تىڭدالىم بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات راحيموۆ سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسى ازىرلەنگەنىن ايتتى. زاڭ جوباسىندا بۇرىنعى پوليگون اۋماعىن قاۋىپسىز جاعدايعا كەلتىرۋ ەسكەرىلگەن.
- وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 29 جىل بۇرىن قازاقستان حالقىنىڭ قالاۋىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلدى,-دەدى ۆيتسە-مينيستر قايرات راحيموۆ,- سەمەي پوليگونى الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ ءبىرى بولدى. 40 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە 456 يادرولىق جانە تەرمويادرولىق جارىلىستار جاسالدى. ەل باسشىلىعى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ وراسان كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا پوليگون جابىلدى. 1991 جىلى 29 تامىزدا قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى شىقتى. ەلىمىزدىڭ كۇش-جىگەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە باعالانىپ, مويىندالدى. قىرىق جىل بويى جۇرگەن يادرولىق سىناقتار لاندشافتتىڭ بۇزىلۋىنا, حالقىمىزدىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىرىنىڭ ورنى تولماس جاپا شەگۋىنە اكەلدى. بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىن قاۋىپسىز جاعدايعا كەلتىرۋ جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جوسپارى جاسالعان. جوسپاردىڭ ورىندالۋى قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن ۇكىمەتتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا. جوسپاردى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى - بۇرىنعى پوليگون اۋماعىندا زاڭنامالىق بازانى دامىتۋ. وسىعان بايلانىستى سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسى ازىرلەندى.
اتوم ەنەرگياسى جانە ونەركاسىپ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رىسكەن مۇحامەتجاروۆا زاڭ جوباسى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە كەرى اسەرىن تيگىزبەيتىندىگىن ايتتى.
- زاڭ جوبالارى عىلىمي-قۇقىقتىق جانە عىلىمي-ەكونوميكالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسىن الدى. زاڭ جوبالارىنىڭ نورمالارى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, باسەكەگە قابىلەتتىلىك پەن ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك پارامەترلەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەيدى. سونىمەن قاتار, زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعىن ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن ارنايى ايماقتىڭ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعانى قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلعان, - دەپ اتاپ ءوتتى رىسكەن مۇحامەتجاروۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭدى تۇلعانىڭ مىندەتتەرىنە مىنالار جاتادى: يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىن قامتاماسىز ەتۋ,يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن جويۋ,اۋماقتى قاۋىپسىز دەڭگەيگە دەيىن قالپىنا كەلتىرۋ, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ەسەپكە الۋ جانە ت.ب.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ زاڭ جوباسى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جاڭا تاريحىنداعى وتە ماڭىزدى كەزەڭ بولاتىندىعىن اتاپ ءوتتى.
- زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى - بۇرىنعى پوليگون اۋماعىن تولىعىمەن زەرتتەۋ بارىسىندا كەزدەسكەن ماسەلەلەردى شەشۋ. ءبىز شەشە الماعان ماسەلەلەر زاڭ جوباسى بارىسىندا قالىپتاسادى جانە جۇمىس جالعاسادى. بۇنىڭ ايماق تۇرعىندارىنا تيگىزەتىن پايداسى ايقىن: زاڭدا بۇرىنعى پوليگوننىڭ جەرلەرىن پايدالانۋ ەرەجەلەرى جازىلعان, وسى اۋداندارداعى جاعداي مەن قىزمەتتى انىقتايتىن ايماق وپەراتورى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. زاڭ بويىنشا ءبىراز ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنى پوليگون اۋماعىنداعى قانداي دا ءبىر قىزمەتپەن اينالىساتىن ادامدارعا قاتىستى ناقتى ەرەجەلەر جوقتىعىنا بايلانىستى دۇنيەلەر دا شەشىلەدى,- دەپ اتاپ ءوتتى ەرلان باتىربەكوۆ.
زاڭ اياسىندا سەمەي پوليگونىنداعى بارۋعا تىيىم سالىناتىن ەڭ لاستانعان ايماقتار انىقتالادى. ولار كۇشەيتىلگەن باقىلاۋ مەن قورعاۋدا بولادى. سەمەي يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماعى اۋماعىنان تىس بولاتىن اۋماقتار زاڭدى تۇردە ەكونوميكالىق سالاعا شارۋاشىلىق ءۇشىن بەرىلۋى مۇمكىن.
قازىرگى كەزدە بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ بارلىق جەرلەرى ارنايى قور اۋماعىندا تۇر. كەلەسى جىلدىڭ اياعىندا راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن ەڭ كوپ لاستانعان بولىكتەر انىقتالادى. جەردىڭ قالعان بولىگىن جەر كودەكسىنە سايكەس يەلىككە بەرۋگە بولادى. بىراق, بۇل ءۇشىن بىرقاتار ساراپتامالار مەن قورىتىندىلار جۇرگىزىلەدى.
- پوليگون اۋماعىنىڭ ۇلكەندىگى سونشالىق, ء بىرتۇتاس ەۋروپالىق مەملەكەتتىڭ جالپى جەر كولەمىنە تەڭ. بۇگىنگى كۇنى, ءبىزدىڭ باعالاۋلارىمىز بويىنشا, جاڭا ايماققا تەك يادرولىق جارىلىستار بولعان اۋداندار, قر ۇياو-نىڭ بارلىق ستراتەگيالىق نىساندارى جانە ەڭ قۋاتتى جارىلىستاردىڭ ورنى ەنەدى. بارلىق باسقا ايماقتار تازا جانە ولاردى اۋىلشارۋاشىلىعى نەمەسە ونەركاسىپ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى. قاجەت بولسا, ولاردى جەكە ساۋداگەرلەرگە بەرۋگە بولادى, - دەپ باسا ايتتى ەرلان باتىربەكوۆ.
راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ساقتاۋ ەرەكشە ماسەلە بولىپ تابىلادى. شەتەلدەن مۇنداي قالدىقتار اكەلۋگە بولمايدى. سەبەبى بۇل زاڭعا قايشى. ال سەمەيدەگى پوليگونى قالدىقتارىن جيناۋ بويىنشا ءىس-شارالار جالعاسادى, ولاردى ساقتاۋ قر ۇياو مەن ماگاتە باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. يادرولىق جانە يادرولىق ەمەس قالدىقتار «بالاپان» ۋچاسكەسى دەپ اتالاتىن جەردە ساقتالادى.
قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستىك قالدىقتار پوليگونى حالىققا قاۋىپ توندىرمەيدى. ول ورنالاسقان «پلوششادكا 300» نەمەسە «بالاپان ۋچاسكەسى» - بۇل يادرولىق جارىلىستاردىڭ بارلىعى جەر بەتىندە ەمەس, ۇڭعىمالاردا, ياعني جەر استىندا جاسالعان اۋماق. دەمەك, بۇل جەر ەشقاشان كەز-كەلگەن ماقساتتا پايدالانىلا المايدى. سوندىقتان قازىر «كازتسينككە» تيەسىلى بۇل اۋماققا راديواكتيۆتى قالدىقتار تاسىمالدانادى. مۇنداي قالدىقتاردى ساقتاۋدىڭ ەرەكشە شارتتارى بار, ولار تولىق ساقتالعان جانە ەشبىر قاۋىپ توندىرمەيدى.
