىل – 2454) كەمىدى. بۇل تۋرالى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ ايتىپ وتىر. «اۋىر قىلمىستىڭ ءبىرى – مال ۇرلىعى. پرەزيدەنت وسى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. بۇگىندە مال حالىقتىڭ بايلىعى ەمەس, ول قاشان دا تىرشىلىكتىڭ كوزى. قازاق امانداسقاندا الدىمەن «مال-جان امان با؟» دەپ سۇرايدى. ونىڭ ماعىناسى زور. سەبەبى, قاراپايىم قازاق ازداعان مالمەن جان باعىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى مال ۇرلىعى كاسىپكە اينالىپ, ۇيىمداسقان قىلمىس ءتۇرى بولىپ كەتتى. سوندىقتان قىلمىستىق كودەكسكە «مال ۇرلاۋ» دەگەن جەكە باپ قوستىق. ول ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. قازىرگى كۇنى مال ۇرلىعى 24%-عا ازايىپ وتىر», دەيدى م.احمەتجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بارىمتاشىلارعا قولدانىلاتىن جازانىڭ اۋىرلاپ, تاتۋلاسۋعا تىيىم سالىنۋى – ۇرلىققا مىقتى توسقاۋىل بولىپ وتىر. ماسەلەن, بيىلعى سەگىز ايدا مال ۇرلاۋ فاكتىسى 2174 بولسا, بىلتىر ءدال وسى مەرزىمدە 2868-گە جەتكەن ەدى. بۇل مال ۇرلىعى ازايىپ كەلەدى دەگەن ءسوز. بۇل دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە قابىلدانعان زاڭنىڭ جەمىسى. مىسال رەتىندە مىنا وقيعانى ايتۋعا بولادى. بيىل مامىر ايىندا تۇركىستان وبلىسىندا مال ۇرلىعىمەن اينالىسقان 5 ادام (قىلمىستىق توپ) ۇستالعان ەدى. ولار 200-گە جۋىق ءىرى-قارانى ۇرلاپ, اۋىل ادامدارىن ميلليونداعان تەڭگەگە شىعىنعا باتىردى. بيىل 1 قىركۇيەكتە سوت مال ۇرلىعى تۋرالى جاڭا باپ بويىنشا سول 5 بەس ادامنىڭ اربىرەۋىن 8 جىلدان باس بوستاندىعىنان ايىردى.
P.S. «قازاقتىڭ ءبىر ءمىنى – مال ۇرلىعى». وكىنىشكە قاراي, اباي ايتقان وسى ءبىر مىننەن ءالى دە ارىلا الماي كەلەمىز. زامان وزگەردى دەگەنىمىزبەن, ادامزات بالاسىنىڭ وزگەرە قويماعانىنا حاكىمنىڭ وسى ءبىر ءسوزى دالەل بولسا كەرەك-ءتى. «كوش – جۇرە تۇزەلەدى» عوي. سول ۇلى كوشىمىزدىڭ تىزگىنىن ۇستاعان مەملەكەت باسشىسى جىل ساناپ ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ كەلەدى. ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە. وي جۇزىندە ەمەس, زاڭ جۇزىندە!
