رۋحانيات • 08 قىركۇيەك، 2020

احمەت قالپە

53 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى اقتوبە وبلىسى اۋماعىندا ءحىح عاسىردىڭ اياعىنداعى ۋەزد ورتالىقتارى – تەمىر، ويىل، جارمولادا (ىرعىز) كوكتەم مەن كۇزدە ساۋدا-ساتتىق جارمەڭكەلەرى تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرعان.

ويىلداعى – كوكجار، ىرعىز (جارمولا)، تەمىردەگى قاراقامىس جارمەڭكەلەرىندە ورىنبور، ور، قازان، سامارقاند، بۇحارادان كەلگەن ساۋداگەرلەر جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردىڭ مال ەتى مەن مايىن، ءجۇن-تەرىسىن وزدەرى اكەلگەن ازىق-ت ۇلىك، كيىم-كەشەك، تۇرمىستىق بۇيىم­دارعا ايىرباستاپ اكەتىپ جاتتى. جارمەڭكەلەردە ءبىر جاعى­نان ساۋدا-ساتتىق، تاۋار ايىرباسى قىزۋ جۇرسە، ەكىنشى جاعىنان ءانشى، كۇيشى، قوبىزشىلار ەل الدىنا شىعىپ تانىلدى. ورىنبور گەنە­رال-گۋبەرناتورىنىڭ ىق­پالى­­مەن تەمىر، ىرعىز، ويىلدا ساۋ­­داسى ءجۇرىپ، جارمەڭكەلەر جۇيە­سىن جاق­سى دامىتقان ورىن­بور ساۋ­دا­گەرلەرى وسى جەرگە ورنىق­قان سوڭ مەشىت سالىپ، مەدرەسە اشتى.

1900 جىلى ورىنبور ءدىني باسقارماسى ەندىگى جەردە قازاق دالا­سى­نىڭ باتىس ولكەسىندە جاڭادان سالىناتىن مەشىتتەر بىرىڭ­عاي قازان ۇلگىسىمەن سالىن­سىن دەگەن شەشىم شىعاردى. بۇل مەشىتتەر – تاستان قالانعان، ءسۇيىر مۇنارالى، تەرەزەلەرى جا­رىق ءارى كەڭ، نەگىزىنەن ەكى قابات­تى قۇ­رىلىستار ەدى. وسى كەزدەن باس­­تاپ دالا جۇرتى ءجيى قونىس­تان­عان اۋىلداردا سازدان يلە­نىپ، قول­دان قۇيىلعان قام كىرپىشتەر­دەن مەشىت تۇرعىزۋعا تىيىم سا­لىن­­­دى. اقتوبە وبلىسىندا ءالى كۇن­­گە دەيىن شاتىرى مەن ەسىك-تەرە­­­زە­لەرى توزعانىمەن، ءمىنى قۇر­ع­ا­ماي تۇرعان ويىل مەن تەمىر ەلدى­­ مە­­كەن­­­دەرىندەگى جانە اقتوبە قالا­سى­­­نىڭ ەسكى بولىگىندەگى مەشىت تاستان قا­لانىپ، قازان ۇلگىسىمەن تۇرعىزىلعان.

1905 جىلى ۋەزد ورتالىعى –تەمىر قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى ەكى مىڭنان استى. مۇندا ىشكى رەسەيدەن ساۋدا جايىمەن تۇراقتاپ قالعان ورىس، تاتار، بۇ­حار ساۋداگەرلەرى كوپ ەدى. جار­مەڭكە جاڭا تاۋار ايىرباسىنا جول اشقان سوڭ توڭىرەكتەگى جەم وزەنى­نىڭ بويىنداعى اۋىل جۇرتى دا بىرتىندەپ تەمىر قالاسىنىڭ توڭىرەگىنە شوعىرلانا ءتۇستى. بۇل مەكەنگە تەرىدەن ءتۇرلى تۇرمىستىق بۇيىمدار، ات ابزەلدەرىن جاساپ ساتاتىن قولونەرشى شەبەرلەر دە شوعىرلانا ءتۇستى.

 

تەمىر مەشىتى قالاي اشىلدى؟

يمپەراتور نيكولاي ءىى زامانىندا ۋەزد ورتالىعى، ودان كەيىن كەڭەس وكىمەتىندە اۋدان ورتالى­عى بولسا دا، قازىر ونىڭ بارىنەن ايى­رىل­عان ەسكى تەمىردىڭ باياعى سال­تانا­تىن كۇيدىرىلگەن قىزىل كىر­پىش­تەن سالىنعان ەكى قاباتتى ءزاۋ­لىم مەشىت قانا ايعاقتاپ تۇر. بۇل مە­­شىت­­تىڭ العاشقى يمامى – احمەت قال­پە ناسىروۆ (1885-1939 جج.). مەشىت­­تى قاراقا­مىس جارمەڭ­كەسى­نەن با­يى­عان ورىن­بورلىق تاتار ءما­جيت فاتك­ۋللين 1905 جىلى ءوز قار­­جى­سىنا سالدىرىپ، باس يمام­­­دىق قىز­مەتكە ۋفا­دان جاس باش­­قۇرت جى­گىتى – احمەت قالپەنى شاقىرتقان.

 باشقۇرتتار اراسىنداعى تابىن رۋىنان شىققان احمەت ناسىر ۇلى 1885 جىلى ۋفا گۋبەرنياسىنىڭ مەنزالى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورىنبور وبلىسىنىڭ ساقمار اۋدانىنداعى قارعالى مەدرە­سەسىندە ءبىلىم الۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى، 1749 جىلى اشىلعان قارعالى مەدرەسەسى ورىنبورداعى «حۋساينيا» مەدرەسەسى سياقتى 1917 جىلعا دەيىن ىشكى رەسەيدىڭ اسا ءبىلىمدى باشقۇرت، تاتار، نوعاي ءدىني قايراتكەرلەرىن دايىن­داعان وتە ىقپالدى وقۋ ورنى بولا­تىن. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، اقتوبە گۋ­بەر­نياسىنىڭ بۇرىن­عى ۋەز­دەرىن­دە مەشىت ۇستاپ، بالا وقىت­قان جەر­گىلىكتى ءدىني وقىعان­داردىڭ ەسىم­دەرىنە يمام، احۋن دەگەن ءدىني اتاق­تار قوسىلىپ ايتىلسا دا، قالپە دەگەن اتاق يەلەنگەندەر جوق ەدى.

1927 جىلدان باستاپ اقتوبە وبل­ىسىندا ءدىن ادامدارى ساياسي سەنىم­سىز توپ رەتىندە وقشاۋلان­دىرىلىپ، ولاردىڭ باسقا جەرگە قونىس اۋدارۋىنا رۇقسات ەتىلمەدى. سايلاۋدا دا­ۋىس بەرۋ قۇقىقتارىنان دا ايىرىلدى. «ساياسي سەنىمسىزدەر» قاتارىنا ىلىنگەن تەمىر بويىنداعى اۋىلدار­دىڭ احمەت ناسىروۆ باستاعان 27 مولداسى توپ-توبىمەن سوتتالدى. 1937 جىلى 52 جاستاعى قالپە تۇت­قىند­الىپ، سوتتالدى. تەمىردە ايەلى راۋ­شان ءۇش جاس بالاسىمەن قالدى.

جازاسىن ورال قالاسىنداعى تۇرمەدە وتەپ جاتقان احمەت قالپە «ورال-يلەتسك» تەمىر جول قۇرىلىسىنا جىبەرىلگەن. 1936-1939 جىلدارى ورالدان سارا­توۆقا دەيىن سالىنعان تەمىر جولدى نەگىزىنەن ساياسي سەنىمسىزدىكتەرى ءۇشىن سوتتالعاندار سالدى.

 

«راۋشان اجەم دە سوپىلىق جولدى ۇستاندى»

قالپەنىڭ نەمەرەسى، 58 جاستاعى ءبيبىسارا ماقسوتقىزى ناسىروۆا قازىر شۇبارقۇدىقتا تۇرادى. راۋ­شان اجەسىنىڭ باۋىرىندا وس­كەن ءبيبىسارا بىلاي دەيدى: «مە­نىڭ اجەم دە اتام ءتارىزدى باشقۇرت قىزى. باشقۇرتتار ون ەكى رۋعا بولىنسە، اراسىندا تابىن رۋى ءجيى كەزدەسەدى. باتىس تابىن­­دارىنىڭ ۇرانى – الاش ەكەن. مەكتەپ وقۋشىسى كەزىم. ءبىر كۇنى اجەم قولىما «مىنانى ساق­تاپ قوي» دەپ ءبىر قاعازدى بەردى. تارقاتىلعان ەسكى شەجىرە سياق­تى. تابىن، تاما، سوسىن تاعى ءبىر رۋ اتى جازىلعان ەكەن، قازىر ەسىم­دە جوق. اتام ۇستالعاننان بەرى اتا-بابا شەجىرەسىن قۇپيا ساق­تاپ كەلگەن اجەم تەگىن ءبىلسىن دەپ نەمە­رە­لەرىنىڭ ەستيارى مەنىڭ قولىما ۇستاتسا دا، بالالىقپەن ەسكى شەجى­رەنى جوعالتىپ الدىم. ءوز شالا­لى­عىم مەن جاۋاپسىزدىعىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. ءبىز جاز بو­يى كەشكى استى اۋلاداعى ۇلكەن ساكى­دە ىشەمىز. شارباعىمىزدان اتام­نىڭ مەشىتى كورىنىپ تۇرادى. جاز­دىڭ ۇزاق كەشتەرىندە اجەم مەشىت جاققا ۇزاعىراق قاراپ وتىرىپ اڭگىمەسىن باستايدى: «باياعىدا ءبىزدىڭ ۇيدە ۇلكەن مونشا بولدى. اشتىق الدىندا اتاڭ مەشىتكە ساداقاعا جينالعان اقشانى ازىققا ايىرباستاپ، ۇيگە تىعىپ اكەلەتىن. 1932 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە قات­تى اشارشىلىق باستالىپ، ەل بوسىپ كەتتى. وسى كەزدە اتاڭ اۋلا­داعى مون­شانىڭ ورتاسىنا قازان قۇ­رىپ، وت جاقتىرىپ، ءبىز وعان سۇ­يەك قايناتىپ، وعان بيداي، تارى سالىپ سورپا پىسىرەمىز. اۋلا­نىڭ مىنا جاعىنان اش ادامداردى كەزە­كپەن كىرگىزىپ سورپا-سۋ قۇيىپ بەرەمىز. ولار مونشانىڭ ىشىن­دە الدەنىپ ەس جيىپ، ارتقى ەسىك­تەن شىعىپ كەتكەن سوڭ كەلەسى كەزەك­تە­گىلەرگە تاماق ازىرلەۋگە كىرىسەمىز» دەيدى. سوسىن ءۇنسىز قالادى.

– اجە، نەگە جىلاپ وتىرسىز؟ – دەيمىز.

– ءاي، بالالارىم-اي، – دەپ كۇر­سى­نىپ بىردەڭە ايتقىسى كەلىپ وقتا­لا­دى دا، ىركىلىپ قالادى. بالا بولساق تا، اجەمىزدىڭ الدەنەدەن سەسكەنەتىنىن اڭعارىپ قالامىز.

«اتامىز كىشكەنە بويلى، كوزى كوك، اقشىل سارى ادام بولعان. اق سۇپى ماتادان كويلەك-شال­بار، ونىڭ سىرتىنان جەڭسىز قارا ماق­پال بەشپەت، باسىنا قارا تاقيا كيىپ جۇرگەن. قولى بوس كە­زىندە مەشىتتىڭ جوعارى قابا­تىندا كوزاينەگىن كيىپ ۇنەمى كىتاپ­تار وقىعان. بىراق اتامنىڭ كىتاپ­تارى دا، قولجازبا داپتەرلەرى دە ۇس­تال­عان بويى قولدى بولعان. اتام دا، اجەم دە سوپىلىق جولدى ۇستانعان، قاسيەت قونعان ادامدار ەكەنىن ىشتەي سەزەمىز. اجەمنىڭ قۇرعاقشىلىق جىلدارى جەم وزەنىنىڭ جاعاسىندا تىزەرلەي وتىرىپ، قۇران سۇرەلەرىن بىرنەشە ساعات جاتقا ايتقاندا، جاڭبىر جاۋعان كەزدەرىنە كۋامىن».

 

قالپەنىڭ جۇمباق ءولىمى

ساياسي سەنىمسىزدىگى ءۇشىن سوت­تال­عان احمەت ناسىروۆ ايداۋدا تەمىر جول قۇرىلىسىندا ءجۇرىپ، 1939 جىلى قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا اقساي قالاسىنىڭ ماڭىنداعى سۇلۋساي دەگەن جەردە ءبىر توپ تۇت­قىنمەن بىرگە اداسىپ ولگەن. بۇل جو­نىندە ءبيبىسارا 1992 جىلى اح­مەت قالپەگە اس بەرىلگەندە، اقساي­لىق اقساقالداردان ەستىگەن. وقيعا بىلاي بولعان.

ورال تۇرمەسىندە جازاسىن وتەۋشىلەر ورال-ساراتوۆ اراسىن جال­عاس­تىراتىن «ورال-يلەتسك» تەمىر جول قۇرىلىسىنا جىبەرىلدى. اش-جالاڭاش، ءجوندى جۇمىس كيىمدەرى جوق جازاسىن وتەۋشىلەر اۋىر جۇمىسقا شىداماي، بىرىنەن سوڭ ءبىرى اۋىرادى. احمەت قالپە اۋىرعانداردى ەمدەپ، كەيبىرىن اياقتان تۇرعىزىپ تا جىبەرگەن. ول ءوزى قامالعان تۇرمە كامەراسىنان كورشى كامەرادا جاتقان ناۋقاستى ەمدەپ، كەرى قايتىپ كەلەدى ەكەن. سىرتىنان ق ۇلىپتاۋلى كامەرادان قالاي وتكەنى جۇمباق. دەگەنمەن وسى جاعدايدى كۇزەتشىلەر بايقاپ قالىپ، تۇرمە باستىعىنا جەتكىزەدى. ءبيبىسارا: ء«بىر كۇنى تۇرمە با­س­تى­عى قاتتى ناۋقاستانىپ، تۇر­مەنىڭ جەرتولەسىندەگى جاسىرىن بولمەگە اتامدى شاقىرتىپ، ەم العان. 1939 جىلدىڭ سوڭىندا قۇ­رىلىس اياقتالادى. سول كەزدىڭ كۋا­گە­ر­لەرىنىڭ ايتۋىنشا، قارا جۇ­مىس­تان اۋرۋعا شالدىعىپ، ابدەن السىرەگەن جانداردى كەشكىلىك اۆتوكولىككە تيەپ الىپ، ەلسىز دالادا قازىلعان تەرەڭ شۇڭقىرلاردىڭ جانىنا تۇرعىزىپ اتىپ تاستايدى ەكەن. ارتىنشا توپىراقپەن كومىپ، وسى جەرلەردى تەگىستەپ جىبەر­گەن. 1939 جىلدىڭ سوڭىندا اۋىر جۇمىستان ابدەن تيتىقتاعان اتام دا ورنىنان تۇرا الماي، قاتتى ناۋقاستانادى. تۇرمە باس­تىعى اتامنىڭ قاسىنا بىرنەشە ادام­دى قوسىپ، اباقتىدان جاسى­رىن شىعارىپ جىبەرەدى. مەز­گىل قاراشانىڭ ورتاسى. جاياۋ شۇ­بىر­عان توپ ادام رەلس بويىن جاعا­لاپ كەلە جاتىپ، اقسايدان وتە بەرە سۇلۋساي دەگەن تۇسقا جەتە بەرگەندە، اياقاستىنان كۇن قات­تى سۋىتقان. ارتى قاتتى ايازعا ۇلا­سىپ، سول جەردە ەلسىزدە بۇ­لار ءۇسىپ ولەدى. دەنەلەرىن جاڭا جاۋ­عان قار كومىپ تاستايدى. كەلەسى جىل ما ەكەن، كوكتەم شىعى­سى­مەن ولاردىڭ دەنەسىن وسى ماڭ­داعى جىلقىشىلار تاۋىپ الادى. ايداپ كەلە جاتقان جىلقى ءۇيىرى جان-جاققا بىتىراي، ۇركە قاشقانعا اڭ-تاڭ بولعان جىلقىشىلار وسى جەرگە كەلىپ قاراسا، ادام دەنەلەرىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىن كورىپ، اقسايعا حابار جەتكىزەدى. اۋىل ادامدارى مايىتتەردى كومىپ، باستارىنا تاياق شانشىپ كەتكەن.

«1992 جىلى اقساي قالاسىندا اتامىزعا اس بەرۋگە بارعاندا، سول ادامداردى كومگەن اقساقالداردىڭ اماناتىن بالالارى جەتكىزدى»، – دەيدى ءبيبىسارا ناسىروۆا.

...وڭىردەگى ەسكى جۇرتتىڭ ءبىرى –تەمىر قالاسىنىڭ مەشىتىندە 33 جىل­دان استام باس يمام بول­عان، سوپىلىق جولدى ۇستانعان ۇلەم­دەردىڭ قازاق دالاسىنىڭ باتىسىندا تارماعىن جايعان ءبىر اۋلەتىنىڭ وكىلى احمەت قالپەنىڭ تاع­دىرى وسىلاي قايعىلى اياقتال­دى. قالاي بولعاندا دا، ىشكى رەسەيدىڭ ورىنبور ءدىني باسقار­ماسىنا قاراستى كاسىبي مەدرەسەسىن بىتىرگەن بويى ۋەزدىڭ باس مەشىتىنە يمامدىققا جىبەرىلگەن احمەت قالپە دە مۇعالجار بويىنداعى جەرگىلىكتى يشان، مولدالار سياقتى بەكەت اتانىڭ سوپىلىق جولىن ۇستانعانى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار